Τάκης Μπουγιούρης

Χρόνια Πολλά Ελλάδα

Η σημερινή ημέρα είναι ημέρα γιορτής για την Ελλάδα και την ελευθερία. Ένα από τα πρώτα εθνικά κράτη που ξεπήδησαν μέσα από την οθωμανική αυτοκρατορία με τρόπο καθαρά επαναστατικό. Φυσικά, μια επανάσταση γίνεται από ανθρώπους, και είναι περίπλοκη, όπως ακριβώς και οι άνθρωποί της. Δεν υπάρχουν άγιοι και δεν υπάρχουν δαίμονες. Δεν υπάρχουν ιδανικές καταστάσεις.

Υπάρχουν όμως ιδανικά και υπάρχουν αφηγήματα. Χωρίς αυτά η ιστορία και οι χρήσιμες λεπτομέρειές της δε βγάζουν νόημα μόνες τους. Και, το κυριότερο, το παρόν και το μέλλον δε βγάζουν νόημα.

Αναρωτιέμαι κατά πόσο η έννοια του έθνους κράτους έχει ακόμα ισχύ στις καρδιές των ανθρώπων στις μέρες μας. Κατά πόσο μπορεί να λειτουργήσει ενωτικά. Σήμερα διαβάζω κυρίως πόσο δεν ξέρουμε ιστορία, πόσο ξέρουμε μόνο τους μύθους σαν το κρυφό σχολειό, πόσο δεν ξέρουμε τις γυναίκες επαναστάτριες του 1821. Όλα λάθος.

Και όλα ευθυγραμμισμένα στην ίδια θλιβερή κατεύθυνση της αποφυγής της ατομικής ευθύνης. Κάποιος άλλος πρέπει να μας μάθει ιστορία, τη σωστή, όχι την άλλη, κάποιος άλλος φταίει που δε μας την έμαθε, ίσως το κράτος, ίσως η κοινωνία. Κάποιος άλλος πρέπει να μας ανοίξει τα μάτια, να μας διαφωτίσει! Έτσι γενικά και αόριστα. Πουθενά η ατομική ευθύνη. Αλλά έτσι ξεχνάμε ένα πολύ σημαντικό πράγμα:

Η ελευθερία είναι κατεξοχήν ζήτημα ευθύνης.

Μέσα στην προνεωτερικότητά τους, στη χωριατιά τους, στα προσωπικά τους πάθη και μίση, στις ατέλειές τους, οι ήρωες του 1821 αυτό έπραξαν πάνω από όλα. Άσκησαν την ατομική τους ευθύνη σα να μην υπήρχε άλλη επιλογή. Αυτό ας είναι και το δικό μας κάλεσμα.

Ευγένιος Ντελακρουά, Η Ελλάδα στα συντρίμμια του Μεσσολογγίου

Το μάθημα της Ηθικής εμφανίζεται ως εναλλακτικό του πλέον μη υποχρεωτικού μαθήματος των Θρησκευτικών στα σχολεία της χώρας. Καταρχήν αυτό βασίζεται σε ένα θετικό αίτημα. Το κράτος, για να είναι συνεπές με τον κοσμικό του χαρακτήρα, δε μπορεί να έχει ως υποχρεωτικό ένα μάθημα κατηχητικό. Και αυτή η κοσμικότητα οφείλει να αφορά κάθε θρησκεία. Το κράτος δε μπορεί να λειτουργεί κατηχητικά υπέρ μιας θρησκείας. Ακούγεται λογικό αν ζυγίσει κανείς τα πράγματα ψυχρά υπολογιστικά. Μπορεί δηλαδή η πλειοψηφία των πολιτών του να μη συμφωνούν με αυτή την κατεύθυνση εδώ που τα λέμε, αλλά το κράτος οφείλει να είναι συνεπές στις βασικές του αρχές, και οι βασικές του αρχές δεν υπάρχουν για να ικανοποιούν την πλειοψηφία. Είναι κατά κάποιο τρόπο ανώτερες εμάς.

