Τάκης Μπουγιούρης

Θα ξεκινήσω λέγοντας ότι το ανοιχτό λογισμικό δεν είναι συντηρητικό στη φιλοσοφία του γιατί αφήνει σχεδόν κάθε ελευθερία για εξέλιξη και απαιτεί κάθε εξέλιξή του να είναι εξίσου ελεύθερη να εξελιχτεί. Αναφέρομαι στο ελεύθερο λογισμικό όπως διέπεται από την άδεια GPL, η οποία ορίζει πως οτιδήποτε γραφτεί υπό αυτήν θα πρέπει να τελεί και αυτό υπό την ίδια άδεια, έτσι ώστε να διέπεται αλυσιδωτά από τις ίδιες ελευθερίες για εξέλιξη. Άρα η δυνατότητα για εξέλιξη πρέπει να λειτουργεί πέρα από κάθε περιορισμό, ακόμη κι από αυτό της ιδιοκτησίας. Το ανοικτό λογισμικό δεν ανήκει σε κανέναν, ούτε σε εκείνους που το γράφουν.

Αν δεν είναι συντηρητικό, τότε τι είναι; Υπό την παραπάνω έννοια είναι προοδευτικό γιατί επιζητά την εξέλιξη. Η εξέλιξη δεν είναι αναγκαστικά προς θετική κατεύθυνση αλλά τελοσπάντων όταν το χρησιμοποιούν ελεύθερα οι άνθρωποι το αναμενόμενο είναι να το χρησιμοποιήσουν προς όφελός τους. Αλλά μπορεί να το χρησιμοποιήσουν και για κακό σκοπό. Άλλωστε ένα εργαλείο είναι και αυτό όπως όλα τα άλλα.

Άρα το ελεύθερο λογισμικό είναι καταρχάς απελευθερωμένο από κανόνες. Μπορείς να το διαβάσεις, να το αλλάξεις, να το πουλήσεις, να το εξελίξεις, να το εκδώσεις εκ νέου. Απλά, αν το εκδώσεις εκ νέου, θα πρέπει να το παραγόμενο αποτέλεσμα να διέπεται από τους ίδιους κανόνες. Όσοι έχουν πρόσβαση στο παραγόμενο αποτέλεσμα θα μπορούν να κάνουν το ίδιο, χωρίς περιορισμό, πέραν από το γεγονός ότι το δικό τους παραγόμενο αποτέλεσμα θα διέπεται και αυτό από τους ίδιους κανόνες… Και πάει λέγοντας.

Σας θυμίζει κάτι αυτό; Εμένα μου φέρνει στο μυαλό το ελευθεριακό (libertarian) αίτημα για απορρύθμιση και απελευθέρωση μιας αγοράς. Το αίτημα αυτό δε ζητά αναρχία στην αγορά αλλά απελευθέρωση από πολλούς και πολύπλοκους κρατικούς κανόνες που στην πράξη εμποδίζουν μια αγορά να εξελιχθεί. Και το ελευθεριακό αίτημα βέβαια δέχεται ένα ελάχιστο κράτος που θα εφαρμόζει τους νόμους. Στην περίπτωση του ανοιχτού λογισμικού, θα εξασφαλίζει την εφαρμογή της GPL.

Στο χώρο των τεχνολογιών πληροφορικής και τηλεπικοινωνιών όλοι δέχονται ντε φάκτο το ανοιχτό λογισμικό γιατί το χρησιμοποιούμε παντού και κατά κόρο. Λίγοι είναι εκείνοι που πιστεύουν σε αυτό ιδεολογικά και συνήθως κατατάσσονται σε ιδεολογίες αριστερές. Αλλά γιατί γιατί δεν εφαρμόζουν την ίδια φιλοσοφία απορρύθμισης και στην υπόλοιπη αγορά και την θέλουν ελεγχόμενη όσο το δυνατόν περισσότερο από το κράτος; Εκεί διακρίνω μια γνωστική ασυμφωνία.

ΥΓ: Όταν ο Ρίτσαρντ Στώλλμαν, εμπνευστής της ιδέας του ανοιχτού λογισμικού ήρθε στην Ελλάδα να μιλήσει για τις πατέντες στο λογισμικό.

[Featured image credit: “Open Source Stars” by opensourceway is licensed under CC BY-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/.]

Μεταφράζω και συμπυκνώνω μια συγκλονιστική ιστορία που εκτυλίχθηκε το 1835 στις Νήσους Τσάταμ, ανατολικά της Νέας Ζηλανδίας,  όπως το διαβάζω στο Guns, Germ and Steel, του Jared Diamond ανάμεσα στις αυτόχθονες φυλές των Μαορί και των Μόριορι, που σηματοδότησε και το ολοκαύτωμα των τελευταίων.

Το Νοέμβριο-Δεκέμβριο εκείνης της χρονιάς 1000 περίπου Μαορί, οπλισμένοι με όπλα, τα οποία είχαν μάθει και προμηθευτεί από τους Ευρωπαίους  αποικιοκράτες με τους οποίους είχαν μόλις έρθει σε επαφή, αποβιβάστηκαν στα νησιά των Μόριορι. Οι Μόριορι και οι Μαορί είχαν κοινή καταγωγή. Πρόγονοι Μαορί είχαν αποικίσει τα νησιά Τσάταμ και, ενώ ήταν ήδη καλλιεργητές, εκεί δε βρήκαν πρόσφορο έδαφος για τις σοδειές τους και επέστρεψαν στην τροφοσυλλογή και το κυνήγι ξεχνώντας την παραδοσιακή καταγωγή τους με τα χρόνια.

Ο λαός που προέκυψε εκεί, οι Μόριορι, για να επιβιώσει εξελίχθηκε σε μια ειρηνική και απομονωμένη ομάδα, που δεν αύξησε πολύ τον πληθυσμό της επί τούτω, ελέγχοντάς τον μάλιστα ακόμη και με ευνουχισμό μωρών αγοριών. Οι Μαορί της Νέας Ζηλανδίας, από την άλλη, τα μακρινά ξαδέρφια τους, ήταν καλλιεργητές, δημιούργησαν πυκνούς πληθυσμούς με σχετική πολιτική οργάνωση αλλά και με ιδιαίτερα έντονες και αιματηρές διαμάχες μεταξύ τους. Ίδια καταγωγή, πολύ διαφορετική παράλληλη εξέλιξη.

Το 1835 οι ντόπιοι Μόριορι ήταν πολυπληθέστεροι από τις ομάδες των Μαορί που έρχονταν στις Νήσους Τσάταμ από τη Νέα Ζηλανδία να τους επιτεθούν και θα μπορούσαν να είχαν αμυνθεί. Όμως ο ειρηνικός τρόπος ζωής που είχαν αναπτύξει τους οδήγησε να απαντήσουν προσφέροντας φιλία και διαμοιρασμό των διαθέσιμων πόρων. Οι Μαορί, εκπαιδευμένοι ετοιμοπόλεμοι μαχητές, ερχόμενοι ως κατακτητές δεν τους έδωσαν καν την ευκαιρία να συζητήσουν την πρόταση αυτή. Τους επιτέθηκαν με λύσσα, με τα σύγχρονα όπλα τους, άλλους τους σκότωσαν και άλλους τους σκλάβωσαν, σκοτώνοντάς τους κι αυτούς αργότερα σταδιακά.

Ένας επιζών των Μόριορι έδωσε την παρακάτω ανατριχιαστική περιγραφή: “Οι Μαορί μας σκότωναν σαν τα πρόβατα, ήμασταν τρομοκρατημένοι και τρέχαμε να κρυφτούμε στους θάμνους και σε τρύπες στο έδαφος ή όπου αλλού μπορούσαμε για να δραπετεύσουμε. Ήταν μάταιο. Σκότωναν άνδρες, γυναίκες και παιδιά χωρίς εξαιρέσεις.”

Ένας από την ομάδα των κατακτητών Μαορί διηγείται απλά: “Κάναμε απόβαση και σύμφωνα με τα έθιμά μας συλλάβαμε όλο τον πληθυσμό. Ούτε ένας δε δραπέτευσε. Κάποιοι προσπάθησαν να τρέξουν μακριά, αυτούς τους σκοτώσαμε, και τους άλλους τους σκοτώσαμε. Αλλά και τι με αυτό; Ήταν σύμφωνα με τα έθιμά μας.”

Το περιστατικό αυτό ήταν μέρος των λεγόμενων Πόλεμων των Μουσκέτων, της σειρά μαχών που προέκυψαν στην περιοχή της Νέας Ζηλανδίας κατά το πρώτο μισό του 19ου αιώνα, όταν οι ντόπιοι πληθυσμοί ήρθαν σε επαφή με τους Ευρωπαίους αποίκους και προμηθεύτηκαν πυροβόλα όπλα από αυτούς. Με τη νέα αυτή πολεμική τεχνολογία, συνέχισαν την παράδοση αιώνων ανταγωνισμού για εδάφη και εκδίκησης για διαφορές του παρελθόντος, όμως πλέον πολύ πιο αποτελεσματικά. Οι πιο πολεμοχαρείς αυτών επικράτησαν ενώ οι πιο ειρηνικοί εξαφανίστηκαν από το πρόσωπο της γης.

Featured image credit: By Merrett, Joseph Jenner, 1816-1854. – Australian National Library, URL [1], Reference No.nla.pic-an2948236, Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=1722845

Μιας και θυμηθήκαμε το Θουκυδίδη, ας θυμηθούμε για αρχή και άλλα 2-3 περιστατικά.

1.

Ηρόδοτος. Απάντηση δύο Σπαρτιατών, του Σπερθία και του Βούλη, προς τον Πέρση στρατηγό (σατράπη) Υδάρνη. Απεσταλμένοι της Σπάρτης που πήγαιναν στα Σούσα για να παραδοθούν στον Ξέρξη, ως “εξιλέωση” για τη θανάτωση των Περσών κηρύκων λίγα χρόνια νωρίτερα. Εκείνος τους παρέθεσε γεύμα και τους ρώτησε:

“Γιατί αποφεύγετε τόσο πολύ να γίνετε φίλοι του Βασιλιά; Βλέπετε εμένα, πώς με τιμά ο Βασιλιάς και σε τι θέση βρίσκομαι. Αν υποτασσόσασταν, ο καθένας σας θα γινόταν άρχοντας μιας περιοχής στην Ελλάδα.”

Η Απάντηση των Σπαρτιατών:

“Υδάρνη, η συμβουλή που μας δίνεις δεν είναι ισορροπημένη. Διότι εσύ δοκίμασες μόνο το ένα (τη δουλεία), ενώ το άλλο (την ελευθερία) δεν την γνωρίζεις. Ξέρεις πώς είναι να είσαι δούλος, αλλά δεν έχεις γευτεί ποτέ την ελευθερία, για να ξέρεις αν είναι γλυκιά ή όχι. Αν την είχες δοκιμάσει, θα μας συμβούλευες να πολεμάμε γι’ αυτήν όχι μόνο με δόρατα, αλλά ακόμα και με τσεκούρια.”

2.

Διάλογος μεταξύ του εξόριστου Σπαρτιάτη βασιλιά Δημάρατου και του Ξέρξη στον Δορίσκο της Θράκης, καθώς ο Ξέρξης επιθεωρεί το τεράστιο στράτευμά του. Ο Ξέρξης, βλέποντας τη δύναμή του, ρωτάει τον Δημάρατο αν οι Έλληνες θα τολμήσουν να προβάλουν αντίσταση. Όταν ο Δημάρατος του απαντά πως οι Σπαρτιάτες θα πολεμήσουν ακόμα και αν έχουν μείνει μόνο χίλιοι, ο Ξέρξης γελάει, λέγοντας πως είναι αδύνατον ελεύθεροι άνθρωποι, χωρίς έναν αφέντη να τους αναγκάζει με το μαστίγιο, να τα βάλουν με έναν τόσο ανώτερο στρατό.

Η απάντηση του Δημάρατου:

«…διότι, αν και είναι ελεύθεροι, δεν είναι εντελώς ελεύθεροι. Γιατί από πάνω τους έχουν αφέντη τον Νόμο, τον οποίο φοβούνται πολύ περισσότερο από όσο φοβούνται εσένα οι υπήκοοί σου. Κάνουν λοιπόν όσα αυτός τους προστάζει· και τους προστάζει πάντοτε το ίδιο πράγμα: να μην υποχωρούν από τη μάχη μπροστά σε οποιοδήποτε πλήθος ανθρώπων, αλλά να μένουν στις θέσεις τους και ή να νικούν ή να πεθαίνουν.»

3.

Από την τραγωδία «Πέρσαι» του Αισχύλου, ο οποίος πολέμησε ο ίδιος στον Μαραθώνα και τη Σαλαμίνα. Είναι η μοναδική αρχαία τραγωδία που βασίζεται σε ιστορικά γεγονότα και όχι σε μύθους. Στα Σούσα, στην αυλή των Περσών η βασίλισσα Άτοσσα (μητέρα του Ξέρξη) συνομιλεί με τον Χορό των Περσών γερόντων. Ρωτάει να μάθει πληροφορίες για αυτούς τους μακρινούς εχθρούς, τους Αθηναίους, που τόλμησαν να αντισταθούν στον γιο της.

Άτοσσα: «Ποιος είναι ο ποιμένας (αρχηγός) που τους επιβλέπει και εξουσιάζει τον στρατό τους;»

Χορός: «Δεν αποκαλούνται δούλοι κανενός ανθρώπου, ούτε υπήκοοι.»

Εγώ πάντως σήμερα είμαι λίγο περήφανος για την Ευρώπη μας. Το ξέρω, δεν είναι αρκετός ο ρομαντισμός και τελειότητα δεν υπάρχει. Υπάρχουν όμως ηθικές πυξίδες που πρέπει να δείχνουν στη σωστή κατεύθυνση, και οφείλουμε να επιβεβαιώνουμε την προσήλωσή μας σε αυτές πότε πότε. Ο Μαρκ Κάρνεϋ και η Ούρσουλα φον ντερ Λάυεν τα είπαν καλά και τίμια. Αυτός ο πλανήτης χωρίς την Ευρώπη δεν πάει μακριά· κάτι ξέρει η Γηραιά. Καναδά, μιας και η 28η θέση μας άνοιξε πρόσφατα, σκέψου το. Αμερική, μπορείς τόσο πολύ καλύτερα.

Πού και πού πρέπει να συνειδητοποιούμε ότι ως άνθρωποι είναι εγγενής μέσα μας η ανάγκη να υψωνόμαστε πάνω από τα πράγματα και να ενωνόμαστε σε κάτι καλύτερο και μεγαλύτερο. Αυτή την ψυχική ανάταση τη χρειαζόμαστε για να μην καταπέσουμε στον κυνισμό και τη χυδαιότητα. Και, ως Έλληνες, αξίζει να αισθανόμαστε μια μικρή περηφάνεια που ετούτη εδώ η πλευρά του κόσμου οραματίστηκε και οραματίζεται ακόμα αξίες όπως αυτή της ελευθερίας, με λίκνο την ιστορική μας καταγωγή και έκφραση τη γλώσσα μας. Είναι η γλώσσα που πρώτη τόλμησε να ψιθυρίσει πως οι πολίτες «οὔτινος δοῦλοι κέκληνται φωτὸς οὐδ᾽ ὑπήκοοι». Δεν είμαστε υπήκοοι κανενός θνητού, αλλά κοινωνοί αξιών.

Δεν είναι τυχαία, λοιπόν, βάση του σύγχρονου ευρωπαϊκού πολιτισμού ο ελληνορωμαϊκός. Δεν είναι μια υπόθεση αστήρικτη. Από τον Θουκυδίδη και τον Ηρόδοτο, στον Καρλομάγνο, στη Μάγκνα Κάρτα, στον Διαφωτισμό, στον Ρουσσώ, στον Ρήγα Φεραίο και στον Τσώρτσιλ, η ήπειρος αυτή χαλυβδώθηκε μέσα από χιλιετίες πόνου. Μέσα από αυτόν τον πόνο συμπυκνώθηκαν αξίες που έχουν εμπεδωθεί και δεν τις διαπραγματευόμαστε εύκολα. Είναι η κληρονομιά του «Δεσπότη Νόμου», της πεποίθησης δηλαδή ότι πάνω από εμάς δεν στέκεται ένας αυθαίρετος ηγεμόνας, αλλά η ισχύς των κανόνων που εμείς οι ίδιοι θέσαμε.

Κάποια στιγμή έπρεπε και πρέπει ακόμη ο πορτοκαλί ημίβλακας, ο χυδαίος νάρκισσος μεσίτης, να ακούσει ένα βροντερό «Όχι». Τότε ίσως συνειδητοποιήσει ότι ο κόσμος δεν του ανήκει και ότι χωρίς την Ευρώπη, από την οποία κατάγεται, δεν μπορεί να τον κυβερνήσει. Ίσως τότε καταλάβει αυτό που είπαν οι Σπαρτιάτες στον Πέρση σατράπη Υδάρνη, όταν εκείνος τους πρότεινε «βολική» υποταγή με αντάλλαγμα αξιώματα: «Μας δίνεις συμβουλές χωρίς να ξέρεις και τα δύο· ξέρεις καλά πώς είναι να είσαι δούλος, αλλά την ελευθερία δεν την δοκίμασες ποτέ, για να ξέρεις αν είναι γλυκιά ή όχι».