Σχετικά με την αναλυτική ηθική έχω γράψει κι εγώ παλιότερα υπέρ αυτής. Ένα τέτοιο μάθημα στο σχολείο θα ήταν πραγματικά κάτι αξιόλογο. Προφανώς αυτό έχει όρους και συνθήκες και κανείς έχει το δικαίωμα να είναι αρκετά δύσπιστος ως πως το πώς θα το εφαρμόσει αυτό ένα κράτος όπως το ελληνικό, με τις παθογένειές του. Έστω όμως ότι αυτό δε θα γίνει με κακό τρόπο, ας είμαστε καλόπιστοι.

Ανάμεσα στα Θρησκευτικά ως κατήχηση και στην Ηθική ως αμερόληπτης φιλοσοφίας, υπάρχει και κάτι άλλο, κάτι πολιτισμικό. Η θρησκεία δεν είναι μόνο θεολογία ούτε και πηγή ηθικής. Θα έλεγα ότι μάλλον ότι, πολύ περισσότερο από αυτά τα δύο είναι κάτι άλλο. Είναι παράδοση και ανθρώπινες συνήθειες, είναι μουσική και τέχνη, είναι αρχιτεκτονική, είναι ιστορία, είναι γλώσσα (ειδικά στα Ελληνικά είναι φορέας της διαχρονίας της Ελληνικής γλώσσας), είναι κοινωνικός μηχανισμός. Όλα αυτά δεν είναι καθόλου λίγα και δεν είναι καθόλου αυτονόητα και δεδομένα!

Αυτό δε σημαίνει ότι αρνούμαι την καχυποψία απέναντι στην οργανωμένη εκκλησία ή την ύπαρξη θρησκόληπτων ανθρώπων. Αλλά δεν είναι μόνο αυτοί. Από κάθε εποχή της ιστορίας μας διυλίζουμε και μετουσιώνουμε σε αξία αυτά που είναι ωφέλιμα. Μαθαίνουμε για τους αρχαίους θεούς, για τους αρχαίους μύθους, για την αρχαία Ελλάδα και τι έδωσε στον πολιτισμό. Κάνουμε στην άκρη, χωρίς να αγνοούμε τη βαρβαρότητα εκείνης της εποχής, τη φρικτή απανθρωπιά, την ανισότητα, τη σκλαβιά (υπαρκτές ακόμη και στην “υπέρτατη” Αθήνα του χρυσού αιώνα του Περικλή). Κρατάμε τη φιλοσοφία, τη δημοκρατία, τις αρχές της επιστήμης και του ανθρωπισμού.

Ο Χριστιανισμός είναι μια πολύ πρόσφατη θρησκεία, σε αντίθεση με το δωδεκάθεο, με το οποίο έχουμε τεράστια απόσταση και κανένα οικείο βίωμα για το πώς μπορεί να το προσλαμβάνει ένας άνθρωπος που πραγματικά το ζει στη καθημερινότητά του. Αλλά ο Χριστιανισμός είναι μια θρησκεία 2000 ετών που διαπέρασε το δυτικό κόσμο σε ό,τι έκανε σε αυτές τις δύο χιλιετηρίδες. Ολόκληρα συντάγματα φιλελεύθερων κρατών γράφτηκαν στο όνομά του (συμπεριλαμβανομένου του δικού μας, του ελληνικού, ντε). Ο Διαφωτισμός, κι αν ήρθε σε σύγκρουση με την Εκκλησία, βασίστηκε σε αρχές, που στη Δύση κατέληξαν σταδιακά παγιωμένες, που πρωτακούστηκαν στα Ευαγγέλια από το στόμα του Ιησού (αγάπα τον πλήσιον σου, οι τελευταίοι έσονται πρώτοι – μιλάμε ίσως για τις πιο ριζοσπαστικές κουβέντες στην ιστορία).

Έχουμε όμως ζήσει το Χριστιανισμό όχι από μια απόσταση που μπορεί να τον ρομαντικοποιήσει και να τον εξιδανικεύσει, όπως ίσως το δωδεκάθεο των αρχαίων Ελλήνων. Έχουμε ζήσει και τα στραβά του. Έχουμε ζήσει κακούς κληρικούς, τυπολάτρες, διεφθαρμένους, διαπλεκόμενους με την εκάστοτε εξουσία. Αυτή την οπτική, δε μπορούμε να την αγνοήσουμε, αλλά πρέπει να την ξεχωρίσουμε από την πολιτισμική οπτική. Δε μπορούμε να τους εκχωρήσουμε την ιστορία μας επειδή αποτέλεσαν μέρος της. Θα ήταν σα να αρνούμαστε την Αθηναϊκή Δημοκρατία λόγω της δουλείας.

Και αξίζει πιστεύω τον κόπο γιατί οι αξίες ενός πολιτισμού δε μπορούν να υφίστανται στο κενό σαν ουρανοκατέβατες. Υπάρχει ιστορική συνέχεια. Πρέπει να κοινωνούνται από τη μια γενιά στην άλλη και να βιώνονται. Η αρχιτεκτονική μας, η ιστορία μας, η γλώσσα μας, οι πίνακες ζωγραφικής της Αναγέννησης και του Ρομαντισμού, η μουσική και η λογοτεχνία είναι έμπλεες από χριστιανικές αναφορές. Δεν είναι δυνατόν να σπάσουμε το νήμα απλώς και μόνο επειδή είμαστε εικονοκλάστες και αντικληρικαλιστές.

Ανάμεσα στα Θρησκευτικά και την Ηθική, λοιπόν, μένει ένα γιγάντιο κενό, αυτό της επιρροής του Χριστιανισμού στο δυτικό πολιτισμό, ο οποίος δε βγάζει νόημα, δεν εξηγείται χωρίς το Χριστιανισμό. Δεν είναι προοδευτικό να αφήσουμε αυτό το κενό. Και μπορούμε να το κάνουμε χωρίς ίχνος κατήχησης.

Όπως εξηγούμε το πώς ερμήνευαν οι αρχαίοι Έλληνες έννοιες σαν την αρετή και το χρέος και πώς αυτά σχετιζόταν με τους θεούς τους, το ίδιο καλά μπορούμε να συζητάμε για χριστιανική θεολογία ως ένα στάδιο εξέλιξης της ανθρώπινης σκέψης. Χωρίς να είμαστε δράμι δωδεκαθεϊστές. Πώς φτάνεις ξαφνικά από τη Ρώμη και το Βυζάντιο στην Ευρώπη της Αναγέννησης και πιο μετά στη Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων αν δεν περάσεις από την αρχαία Ελλάδα, την επί του όρους ομιλία, το εν τούτω νίκα και το Διαφωτισμό; Πώς περνάς από μια εποχή όπου ο κανόνας είναι ο νόμος του ισχυρού (ελληνορωμαϊκός κόσμος) σε μια εποχή όπου είναι αυτονόητο πως όλοι οι άνθρωποι γεννήθηκαν ίσοι (η δύση των τελευταίων 2-3 αιώνων).

Αυτονόητο δε σημαίνει και ότι έχει επιτευχθεί. Τι θα σήμαινε καν καλά-καλά να είναι όλοι οι άνθρωποι ίσοι; Ίδιοι; Με ίδια υλικά αγαθά; Ίσοι απέναντι στο νόμο; Δεν είναι τόσο απλό, κι όμως η ιδέα αυτή είναι η πυξίδα, είναι το αστέρι του βορρά που μας καθοδηγεί προς μια εν γένει καλύτερη ζωή για ολοένα και περισσότερους ανθρώπους. Προφανώς αυτό για να βγάλει νόημα πρέπει κανείς να το δει σε ιστορικούς χρόνους και όχι στενά στα 5 ή 10 τελευταία χρόνια. Κι όταν κάποιος αρνείται αυτή την πυξίδα αυτομάτως όλοι αντιδρούμε σαν από ένστικτο.

Το βιβλίο Dominion, του Tom Holland, αγαπημένου από το podcast The rest is history, καταπιάνεται με αυτή την ιδέα βαθιάς και καθοριστικής της επίδρασης του Χριστιανισμού στο δυτικό πολιτισμό σε τόσο μεγάλο βαθμό που πλέον τη θεωρούμε δεδομένη, τόσο δεδομένη που τείνουμε να μην την παρατηρούμε. Που όμως είναι εκεί και αν σταματήσουμε να την παρατηρούμε ίσως και να κινδυνεύουμε. Θα επανέλθω ειδικά σε αυτό το βιβλίο πολύ σύντομα.