Η Ευρώπη, με όλα τα λάθη της, επιμένει να διατηρεί αυτή τη «γεύση». Και αυτό, σήμερα, είναι λόγος για να νιώθουμε περήφανοι. Ντόναλντ Τραμπ, μπορεί να καταφέρεις ακόμα και να μας ενώσεις.

Το θέμα των υπερπλούσιων πλούσιων επανέρχεται συχνά στην επικαιρότητα, ιδίως εξαιτίας της προσφάτως δημοφιλούς προσκόλλησης στην έννοια της ανισότητας του πλούτου. Η ανισότητα αυτή υπάρχει και συζητιέται και πολύ, αλλά το κατά πόσο είναι άδικη ή κακή είναι ένα άλλο ζήτημα. Ας συζητήσουμε εδώ για το πόσο πλούσιοι είναι τελικά οι πλούσιοι.

Τις τελευταίες μέρες συζητιέται το γεγονός ότι άνθρωποι σαν το Σεργκέυ Μπριν και τον Λάρρυ Πέητζ, παίρνουν τις οικονομικές τους δραστηριότητες από την πολιτεία της Καλιφόρνια για να γλιτώσουν φόρους και τις πάνε σε άλλη πολιτεία. Καταρχήν αυτό δε θα έπρεπε να μας κάνει εντύπωση. Αν η Ικαρία είχε σημαντικά μικρότερη φορολογία πολλοί από εμάς θα έφευγαν από την Αθήνα και θα πήγαιναν στην Ικαρία. Αλλά μη βάζω ιδέες. Οι νέοι φόροι της πολιτείας θα φέρουν ένα 5% σε όσους έχουν αξία πάνω από 1 δισεκατομμύριο. Είναι ένας φόρος στους δισεκατομμυριούχους.

Να σημειώσουμε ότι ο Σεργκέυ Μπριν και ο Λάρρυ Πέητζ είναι οι δημιουργοί της Google, ενός τεχνολογικού κολοσσού που πραγματικά έφερε τα πάνω κάτω στο πώς εργαζόμαστε γενικά στο διαδίκτυο, μας έκανε απίστευτα πιο παραγωγικούς για να το πω με μια λέξη, πολλές φορές με μηδέν κόστος για εμάς. Και είναι άνθρωποι που γενικά θεωρούνταν ήπιοι και προοδευτικοί, δεν ήταν οι δισεκατομμυριούχοι με την αυθάδεια και έπαρση του Ήλον Μασκ, για παράδειγμα.

Αλλά τι παναπεί δισεκατομμυριούχοι; Έχουν δισεκατομμύρια στην τράπεζα ή σε βαλίτσες ή σε μασούρια στα παπλώματά τους. Η απάντηση είναι όχι. Ο καθένας τους έχει μεν αξία που αποτιμάται σε πάνω από 250 δισεκατομμύρια δολλάρια αλλά αυτά δεν τα έχουν στην τράπεζα. Δεν τα έχουν πουθενά!

Πρόκειται για αυτό που λέμε paper money. Είναι δηλαδή μετοχές στην εταιρεία Alphabet, στην οποία ανήκει η Google. Μάλιστα είναι μετοχές τύπου 3-3.5%. Έλα όμως που η Alphabet αποτιμάται συνολικά στο ιλιγγιώδες ποσό των 4 τρισεκατομμυρίων δολλαρίων και έτσι αυτό το ποσοστό τους αντιστοιχεί σε πάνω από 250 δισεκατομμύρια για τον καθένα. Αλλά είναι αποτίμηση, χαρτί, όχι ρευστό!

Αν η αξία της μετοχής της Alphabet πέσει, και αυτά είναι πράγματα που στο χώρο της οικονομίας έχουν γίνει, θα πέσει και η δική τους αποτιμώμενη αξία. Αν η Alphabet καταρρεύσει η αξία αυτή θα μηδενιστεί και αυτό χωρίς να έχει αλλάξει τίποτα στον υπόλοιπο, φυσικό κόσμο. Φυσικά αυτό δε σημαίνει ότι δεν έχουν λεφτά ή ότι είναι φτωχαδάκια. Παίρνουν κάθε τρίμηνο μερίσματα από την Alphabet, κάπου 0.20 δολλάρια για 380 εκατομμύρια μετοχές της που ο καθένας έχει, ήτοι κοντά στα 80 εκατομμύρια δολλάρια ανά τρίμηνο. Καλά είναι και πολλά τα επενδύουν σε άλλες μετοχές, ομόλογα ή φιλόδοξα πρότζεκτ, που συχνά δεν καταλήγουν κάπου (γιατί τα κάνουν; ακόμα κι αν δεν καταλήξουν κάπου αφήνουν σημαντικό τεχνολογικό αποτύπωμα για τα επόμενα).

Επίσης οι κάτοχοι αξιόπιστων μετοχών δεν πουλάνε εύκολα τις μετοχές τους. Καταρχάς αν τις πουλήσουν σε μεγάλο βαθμό μάλλον θα δημιουργήσουν πανικό στην αγορά για την ίδια τους την εταιρεία. Πουλάς σημαίνει την κάνεις άρα δεν έχεις εμπιστοσύνη άρα γιατί να έχουν οι άλλοι εμπιστοσύνη στην εταιρεία σου! Αυτό που κάνουν είναι να παίρνουν δάνεια με εγγύηση τις μετοχές τους. Οι μετοχές αυξάνουν την αξία τους γρηγορότερα από το επιτόκιο του δανείου και με μια αξιόπιστη και αναπτυσσόμενη εταιρεία βγαίνουν χαρούμενοι και αυτοί και η εταιρεία και η τράπεζα που έδωσε το δάνειο.

Τελοσπάντων όλα αυτά τα λέω για να έχουμε μια πιο ρεαλιστική εικόνα τι παναπεί υπερπλούσιος και τι παναπεί φόρος και να σκεφτούμε και λίγο πιο ρεαλιστικά τι παναπεί ανισότητα και αν ίσως τελικά δεν έχουμε και τόσο μεγάλο πρόβλημα με αυτού του είδους τους πλούσιους, που φέρνουν ανάπτυξη και πλούτο για όλους, άνισο πλούτο αλλά πλούτο που δεν υπήρχε, ενώ μας κάνουν όλους πιο παραγωγικούς και τη ζωή μας γενικά καλύτερη.

[Featured image credit: “Tax the Filthy Rich #OccupySF #OWS” by ericwagner is licensed under CC BY-NC-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/2.0/. ]

Πόσο συχνά άραγε έχετε ακούσει αυτό το κλισέ; Ότι οι γονείς μας μας κατέστρεψαν με κάθε τρόπο που μπορούσαν κατά την παιδική μας ηλικία; Ότι όλα μας τα προβλήματα κάπου κάπως ανάγονται στην παιδική μας ηλικία και σε τραύματα που βιώσαμε κατά τη διάρκειά της; Ότι είμαστε γεμάτοι ψυχολογικά προβλήματα που όλα ανάγονται εκεί! Εύκολα φροϋδικά κλισέ που ακούγονται άλλοτε ειρωνικά και άλλοτε στα σοβαρά αλλά με μια αίσθηση κανονικότητας και γενικής υπόρρητης συμφωνίας. Σα να είναι κάτι δεδομένο. Ε, λοιπόν τόσο η εμπειρία της ζωής όσο και η επιστήμη διαφωνούν (η θεωρία της tabula rasa/blank slate, όσο και γοητευτική κι αν είναι, έχει καταρριφθεί).

Πόσο συχνά ακούτε ότι οι γονείς σας δεν ήταν παρά νέοι άνθρωποι, χωρίς μάνιουαλ για τη γονικότητα ή τη ζωή, που, ταυτόχρονα με την ανατροφή σας, εργαζόντουσαν, αντιμετώπιζαν προβλήματα και προσπαθούσαν να τα φέρουν βόλτα; Ότι σας αγαπούσαν βαθιά και έκαναν για εσάς το καλύτερο δυνατό στο βαθμό που μπορούσαν και ήξεραν; Ότι ήθελαν το καλύτερο για εσάς και επένδυσαν σε εσάς (χρησιμοποιώ τον όρο επένδυσαν εκεί που άλλοι θα πουν θυσίασαν, δεν είναι θυσία, είναι συναισθηματική επένδυση τεραστίου βαθμού) επένδυσαν σε εσάς μερικά από τα καλύτερά τους χρόνια.

Δεν τα λέω αυτά γιατί δεν υπάρχουν εξαιρέσεις. Υπάρχουν εξαιρέσεις και αριθμητικά πολλές. Στατιστικά όμως λίγες. Ούτε τα λέω γιατί θεωρώ ότι χρωστάμε στους γονείς μας με την έννοια του χρέους. Αν χρωστάμε κάτι είναι στις επόμενες γενιές το να φερθούμε καλά στους δικούς μας γονείς. Ακούγεται κάπως αναδρομικό αυτό αλλά έτσι διαιωνίζεται η διαγενεακή συμφιλίωση και συνεργασία. Φυσικά -ελπίζω- αγαπάμε τους γονείς μας και με την απλή αλλά παντοδύναμη ανθρώπινη βιολογική αγάπη που η φύση μας έχει εφοδιάσει.