Rosselli, Sermon on the Mount” by f_snarfel is licensed under CC BY-NC 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc/2.0/ – The Sermon on the Mount and the Healing of the Leper (1481-82), fresco, Sistine Chapel, Cosimo Rosselli (1439-1507)

Ο ΣΕΔΕ, Σύνδεσμος Εταιριών Διαδικτύου Ελλάδας φιλοδοξεί να γίνει ο σύνδεσμος-φορέας δικτύωσης και συνεργασίας των επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται στο διαδίκτυο. Ήταν κάτι που έλειπε από την ελληνική αγορά. Τον παρακολουθώ εδώ και λίγα χρόνια και η Nevma είναι μέλος του. Από φέτος θα έχω την τιμή να συμμετέχω ως αντιπρόεδρος του Συνδέσμου και θα προσπαθήσω να φέρω λίγη από την εμπειρία μου στις κοινότητες ανοιχτού λογισμικού.

Όσοι συνάδελφοι δε γνωρίζουν το ΣΕΔΕ, τους καλώ να τον μάθουν, να έρθουν στις συναντήσεις μας και να γίνουν μέλη!

Εδώ φωτογραφίες από την πρόσφατη κοπή της πρωτοχρονιάτικης πίτας για το 2026.

(Οι φωτογραφίες είναι του Κώστα Φρυγανιώτη.)

Ο συντηρητισμός είναι μια έννοια παρεξηγημένη και δαιμονοποιημένη στις μέρες μας. Την εκλαμβάνουμε ως οπισθοδρόμηση, ως αντίσταση στην πρόοδο. Τη φιλτράρουμε μόνο μέσα από ακραίες προσλήψεις, όπως στην Ελλάδα η περίοδος της Χούντας με συνθήματα -επίσης παρεξηγημένα και δαιμονοποιημένα- όπως το “πατρίς-θρησκεία-οικογένεια”. Ή μέσα από λανθασμένους παραλληλισμούς, όπως ο φασισμός – στην πραγματικότητα ο φασισμός ήταν μια ακραία ριζοσπαστική ιδεολογία, καθόλου συντηρητική και το ότι ήταν καταστροφική κι απάνθρωπη δεν το αλλάζει αυτό, οι φασίστες ήθελαν βίαιη αλλαγή, όχι διατήρηση του κατεστημένου.

Ο συντηρητισμός καταρχάς δεν είναι μια συνεκτική ιδεολογία, δεν πιστεύει σε κάτι πολύ συγκεκριμένο. Είναι πρώτα από όλα ένας σκεπτικισμός απέναντι στην αλλαγή, μια ενστικτώδης αντίσταση. Αυτό θα πρέπει να μας ακούγεται και θετικό και χρήσιμο. Δεν είναι όλες οι αλλαγές καλές -πάρτε το φασισμό, για παράδειγμα- και όλες οι αλλαγές χρειάζονται λίγο ή περισσότερο βασάνισμα για να αφομοιωθούν οργανικά και όχι ριζοσπαστικά και συγκρουσιακά.

Συχνά μάλιστα μπερδεύουμε ως αποτέλεσμα συγκρούσεων κάποιες αλλαγές που συνέβησαν σε μια εποχή που έμοιαζε ριζοσπαστική, ενώ ούτε η εποχή ήταν ριζοσπαστική ούτε οι αλλαγές της ήταν αποτέλεσμα κάποιας σύγκρουσης. Πάρτε ως παράδειγμα την αλλαγή του οικογενειακού δικαίου στην Ελλάδα του 1980. Τη θεωρούμε σήμερα δεδομένη αλλά για την εποχή της ήταν τεράστια. Κι όμως η τότε κοινωνία ήταν έτοιμη να τη δεχτεί αυτή την αλλαγή, είχε ωριμάσει μέσα στον 20ο αιώνα και την ενσωμάτωσε πάνω-κάτω οργανικά και άμεσα. Όχι ότι δεν υπήρξαν αντιδράσεις -που, ναι, στο πλαίσιό τους ήταν συντηρητικές- αλλά θεωρούνταν περιθωριακές, ενώ, από την άλλη, δεν είχε υπάρξει κάποιο μαζικό κοινωνικό κίνημα που τις απαίτησε εκείνη τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο.

Ένας κατά τα φαινόμενα προοδευτικός άνθρωπος μπορεί να είναι συντηρητικός σε πολλά στοιχεία της ιδεολογίας του στην πράξη. Πχ δύσκολα θα διαπραγματευτεί αυτά που θεωρεί κεκτημένα. Αλλά δεν είναι όλα τα κεκτημένα θετικού προσήμου. Πχ η ισότητα απέναντι στο νόμο είναι, τα κλειστά επαγγέλματα δεν είναι. Θα μου πείτε, αυτό είναι υπό συζήτηση. ΟΚ, είναι, αλλά καταλαβαίνετε τι εννοώ, σίγουρα θα υπάρχει κάτι στις πεποιθήσεις που μπορεί να βελτιωθεί… εκτός κι αν οι πεποιθήσεις σας είναι ήδη τέλειες… οπότε σε αυτή την περίπτωση μάλλον είστε ό,τι συντηρητικότερο υπάρχει. Μη σκάτε όμως, αυτό μπορεί να μην είναι κακό γιατί μπορεί οι πεποιθήσεις να είναι πράγματι τέλειες!

Ας δούμε άλλο ένα παράδειγμα, που υπό μία έννοια είναι αντιφατικό. Έχουμε το οικολογικό κίνημα και την κλιματική αλλαγή. Γενικά υπάρχει συμφωνία ότι το οικολογικό κίνημα έχει καλές προθέσεις, να προστατέψει το περιβάλλον και τον άνθρωπο. Θέλει να συντηρήσει κάτι, έναν υπέρτερο οργανισμό του ατόμου! Άρα είναι συντηρητικό.  Και οι τρόποι που επιλέγει να προωθήσει, μετά την πρώτη ανάγνωση, είναι συχνά ευθέως συντηρητικοί, πχ αποβιομηχάνιση, μηδέν εκπομπές κλπ. Θα ήταν κάπως πιο προοδευτικοί αν είχαμε μια άλλη λύση έτοιμη και βιώσιμη, αλλά πχ οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας δεν είναι σε αυτό το στάδιο. Και τα πυρηνικά τα έχει δαιμονοποιήσει. Τι είναι συντηρητικό και τι προοδευτικό εδώ τελικά;

Πέρα από την πλάκα, ας αναλογιστούμε τον ακραίο συντηρητισμό ιδεολογιών, όπως η κομμουνιστική, που με την ψευδαίσθηση της τέλειας κοινωνίας, ό,τι κι αν σημαίνει αυτό, που δε σημαίνει τίποτα ή τελοσπάντων τίποτα κοινό για όλους, ώστε να υπάρχει περίπτωση να συνεννοηθούμε πάνω του, με την επίφαση μιας ρομαντικής ιδέας, λοιπόν, αυτή γίνεται ολοκληρωτική. Ακριβώς για να προστατευτεί από την κριτική πάνω της και να -πώς αλλιώς να το πεις- να συντηρηθεί στην εξουσία. Βέβαια, ακόμη κι όταν δεν έχει την εξουσία η κομμουνιστική ιδεολογία πάλι συντηρητική είναι. Στην πράξη έχει αποδείξει ότι τις αρχές της τις θεωρεί ιερές με θρησκευτική ευλάβεια και δεν τις αναθεωρεί. Μάλιστα, όσοι μέσα της τολμούν να αναθεωρήσουν κάτι αυτομάτως παίρνουν την ταμπέλα του ρεβιζιονιστή (αναθεωρητή, δηλαδή, λες και αυτό είναι κάτι αυτόματα κακό) και εξοστρακίζονται.

Αλλά, επιστρέφοντας στον ίδιο το συντηρητισμό, αυτός τελικά αφορά την έμφαση στην ανθρώπινη κοινωνία ως ένα συνολικό οργανισμό και στην προσπάθεια διατήρησής της. Αυτό προσπαθεί να συντηρήσει ο συντηρητισμός: την ανθρώπινη κοινωνία. Βάζει στο επίκεντρο την κοινωνία ως το μέσο στο οποίο ο άνθρωπος δρα και ως τη βάση στην οποία δρα. Αν αυτή υπάρχει και λειτουργεί, τότε μπορεί και το άτομο να λειτουργήσει.