Δεν είναι λοιπόν πολύ κρίμα η καταπληκτική αυτή σχέση να αποδομείται και να ανάγεται σε κάτι τόσο τοξικό, κάτι που να ισχυρίζεται με ελαφρότητα αλλά και βεβαιότητα ότι οι γονείς σου σε κατέστρεψαν; Όχι, δε σε κατέστρεψαν, σε ένα βαθμό σε δημιούργησαν και τα περισσότερα από τα λάθη που έκαναν δε μπορούσαν να τα αποφύγουν ή δεν ήξεραν πώς να τα αποφύγουν. Είναι κρίμα κι άδικο αυτή η πανέμορφη σχέση στη φύση να συμπιέζεται σε κάτι τόσο φτωχό και ρηχό.

Προσωπικά πέρασα εποχές στη ζωή μου που αισθάνθηκα ότι απέδιδα προβλήματά μου στους γονείς μου, στο πώς με μεγάλωσαν, στο πού με μεγάλωσαν, τι επιλογές έκαναν. Είναι και μια εύκολη λύση αυτή, να αποδίδεις δηλαδή τα προβλήματά σου κάπου αλλού. Σου αφαιρεί αυτό την ευθύνη, σε ξαλαφρώνει. Κι αυτό θα είχε κάποιο νόημα αν είχες πέσει καν μέσα. Αλλά σε θυματοποιεί και σου αφαιρεί την πρωτοβουλία να προχωρήσεις και να βελτιώσεις την κατάσταση. Η αυτενέργεια και η αίσθηση ότι έχεις τα ηνία στη ζωή σου είναι τόσο πολύτιμη που δεν αξίζει να τη χάσεις ή να τη μεταφέρεις σε κάποιον άλλο.

Κατάλαβα όμως το λάθος αυτό και ήδη βλέπω στην πράξη και τη δική μου πορεία ως μπαμπάς πια. Κάνω όλα τα λάθη του κόσμου, όχι τόσο γιατί δεν είμαι σε εγρήγορση, μάλλον το αντίθετο ισχύει, αλλά γιατί η ανατροφή ενός ανθρώπου σκοντάφτει στην ψευδαίσθηση ότι έχεις καλή γνώση των συνθηκών γύρω σου αλλά και του ανθρώπου αυτού. Ενός ανθρώπου που νομίζεις ότι ξεκινά από το μηδέν, ενώ είναι εφοδιασμένος από τη φύση με κάθε λογής προδιαθέσεις που ονομάζουμε στοιχεία χαρακτήρα. Κι αν ακόμα δεν πιστεύεις ότι αυτός ο χαρακτήρας υπάρχει ήδη σε ένα βρέφος, και πάλι δε μπορείς να προβλέψεις πώς θα εξελιχθεί. Λάθη θα γίνουν και τα αναπόφευκτα λάθη δε μπορεί να είναι επιλήψιμα.

Είναι ένα συγκλονιστικό ανθρώπινο ταξίδι στο οποίο μεγαλώνεις και εξελίσσεσαι και εσύ ο ίδιος παράλληλα. Δε γεννιέσαι έτοιμος ως γονιός, το μαθαίνεις στην πορεία και όταν το έχεις μάθει καλά έχει τελειώσει κιόλας. Η φύση σου έχει δώσει τα εφόδια να το ζήσεις. Μέλη, σώμα, αισθήσεις, ορμόνες, τα πάντα. Δεν είναι υποχρεωτικό να το κάνεις αυτό το ταξίδι αλλά, από όλα τα ταξίδια, είναι από τα πιο αποκαλυπτικά με αλλεπάλληλες εναλλαγές αντιξοότητας και ψυχικής ανάτασης. Αντιξοότητα που ξεπερνιέται και σε γεμίζει προσφέρει μια απίστευτη ισορροπία και πληρότητα.

Έχεις όλα τα εργαλεία να το ζήσεις το ταξίδι και την επιλογή να τα χρησιμοποιήσεις τα εργαλεία αυτά. Θα τολμήσω να πω ότι, αν δεν τα χρησιμοποιήσεις πιθανότατα, κάτι χάνεις. Είναι σα να έχεις πόδια και να μην περπατήσεις ποτέ. Σα να έχεις γλώσσα και να μη γευτείς τίποτα. Δεν κρίνω, απλώς παρατηρώ από την προσωπική μου εμπειρία και αυτή των γύρω μου. Ζήστε αυτό το ταξίδι και απελευθερωθείτε αθωώνοντας αυτούς που το έζησαν στο παρελθόν με τον καλύτερο τρόπο που ήξεραν και μπορούσαν.

Εδώ, είσαι έξω από το παλάτι του Νέστορα στη Μεσσηνία, το καλοκαίρι του 2025 που ξαναπήγαμε για κάμπινγκ στη Φοινικούντα.

Πόσο κακός είναι άραγε ο καπιταλισμός; Έχω γράψει πρόσφατα για ένα ρομαντισμό της ελεύθερης αγοράς. Θα απαντούσα ότι ο καπιταλισμός σε σχέση με τον πλούτο δεν έχει ηθική. Προσοχή, δε λέω ότι είναι κακοήθης, λέω ότι δεν έχει ηθική. Διαφορετικά: ο καθένας ας θεωρήσει ό,τι καλύτερο για τον πλούτο που διαθέτει.

Υπάρχουν άλλωστε πολλοί πλούσιοι που εμφανώς κι αποδεδειγμένα έχουν υπάρξει φιλάνθρωποι και ευεργέτες τόσο στο παρόν όσο και στο παρελθόν της ανθρωπότητας. Ένα σύγχρονο παράδειγμα είναι η δέσμευση The Giving Pledge πολλών δισεκατομμυριούχων, όπως ο Μπιλ Γκέιτς, να αξιοποιήσουν σημαντικό μέρος τους πλούτου τους για το κοινό καλό μέχρι να πεθάνουν.

Παρολαυτά η προσωπική μου άποψη είναι πως θα μπορούσαμε να μοιράζουμε τον πλούτο γύρω μας πιο ισότιμα. Προσοχή, σε καμία περίπτωση δεν ισχυρίζομαι ότι αυτό θα πρέπει να γίνεται δια νόμου. Ο νόμος θα πρέπει να προσπαθεί για την ελάχιστη δυνατή φορολογία. Γιατί χρειαζόμαστε την ανάπτυξη και την ευημερία που φέρνει ο πλούτος. Και η ευημερία φέρνει και δημοκρατία και ισότητα και όλα τα καλά. Εκτός κι αν θεωρούμε ότι έχουμε φτάσει στο σημείο όπου δε χρειαζόμαστε περισσότερη ανάπτυξη. Κάτι που θα ήταν εξαιρετικά αφελές.

Αλλά θα ήθελα -και αν ποτέ βρεθώ σε αυτή τη θέση αυτό θα κάνω, που ήδη το κάνω αναλογικά με το μέγεθός μου- να είχαμε μια πυξίδα που να μας οδηγεί σε καλύτερο μοιρασμό του πλούτου. Ένας απλός τρόπος είναι να θεωρήσουμε ένα βασικό στόχο ασφάλειας για τον απαραίτητο πλούτο μας, που να εξασφαλίζει άνετη ζωή, οσοδήποτε άνετη ζωή, να εξασφαλίζει καλή ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, και να το κάνει αυτό για ένα ποσό ετών μπροστά στο μέλλον οσοδήποτε μεγάλο θεωρεί ο καθένας.

Αυτό μπορεί να εφαρμοστεί τόσο σε προσωπικό επίπεδο όσο και σε εταιρικό. Πχ μια εταιρεία μπορεί να μοιράζει κέρδη και μετά να κρατά κεφάλαιο ασφαλείας και μετά να μοιράζει από αυτά τα κέρδη και στους εργαζόμενούς της. Ένας άνθρωπος μπορεί στη συνέχεια να μοιράζει τον πλούτο του σε επενδύσεις υπέρ του κοινού καλού. Δε θα σύστηνα τη φιλανθρωπία παρά μόνο σε καταστάσεις ανάγκης. Θα προτιμούσα την επένδυση σε έργα φυσικών ή ανθρώπινων υποδομών.

Επαναλαμβάνω όμως ότι αυτό προϋποθέτει πως το άτομο θα αποφασίζει τι κάνει με τον πλούτο του και την περίσσεια αυτού, όχι ένα ασφυκτικό σύστημα φορολογίας. Κι αυτό όχι απλά γιατί η φορολογία είναι κακή αλλά γιατί πάντοτε περνάει μέσα από ένα σύστημα γραφειοκρατίας που νομοτελειακά καταντάει πελατειακό, αρτηριοσκληρωτικό, δυσκίνητο και αναποτελεσματικό.

Βρίσκω σε αυτό αρκετά ηθικά ερείσματα γιατί, όσο άξιος και να είναι κάποιος, όσο και να έχει δημιουργήσει τον πλούτο του, είναι αδύνατον να το έχει κάνει αυτό ξεκινώντας από το μηδέν. Οπωσδήποτε έχει αξιοποιήσει αμέτρητες δυνατότητες που του έχει δώσει η υπάρχουσα αλλά και οι παλαιότερες κοινωνίες ανθρώπων. Ενώ η υπάρχουσα κοινωνία ανθρώπων είναι αυτή που με τη θέλησή της χρηματοδοτεί τον πλούτο του. Χωρίς αυτήν δε μπορεί να υπάρξει ο πλούτος του.

Featured image credit: “No Known Restrictions: ‘The War of Wealth’ by Strobridge & Co. Lith., ca. 1895 (LOC)” by pingnews.com is marked with Public Domain Mark 1.0. To view the terms, visit https://creativecommons.org/publicdomain/mark/1.0/.

Ουσιοκρατία, σε ελεύθερη απόδοση είναι η άποψη εκείνη που πιστεύει ότι υπάρχουν ανώτερες, αυθύπαρκτες αξίες και έννοιες στον κόσμο μας. Αυτές μπορεί να είναι ο θεός, το έθνος, η αγάπη κλπ και υπάρχουν ανεξάρτητα από το χρόνο, υπήρχαν δηλαδή από πάντα και θα υπάρχουν για πάντα. Η ουσιοκρατική προσέγγιση αναγκαστικά δέχεται ότι ο άνθρωπος πρέπει να προσαρμοστεί στις αξίες αυτές, αφού αυτές είναι αυθύπαρκτες και υπήρχαν από πάντα.

Σε ένα αφήγημα, από την άλλη, η ουσία αναδεικνύεται μέσα από την πρόσληψη της πραγματικότητας από τους ανθρώπους και τον τρόπο με τον οποίο αυτοί την κατανοούν και επεξεργάζονται. Χωρίς να αποκλείουμε την εξέλιξη μιας αξίας στην ουσιοκρατία, ένα αφήγημα είναι πιο ευμετάβλητο και πιο οργανικό, πιο ελεύθερο. Δημιουργείται μέσα από ανθρώπινες διαδικασίες, όχι αναγκαστικά θετικές (και οι ναζί είχαν ένα αφήγημα που βασιζόταν σε ουσιοκρατική προσέγγιση των λαών και των εθνών).

Featured image credit: “Spiritual Twirl Art #7 – ‘Rattlesnake’s face'” by FotoGrazio is licensed under CC BY-NC-ND 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/2.0/.

Το πόσο περίπλοκος είναι ο κόσμος μας -και ήταν πάντοτε- είναι μια μόνιμη επωδός που συνοδεύει τις σκέψεις μου όσο μεγαλώνω. Περίπλοκα υπέροχος και περίπλοκα τρομακτικός. Υπέροχος γιατί μέσα από διεργασίες καταστροφικές αναδείχθηκαν εξαιρετικά πράγματα, τρομακτικός γιατί η καθαρή ηθική προσέγγιση δε μπορεί να λειτουργήσει. Ένα παράδειγμα: η αποικιοκρατία ήταν φρικτή με τα σημερινά μας μάτια, αλλά οι χώρες που την υπέστησαν είναι σήμερα αιώνες μπροστά από τις χώρες που δεν πάτησε το πόδι του αποικιοκράτης, γιατί κληρονόμησαν πολλά από τα θετικά των αποικιοκρατών τους. Άλλο ένα: το εμπόριο ανθρώπων ως σκλάβων δεν είναι εφεύρεση της Δύσης, αλλά η Δύση το αξιοποίησε κι αυτή για αιώνες, όμως εκείνη είναι και που το τερμάτισε. Η μονοδιάστατη ανάγνωση της πραγματικότητας και της ιστορίας μέσα από απλουστευτικά σχήματα καλού-κακού δε λειτουργεί. Η πραγματικότητα είναι πολύπλοκη.

Θα μου πείτε, άρα τι κάνουμε; Κρίνουμε το καθετί με βάση το αποτέλεσμα που έφερε ανεξάρτητα από την οδό που ακολουθήθηκε (συνεπειοκρατία, consequentialism) και το κόστος που απαιτήθηκε; Τι θα σήμαινε αυτό για το μέλλον; Θα ήταν τα πάντα αποδεκτά, ο σκοπός θα αγίαζε τα μέσα; Δε θα πρέπει να κρίνουμε με βάση τις ηθικές αρχές μας (principles, deontology/δεοντολογία); Δε θα πρέπει να κρίνουμε έστω κάπως ωφελιμιστικά, ζυγίζοντας κόστη και οφέλη (utilitarianism);

Φιλόσοφοι ερίζουν αιώνες τώρα για τη σωστή προσέγγιση. Ίσως τελικά η πρόκληση είναι να μπορούμε να διακρίνουμε ποια προσέγγιση αρμόζει σε κάθε περίπτωση. Ίσως καμία προσέγγιση δεν είναι τέλεια και για κάθε περίπτωση. Η συνειδητοποίηση αυτή είναι απελευθερωτική και ρεαλιστική και μας βγάζει από την πλάνη της ηθικής καθαρότητας. Ναι, πρέπει να έχουμε βασικές ηθικές αρχές αλλά αυτές είναι ανθρώπινες και άρα επιρρεπείς σε λάθη. Δεν είναι κακό να τις βελτιώνουμε όταν δεν έχουν καλό αποτέλεσμα. Δεν πρέπει να λέμε ψέμματα, αλλά όταν ένας ναζί μας ρωτήσει πού είναι κρυμμένη η Άννα Φρανκ μπορούμε να πούμε ότι δεν ξέρουμε. Δεν πρέπει να σκοτώνουμε ανθρώπους αλλά όταν πρέπει να αποφασίσουμε αν το τρένο θα πατήσει έναν ή 10 ανθρώπους  μπορούμε να αποφασίσουμε να σώσουμε τους 10 ή να σώσουμε τον 1 αν είναι το παιδί μας.

Τα παραδείγματα αυτά έρχονται από τον κόσμο της ηθικής φιλοσοφίας και μοιάζουν απλοϊκά, όμως καταδεικνύουν ότι δε μπορούμε να αξιώνουμε η ηθική μας να βασίζεται σε κάτι τέλειο και ιδανικό. Αυτό θα ήταν απλουστευτικό και ρηχό. Αν μη τι άλλο η ηθική μας έχει προκύψει από κάτι ατελές: εμάς, τους ανθρώπους. Κλωτσάει αυτό μέσα μου κι εμένα. Ειδικά σε ένα μυαλό ανθρώπου μηχανικού (engineer) η αδυναμία να σχεδιάσει μια τέλεια μηχανή είναι κάτι που γονατίζει, που πονάει σωματικά. Αλλά είναι η πραγματικότητα. Έστω ας προσπαθούμε να ελαχιστοποιήσουμε τις περιπτώσεις όπου οι αρχές μας χρειάζεται να περάσουν μέσα από ένα φίλτρο ωφελιμισμού ή συνεπειοκρατίας. Όπως ένας μηχανικός προσπαθεί να ελαχιστοποιήσει τις φθορές στη μηχανή του ή τις απώλειες ενέργειας.

Αυτή τη στιγμή ο πλανήτης παρατηρεί με ανοιχτό το στόμα τη σύλληψη του Βενεζολάνου σοσιαλιστή δικτάτορα προέδρου Μαδρούρο από την κυβέρνηση Τραμπ. Για τον Τραμπ έχω ξαναγράψει, ένας ημίβλακας νάρκισσος μεσίτης που ανακάτεψε σε μια νύχτα τον πλανήτη αγνοώντας ένα μεταπολεμικό (μετά ΒΠΠ) μεταψυχροπολεμικό (μετά πτώσης ανατολικού μπλοκ και υπαρκτού σοσιαλισμού) στάτους κβο που είχε θεσμικές βάσεις συνεργασίας και συνεννόησης λαών (Ηνωμένα Έθνη, εθνική κυριαρχία, ελεύθερη παγκόσμια οικονομία). Ήταν ένα τέλειο στάτους κβο; Καθόλου! Αλλά έβαζε τις αρχές πάνω από το συμφέρον έστω και ως μια πυξίδα που υπολειτουργούσε. Η πυξίδα υπήρχε.