Αυτή η σχέση είναι ελαστική. Μπορεί να γίνει φιλελεύθερη, όταν η κοινωνία ενδιαφέρεται για την ποιότητα της ζωής του ατόμου και την ευημερία του, αλλά μπορεί να γίνει και καταπιεστική, όταν η κοινωνία ενδιαφέρεται για τη γραφειοκρατική συντήρησή της. Αλλά, υπό αυτή την ανάγνωση, ο συντηρητισμός λανθασμένα κρίνεται αυτομάτως ως οπισθοδρομικός. Είναι μια στάση -από τις πολλές- μέσα στην κοινωνία που με σκεπτικισμό και προσοχή φιλτράρει τις άλλες τάσεις από την υπερβολή, το ριζοσπαστισμό, την αταξία.

Η συνοχή και η σταθερότητα μιας κοινωνίας έχει τεράστια αξία. Η συνοχή μπορεί να δώσει κοινά οράματα και η σταθερότητα τη βάση για ανάπτυξη και ευημερία. Κανείς δεν αναπολεί επαναστατικές περιόδους. Μπορεί να τις θυμόμαστε για λόγους ιστορικής μνήμης, και πολύ καλά κάνουμε, αλλά κανείς δε θέλει να ζει την επαναστατική περίοδο. Όλοι θέλουμε να ζούμε περιόδους ομόνοιας και σταθερότητας, γιατί μόνο μέσα σε αυτές μπορούμε να διασφαλίσουμε την προσπάθειά μας για μια κάποια όποια ευτυχία!

Άρα πρέπει, οφείλουμε, να ενδιαφερόμαστε και για τις συντηρητικές ιδέες και να κρατάμε μια ισορροπία που θα μπορεί να μας εξασφαλίζει κοινωνική σταθερότητα και ασφάλεια αλλά και θα διευρύνει τον ηθικό μας κύκλο, έτσι ώστε όσο το δυνατόν περισσότεροι άνθρωποι να μπορούν να απολαύσουν τη σταθερότητα αυτή. Ο συντηρητισμός είναι μια δύναμη απαραίτητη στην κοινωνία.

Κείμενο με ιδέες από:

• Edmund Burke, “Reflections on the revolution in France”
• Roger Scruton,”The meaning of conservatism”
• Johnathan Haidt, “The righteous mind”

“Edmund Burke” by Mike Rawlins is licensed under CC BY-NC-ND 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/2.0/.

[Featured image: “Edmund Burke” by Mike Rawlins is licensed under CC BY-NC-ND 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/2.0/. ]

Το “Ουτοπία για ρεαλιστές” του Ρούτγκερ Μπρέγκμαν ήταν ένα ενδιαφέρον κάπως ιδεαλιστικό βιβλίο του 2014, σε εποχές μάλλον αθώες, σε σύγκριση με τη σημερινή (2026) τουλάχιστον. Μιλούσε για εγγυημένα εισοδήματα και μικρές του ημερήσιου 8ώρου εργάσιμες εβδομάδες. Έχει δηλώσει ότι το μεγάλο πρόβλημα σήμερα είναι οι δισεκατομμυριούχοι που δεν πληρώνουν φόρους.

Οι δηλώσεις αυτές είναι τουλάχιστο προβληματικές. Θεωρούν ότι ο πλούτος είναι κάτι δεδομένο, σα να μην υπάρχουν κάποιες δυνάμεις που τον προκαλούν και τον αυξάνουν. Και τελικά πόσο πλούσιοι είναι οι πλούσιοι; Μήπως αν πληρώσουν πιο πολλούς φόρους θα έχουν λιγότερη πολιτική δύναμη; Ο Στήβεν Πίνκερ στο “Διαφωτισμός τώρα” λέει ότι μελέτες των νομοσχεδίων στις ΗΠΑ δείχνουν ότι η συντριπτική τους πλειοψηφία δεν ήταν υπέρ των πλουσίων.