Ο Τραμπ λοιπόν σχεδόν εισέβαλε στη Βενεζουέλα για να συλλάβει το Μαδούρο. Η πράξη μοιάζει σαν κατάφωρη παρέμβαση στα πράγματα μιας ανεξάρτητης χώρας. Η σύλληψή του μάλιστα είναι σύλληψη αρχηγού κράτους και όχι απλού εγκληματία σε τυχαία χρονική στιγμή. Και οι αρχηγοί κρατών προστατεύονται έστω και τυπικά από αυτές τις διαδικασίες από το διεθνές δίκαιο.

Από την άλλη ο Μαδούρο ήταν ένας κανονικός δικτάτορας. Φτωχοποίησε απίστευτα τη χώρα του, το ΑΕΠ της έπεσε κατά 20%, το 80% των πολιτών της είναι κάτω από το όριο της φτώχειας με το 50% να είναι κάτω από το όριο της ακραίας φτώχειας, 8 εκατομμύρια αυτών, περίπου το 1/5 του πληθυσμού είναι πρόσφυγες σε άλλη χώρα, διαχειρίζεται καρτέλ ναρκωτικών που τον χρηματοδοτούν, αγνοεί εκλογές, διώκει και σκοτώνει αντιφρονούντες. Και μιλάμε για μια χώρα με μεγάλο ορυκτό πλούτο και τα μεγαλύτερα αποθέματα πετρελαίου στον πλανήτη. Αντί να είναι από τις πλουσιότερες είναι από τις φτωχότερες. Πρόκειται για ένα τέρας.

Παράλληλα, η Βενεζουέλα συνεργάζεται με όλους τους συνήθεις ύποπτους του πλανήτη, τη Ρωσία, το Ιράν, την Κίνα, ισλαμιστικές οργανώσεις, τόσο σε οικονομικό όσο και σε πολιτικό-στρατιωτικό επίπεδο. Οι δικτάτορες του κόσμου είναι φίλοι και συνεργάτες του. Ανταλλάσσουν τεχνογνωσία και πόρους για σκοπούς διόλου ειρηνευτικούς ή φιλελεύθερους.

Φιλελεύθερους είπα; Μα είναι ο Τραμπ φιλελεύθερος; Κάθε άλλο! Αλλά δεν τον επέλεξα εγώ ούτε και μπορώ να τον αλλάξω αυτή τη στιγμή. Όμως σίγουρα στο φιλελευθερόμετρο είναι δεκάδες χιλιόμετρα πιο πάνω από το Μαδούρο.

Τι θέλει λοιπόν ο Τραμπ; Θέλει έλεγχο της γειτονιάς του, που είναι όλη η αμερικανική ήπειρος, από τη Γροιλανδία και τον Καναδά μέχρι Γη του Πυρός. Πρόκειται για ένα ανανεωμένο και στραπατσαρισμένο δόγμα Μονρόε, που το έκανε και “Ντονρόε” ένα πορτμαντώ από το μικρό του όνομα (Ντόναλντ) και το όνομα του Αμερικανού προέδρου των αρχών του 19ου αιώνα Τζέημς Μονρόε (εντάξει δεν έχει φίλτρο αιδούς μέσα του ο νάρκισσος). Θέλει η γειτονιά του να καθαρίσει πρώτα από όλα από τους μεγαλύτερους εχθρούς του, τους συμμάχους του Μαδούρο.

Και θέλει τα πετρέλαια της Βενεζουέλας, στα οποία τώρα όχι μόνο δεν έχει άμεση πρόσβαση, αλλά έχουν πρόσβαση η εχθροί του. Ο τρόπος μπορεί να είναι οποιοσδήποτε: από εμπορικός και συναλλακτικός μέχρι παρεμβατικός και πολεμικός. Στη μέση αυτού του φάσματος είναι και ο τρόπος της υποταγής στις επιθυμίες του Τραμπ. Υπάρχει περίπτωση κάποιος από αυτούς τους τρόπους να συμβαδίζει και με τις αρχές του διεθνούς δικαίου. Αν όχι τότε τόσο το χειρότερο για το διεθνές δίκαιο. Ο ίδιος είναι αρκετά ασταθής για να μπορείς να περιμένεις τα πάντα, ακόμη και κάποια θετικά μέσα στην αλλοφροσύνη του.

Μπορεί λοιπόν ένας ημίβλακας νάρκισσος μεσίτης να εκφράζει κάτι θετικό ως πρόεδρος των ΗΠΑ; Μπορεί και σίγουρα η χώρα του είναι σύμμαχός μας όσο κι αν διολισθαίνει θεσμικά. Σύμμαχοί μας από την άλλη σίγουρα δεν είναι οι εχθροί του Τραμπ. Μάλιστα οι εχθροί του είναι εχθροί κάθε δημοκρατικού και φιλελεύθερου πνεύματος στον πλανήτη.

Μα μπορούμε να πιστεύουμε πως το να μένουμε σύμμαχοι με μια χώρα που διολισθαίνει θεσμικά είναι προς όφελός μας; Οι παγκόσμιοι συσχετισμοί δυστυχώς είναι κι αυτοί περίπλοκοι. Η Ελλάδα παραμένει πιστή στο αφήγημα της καλής πλευράς της ιστορίας αλλά είναι και μια μικρή χώρα σε μια όχι ουδέτερη γειτονιά του κόσμου. Χρειάζεται συμμάχους και πάντα μέσα από το άρμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Από την άλλη, όσο κι αν οι σύμμαχοί μας δεν είναι τέλειοι, έχουμε να αντιμετωπίσουμε πολύ πιο μεγάλους κινδύνους. Χώρες δηλαδή που ποτέ δεν πίστεψαν στην αξία του διεθνούς δικαίου, χώρες που απλά ανέχτηκαν -καμιά φορά δεν ανέχτηκαν καν- το μεταπολεμικό και μεταψυχροπολεμικό καθεστώς. Το μη χείρον βέλτιστον; Καμιά φορά χρειάζεται λίγος ρεαλισμός μέχρι να ξεπεραστεί η φουρτούνα. Δεν είναι δυνατόν να κραδαίνεις ρομφαία ηθικής όταν ο αντίπαλος δεν παίζει με τους ίδιους όρους.

Αυτή η συνειδητοποίηση μοιάζει πικρή, μοιάζει σα μια ηθική ήττα, μπορεί να βιωθεί σαν ηθική πτώση. Αλλά δεν είναι. Πρέπει να μπορείς πρώτα να επιβιώσεις για να μπορείς μετά να κρατάς καλά-καλά τη ρομφαία. Έπειτα την υψώνεις κιόλας. Αυτό είναι δύσκολο να το καταπιεί κανείς, ιδίως αν πιστεύει ότι ο κόσμος μας ήταν αγγελικά και ιδανικά πλασμένος και ότι μόνο μέσα από τις γνωστές μας διεθνείς θεσμικές διαδικασίες μπορεί να υπάρξει πρόοδος. Σε πολλές περιπτώσεις είδαμε ότι πρόοδος δεν υπήρξε. Σε πολλές περιπτώσεις υπήρξε οπισθοχώρηση. Και όταν μια κατάσταση βαλτώνει έρχονται οι συνθήκες που δεν ελέγχουμε για να την ανατρέψουν. Εδώ βρισκόμαστε τώρα.

Και έχουμε ακόμα χώρο να δράσουμε ως χώρα εντός ενός ευρύτερου πλαισίου διεθνούς ηθικής, μιας ηθικής που οι αντίπαλοί μας δε θα δεχτούν, όπως δε δέχονταν και τη διεθνή νομιμότητα ως τώρα. Ή τη δέχονταν κατ’ επίφαση και όπου δε μπορούσαν λόγω μεγέθους να παραβιάσουν. Πρόκειται για μια σύγκρουση πολιτισμών, για ένα ένα νέο ψυχρό πόλεμο (κάποιοι τον λένε και τρίτο παγκόσμιο), έναν πόλεμο όχι χαρακωμάτων ή σώμα-με-σώμα αλλά ισχύος, ενέργειας, πόρων, συμμαχιών.

Σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να ακούσουμε τις αντιδυτικές αντιαμερικανικές κραυγές, που δεν έχουν ξεστομίσει λέξη τόσα χρόνια για δικτάτορες όπως ο Μαδούρο και ξαφνικά κόπτονται για τη διεθνή νομιμότητα. Στην Αργεντινή οι Βενεζολάνοι πρόσφυγες πανηγυρίζουν για την πτώση του. Ας τους ακούσουμε και ας κινηθούμε προσεκτικά και ευρωπαϊκά από εδώ και στο εξής. Οι καλοί πρέπει να είναι και δυνατοί.

Featured image credit: “Maduro dictador” by A.Davey is licensed under CC BY-NC-ND 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/2.0/

Ο Johnathan Haidt στο The Happiness Hypothesis, κάνει μια αναφορά στο πώς μπορούμε να επιτύχουμε την ευτυχία, διατρέχοντας τους μεγάλους φιλοσόφους της αρχαιότητας πολιτισμών, όπως ο αρχαιοελληνικός, ο ρωμαϊκός, ο κινεζικός, ο ινδικός αλλά και ο αραβικός. Η αναφορά αυτή όμως εδράζεται όχι μόνο στη φιλοσοφία και την προσωπική του εμπειρία αλλά και στην ανθρώπινη βιολογία μέσα από τη διαδικασία της εξέλιξης και τους τρόπους με τους οποίους το ανθρώπινο μυαλό λειτουργεί και εξελίχθηκε να λειτουργεί.

Στο 9ο κεφάλαιο αναφέρεται στην έννοια της ιερότητας (sacredness, divinity, δε γράφω του θείου γιατί δεν αφορά μόνο τη θρησκεία αν και εκφράζεται πολύ συχνά μέσω της θρησκείας). Παρατηρεί αρχικά πως όταν οι άνθρωποι μιλούν για ηθικότητα (morality, δεν προτιμώ την απόδοση “ηθική” εδώ γιατί δε μιλάμε για την έννοια του πώς διακρίνουμε το καλό από το κακό) οι ιδέες γύρω από αυτήν συσσωρεύονται γύρω από τρεις άξονες:

1. προσωπικές αξίες,  αυτές που αφορούν το άτομο και την προσωπική του ευημερία
2. κοινωνικές αξίες, αυτές που αφορούν το κοινωνικό σύνολο και τις ομάδες στις οποίες το άτομο δρα
3. αξίες ιερότητας (divinity), αξίες που δεν αφορούν τίποτα από τα παραπάνω ευθέως αλλά που το άτομο θεωρεί έως και πολύ σημαντικές

Προφανώς ο τρίτος άξονας θέλει πολλή εξήγηση και δύσκολα μπορώ εδώ να αναλύσω ένα ολόκληρο κεφάλαιο το βιβλίου, που μάλιστα έχει χτιστεί πάνω στα προηγούμενα 8. Καταρχάς τη διαχωρίζουμε από τη θρησκευτική ιερότητα. Υπάρχει και αυτή και μπορεί μερικές φορές να ταυτίζεται αλλά όχι πάντα. Ιερότητα εδώ είναι η αξία που δίνουμε σε κάτι πέρα από την άμεση ωφέλεια που μπορεί να έχουμε από αυτό. Μπορεί η ωφέλεια να υπάρχει όμως η αξία που δίνουμε σε κάτι που θεωρούμε ιερό είναι ανώτερο από την καθαρή αξία της ίδιας της ωφέλειας.

Κρατάμε ψηλά μέσα μας τη χώρα μας, την ομάδα μας, τους συγγενείς μας, την καθαριότητα, τις θρησκευτικές διαδικασίες (οι θρήσκοι), τις καθημερινές μας συνήθειες, τα σύμβολα που μας θυμίζουν κάτι σημαντικό, τη γειτονιά που μεγαλώσαμε, το χωριό που περνούσαμε τις καλοκαιρινές μας διακοπές, την ομορφιά σε πάμπολλες εκδοχές της (ανθρώπινη, ζωγραφική, μουσική, γλυπτική, αρχιτεκτονική, φυσική), και τόσα άλλα.

Παρατηρεί επίσης ότι η έννοια της ιερότητας υπάρχει σε όλες τις ανθρώπινες κουλτούρες που έχουν ποτέ εμφανιστεί. Σε όλες! Από αυτές που θεωρούμε πιο επιδραστικές μέχρι αυτές που μας θυμίζουν προϊστορικό άνθρωπο. Όλοι οι πολιτισμοί αντιλαμβάνονται την έννοια του ιερού και έχουν ιερά μέρη, χρονόσημα, δραστηριότητες, αντικείμενα.

Εξηγεί πως τα 6 βασικά συναισθήματα που η ψυχολογία διαχωρίζει και μελετά είναι: η χαρά, η λύπη, ο θυμός, η αηδία/αποστροφή (disgust), η έκπληξη. Είναι όλα σαφή συναισθήματα με σαφείς σωματικές εκφράσεις. Αλλά λείπει ένα. Αυτό που αισθανόμαστε όταν παρατηρούμε ένα εκπληκτικό έργο τέχνης, όταν ακούμε ένα συγκλονιστικό κομμάτι μουσικής, όταν μαθαίνουμε μια συγκινητική ανθρώπινη ιστορία βοήθειας, ηρωισμού ή τραγωδίας. Είναι ένα συναίσθημα, ισχυρίζεται, αυτόνομο και όχι καλά μελετημένο. Είναι αυτό που θα μεταφράζαμε στα Ελληνικά “ψυχική ανάταση”. Το ονομάζει “elevation”. Και όταν οι άνθρωποι το βιώνουμε αισθανόμαστε ζεστά αισθήματα στο στήθος μας, ηρεμία και επιθυμία να γίνουμε καλύτεροι άνθρωποι και να βοηθήσουμε τους συνανθρώπους μας. Μια χαρά εξελικτικό χαρακτηριστικό για ένα είδος που προσπαθεί να επιβιώσει σε έναν εχθρικό πλανήτη, προσθέτω εγώ!

Προχωρά ακόμα παραπέρα και συνδέει το συναίσθημα αυτό με την ωκυτοκίνη, την ορμόνη που συνδέεται με συναισθήματα αγάπης, ηρεμίας και σύνδεσης με άλλους ανθρώπους, ιδιαίτερα γνωστή από τη λειτουργία της στην ενεργοποίηση του μητρικού γάλακτος στις μητέρες που θηλάζουν. Όταν αισθανόμαστε ψυχική ανάταση είναι πολύ πιθανό να εκκρίνουμε ωκυτοκίνη. Κάνει πειράματα με μητέρες που θηλάζουν που επιβεβαιώνουν αυτή την υπόθεση.

Δε θεωρεί πλέον καθόλου απίθανο αυτός ο μηχανισμός να συνδέεται με το θρησκευτικό αίσθημα που επίσης είναι παρόν σε κάθε ανθρώπινο πολιτισμό, οσοδήποτε ανεπτυγμένο ή μη. Ψυχική ανάταση, ωκυτοκίνη, σύνδεση των ατόμων της ομάδας, εξελικτικό πλεονέκτημα.

Στο σύγχρονο κοσμικό δυτικό κόσμο αυτό ίσως ακούγεται όχι ιδιαίτερα διαισθητικό. Αλλά υπάρχουν πολλά αντίστοιχα παραδείγματα. Αντί για μια εκκλησία όπου οι πιστοί ψάλλουν μια διδακτική ιστορία αναλογιστείτε ένα γήπεδο όπου οι οπαδοί ζητωκραυγάζουν με ομοψυχία συνθήματα, σκεφτείτε μια συναυλία όπου οι φαν ενός συγκροτήματος τραγουδούν μια μεγάλη επιτυχία, τους ακόλουθους ενός πολιτικού κόμματος σε μια πολιτική συγκέντρωση, τους παρευρισκόμενους σε μια συναυλία κλασικής μουσικής, την επίσκεψη σε ένα καταπληκτικό μνημείο ή αρχιτεκτονικό επίτευγμα ή φυσικό τοπίο μεγάλου κάλλους.

Θα έλεγε κανείς ότι μάλλον επιδιώκουμε διακαώς και με κάθε τρόπο αιτίες για ψυχική ανάταση. Και αυτό τελικά δεν είναι τυχαίο αν αυτή είναι ένα από τα βασικά μας συναισθήματα. Φανταστείτε να μην μπορούσαμε να αισθανθούμε χαρά! Έχουμε ανάγκη να την αισθανθούμε γιατί είναι τελικά μέρος της θεμελιώδους μας βιολογίας.

Featured image credit: “The Divinity School” by Lawrence OP is licensed under CC BY-NC 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc/2.0/.

Λογικά όταν ακούτε τη λέξη καταναλωτισμός κάτι μέσα σας θα κλωτσάει αυτόματα: είναι μια έννοια αρνητικά φορτισμένη. Κρύβει μια υπερβολή που δε μπορούμε να προσδιορίσουμε ακριβώς αλλά μας είναι ξεκάθαρο ότι είναι τέτοια: ότι πρόκειται για κάτι που ξεπερνάει ένα κάποιο μέτρο. Αλλά ποιο μέτρο; Έχω πρόβλημα με τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε την έννοια αυτή.

Όσοι είμαστε της γενιάς μου θα θυμόμαστε τον καταναλωτισμό ως μια από τις κλασικές έννοιες που χρησιμοποιούσαμε στην έκθεση για τις Πανελλήνιες, όταν προσπαθούσαμε να αποδείξουμε ότι μπορούμε να σκεφτούμε κριτικά απέναντι στην κοινωνία μας. Και ο καταναλωτισμός μαζί με την αποξένωση και την αλλοτρίωση και την κατάπτωση των ηθικών αξιών ήταν από τα στανταράκια. Μάθαμε από νωρίς να κρίνουμε την εποχή μας αυστηρά. Πολύ αυστηρά.

Σταθήκαμε όμως να σκεφτούμε ποτέ τι είναι καταναλωτισμός; Πότε δηλαδή κάποιος υποκύπτει στον καταναλωτισμό και πότε τηρεί το μέτρο; Ποιο μέτρο; Ακούγαμε να μας λένε και για τους αρχαίους για το παν μέτρον άριστον και ου εν το πολλώ το ευ. Τι είναι όμως μέτρον στην κατανάλωση; Ένα σπίτι με ένα καναπέ; Ένα σπίτι με ένα καναπέ και μια τηλεόραση και ένα αυτοκίνητο; Ένα σπίτι με τα απαραίτητα; Ποια είναι τα απαραίτητα και ποιος τα καθορίζει.

Έχω την αίσθηση ότι καταναλωτισμός μπορεί να είναι κάτι τόσο γενικό και εύπλαστο που να ταιριάζει όπου θέλουμε. Για ένα κάτοικο φτωχής χώρας της Αφρική ο Έλληνας είναι υπερκαταναλωτής. Για τον παππού μου που γεννήθηκε τη δεκαετία του 1920 ο Έλληνας του 1990 ήταν υπερκαταναλωτής. Για έναν Αμερικανό με διώροφο σπίτι με κήπο υπερκαταναλωτής είναι κάποιος με διώροφο σπίτι με κήπο και βίλα στο βουνό ή τη θάλασσα. Κι αν η έννοια ταιριάζει όπου θέλουμε γίνεται εύκολα εργαλείο κοινωνικής ηθικολογίας. Καλοί είναι αυτοί που τηρούν το μέτρο, αλλά μάλλον δε μπορούν να κάνουν και διαφορετικά γιατί δεν τους το επιτρέπει η οικονομική τους κατάσταση, ενώ κακοί είναι όσοι η οικονομική τους κατάσταση τους επιτρέπει αγαθά που για τους πρώτους είναι πολυτέλειες, όμως κι αυτοί πολύ θα τα ήθελαν.

Εκτός από την αρχαιολατρεία με τα τσιτάτα της έχουμε και τη χριστιανική ηθική που την έχουμε προσλάβει ως μια επιταγή ταπεινότητας. Δεν την τηρούμε, αλλά είμαστε εμποτισμένοι με αυτό που θεωρεί καλό. Ο πλούτος δεν είναι καλός, μας αποστρέφει από τα ανώτερα τα πνευματικά.

Από κοντά και πνευματική ελίτ που μας μεγάλωσε. Οι ηθικές και πνευματικές αξίες είναι πάνω από όλα και τα γήινα είναι τετριμμένα και κατώτερα. Μάλιστα η επιμονή στα υλικά αγαθά είναι μια καπιταλιστική εκτροπή που μας απομακρύνει από την ανθρώπινη πεμπτουσία. Ποια είναι αυτή η πεμπτουσία; Κανείς δεν ξέρει ακριβώς, κάτι όχι υλικό, κάτι ανώτερο.

Κι ακόμα πρέπει να υπάρχει μέσα μας κάτι εξελικτικό που αντιδράει στα υλικά αγαθά και τον πλούτο αλλά -προσοχή- όταν δεν τον έχουμε εμείς. Η έννοια της ανισότητας σα να αντανακλά πάνω μας από την προϊστορία των φυλών των 150 ατόμων που μοιράζονταν τα πάντα για να επιβιώσουν και, αν κάποιος έκλεβε ή ξεχώριζε, μάλλον παρασιτούσε ενάντια στην ομάδα, μάλλον είχε κλέψει από τον κοινό ντορβά ή δεν είχε συνεισφέρει αρκετά σε αυτόν.

Μη με παρεξηγήσετε, όλοι έχουμε μέσα μας κάποια αίσθηση του μέτρου. Έχω κι εγώ τη δική μου. Όμως αυτή προκύπτει πολύ υποκειμενικά. Ακόμη κι αν την εκλεπτύνουμε ή την καλλιεργήσουμε πάλι υποκειμενική θα είναι και θα λειτουργεί συγκριτικά με αυτό που έχουμε βιώσει στην εποχή μας και στον τόπο μας. Και όλοι θέλουμε να καλυτερεύσουμε το βιοτικό μας επίπεδο. Το ίδιο ένστικτο λειτουργεί απλά με διαφορετικές αφετηρίες. Δεν έχω πρόβλημα με τα υλικά αγαθά. Ούτε με τα πολλά υλικά αγαθά. Αν είχα πάρα πολλά λεφτά πιστεύω ότι θα προσπαθούσα να κάνω κάτι για το γενικό καλό. Όχι κάτι που να χαρίζει απλώς λεφτά. Αλλά αυτό είναι θεωρητικό. Θέλω να πω καλό είναι να προσπαθεί να βρει ο καθένας το όριο μέσα του. Δε θεωρώ καλό να προσπαθεί να ορίσει το όριο των άλλων. Επίσης καλό είναι να νοιάζεται για το κοινό καλό. Αλλά δε μπορούμε να του επιβάλουμε το πώς και αν θα το κάνει αυτό.

Υπάρχει όμως και μια άλλη διάσταση στη βάση του καταναλωτισμού. Όπως είπα και παραπάνω όλοι θέλουμε να βελτιώσουμε το βιοτικό μας επίπεδο και υπάρχει μια γενική αίσθηση για το τι είναι αναμενόμενο να ποθεί κανείς ανά εποχή και τόπο. Τι είναι εφικτό δηλαδή. Και αυτή η αίσθηση μονίμως και σπρώχνεται προς τα πάνω, με ολοένα και καλύτερα και περισσότερα αγαθά και απολαύσεις. Είναι κάτι καλό, είναι κάτι θεμιτό, είναι κάτι οργανικό. Κανείς δε θα πει σε κανένας ποιο είναι το όριο της καλής ζωής. Μπορεί να υπάρχουν άκρα όμως ο άνθρωπος πρέπει να είναι ελεύθερος να επιδιώξει τη βελτίωση της ζωής του αρκεί να μη γίνεται αυτό εις βάρος της αντίστοιχης επιδίωξης των υπολοίπων φυσικά.

Αυτή η ανάγκη πιστεύω βρίσκεται και στη βάση της απίστευτης ανάπτυξης και ευημερίας που έχει βιώσει σχεδόν καθολικά ο δυτικός άνθρωπος τα τελευταία 70 χρόνια. Δεν ακούγεται ποιητικό ή υπερβατικό αλλά αυτή η επιθυμία για καλύτερη ζωή οδηγεί οικονομίες να λειτουργούν, να εφευρίσκουν, να δημιουργούν, να λύνουν απίστευτα προβλήματα κατασκευής, παραγωγής και εφοδιαστικής αλυσίδας σε παγκόσμιο επίπεδο. Ναι είναι ο κακός καπιταλισμός που μιλά στα χαμηλά ανθρώπινα ένστικτα για καλύτερη ζωή. Λες και έχει κάτι κακό αυτή η ζωή, λες και είμαστε κοσμοκαλόγεροι που χρωστάμε κάπου λιτή ζωή.

Αυτή η ανάγκη, που κακώς λοιδορείται ως καταναλωτισμός, είναι που οδηγεί σε ανάπτυξη, η ανάπτυξη οδηγεί σε αύξηση του βιοτικού επιπέδου, για να λειτουργήσει χρειάζεται παιδεία και επιστήμη, η παιδεία και η επιστήμη γίνονται τεχνολογία, που μπορεί να την απολαύσει πλέον ο καθένας, η καλή ζωή οδηγεί σε κοινωνίες πιο δίκαιες, πιο ισότιμες, πιο δημοκρατικές πιο ελεύθερες και όλο αυτό λειτουργεί σε κύκλους θετικής ανάδρασης.

Τέλος είναι αυτή η ανάγκη που μιλά στην ανάγκη του ατόμου για ελεύθερη οικονομική έκφραση. Ο ένας θα παράγει αυτό που ο άλλος χρειάζεται και αυτό θα λειτουργήσει σε παγκόσμιο πλέον επίπεδο. Καταναλωτισμός και ελευθερία πάνε μαζί, τόσο στην παραγωγή των αγαθών όσο και στην κατανάλωσή τους. Επομένως, ας αναλογιστούμε λίγο περισσότερο μήπως αυτή η έννοια είναι κάπως δαιμονοποιημένη και ας της αναγνωρίσουμε τη συμβολή της στην ευημερία μας. Ας το θυμηθούμε αυτό κάθε φορά που ψωνίζουμε κάτι. Ήταν κάτι απαραίτητο ή κάτι που μας κάνει τη ζωή λίγο καλύτερη; Και ας το απενοχοποιήσουμε για να το απολαύσουμε.

[Featured image credit: “Consumerism will free this world” by fisserman is licensed under CC BY-NC-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/2.0/]