Πόσο λιγότερος πλούτος στους πλούσιους και πόσο μεγαλύτερη φορολογία θα τους έκανε λιγότερο επικίνδυνους και ταυτόχρονα θα διατηρούσε την αξία τους στην κοινωνία; Αυτά είναι ερωτήματα που δεν απαντιούνται εύκολα με τσιτάτα και ιαχές. Ούτε με απλοϊκές κρίσεις που, στην καλύτερη περίπτωση, θα μεταφέρουν το πρόβλημα απλά λίγο πιο πέρα.

Από την άλλη, δε μπορώ να μην παραδεχθώ το ανακάτεμα που μου προκαλούν άτομα σαν τον Πίτερ Τιλ ή τον όψιμο Ήλον Μάσκ με τους φασιστικούς χαιρετισμούς. Γιατί η τεχνολογική και οικονομική επιτυχία να πρέπει να περνάει από τέτοιους χαρακτήρες, τόσο αποκρουστικούς με τόσο αλλοπρόσαλλες και χυδαίες συμπεριφορές. Γιατί να μην είναι παραδείγματα προς μίμηση για αυτόν τον καπιταλισμό που μας έδωσε τη σύγχρονη ζωή με τις ανέσεις της;

Ο Μπρέγκμαν μιλά τώρα για την “ηθική φιλοδοξία”, εδώ σε αυτό το άρθρο στην Καθημερινή τον θυμήθηκα σήμερα. Τι λέει:

Η ηθική φιλοδοξία είναι μια επιθυμία. Είναι η βούληση να κάνεις αυτόν τον άγριο κόσμο καλύτερο, αξιοποιώντας κάθε μέσο που διαθέτεις. […] Γιατί τη χρειαζόμαστε τώρα; Η απάντηση είναι μάλλον προφανής: επειδή βρισκόμαστε σε κρίση. Ζούμε σε μια εποχή βαθιάς παρακμής, με μια έκδηλη αποτυχία ηγεσίας σε όλο το πολιτικό φάσμα, από την Αριστερά έως τη Δεξιά. Αυτό που χρειαζόμαστε σήμερα είναι μια αντικουλτούρα, μια εξέγερση ανθρώπων που παίρνουν την ηθική στα σοβαρά και λένε «ως εδώ». Αυτό είναι που ονομάζω ηθική φιλοδοξία. […] Αναφέρομαι σε όλους εκείνους που, στο πέρασμα των αιώνων, διεύρυναν τον ηθικό κύκλο. Πιστεύω ότι όλα ξεκίνησαν από το κίνημα για την κατάργηση της δουλείας. Κάποια στιγμή, αυτή η πορεία κορυφώθηκε με την Οικουμενική Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Ιδίως μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, ο κόσμος εξοικειώθηκε τόσο με τη ρητορική των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ώστε άρχισε να την εκλαμβάνει ως κάτι αυτονόητο.

Υπέροχα δεν τα λέει; Το εννοώ, τα λέει υπέροχα, τα βάζει στη σωστή σειρά και συμφωνώ με την κατακλείδα ότι το σημερινό τέλμα σε μεγάλο βαθμό οφείλεται σε κρίση ηγεσίας και στο ότι εκλάβαμε ως αυτονόητες αξίες για τις οποίες κάποτε ματώσαμε. Αλλά, βέβαια, δε ματώσαμε εμείς. Ματώσανε οι παππούδες μας. Εμείς τις βρήκαμε έτοιμες. Και όταν δεν πονέσεις για κάτι δεν το εκτιμάς. Η ανθρώπινη εμπειρία δύσκολα βιώνεται δι’ αντιπροσώπου ή εξ αντανακλάσεως.

Και συνεχίζει εξίσου ιδεαλιστικά:

Διότι, αν πιστεύουμε πραγματικά στην ελευθερία, στην ουσιαστική ελευθερία, και όχι στη ρηχή εκδοχή της, που περιορίζεται στο να αγοράζεις ό,τι άχρηστο αντικείμενο επιθυμείς από ένα κινεζικό ηλεκτρονικό κατάστημα, τότε αυτό συνεπάγεται και τεράστιες υποχρεώσεις και ευθύνες από την πλευρά μας. […] Η ελευθερία είναι κάτι για το οποίο οφείλουμε να αγωνιζόμαστε καθημερινά. Και δεν αναφέρομαι μόνο στον νεαρό άνδρα που αυτή τη στιγμή μάχεται στα χαρακώματα της Ουκρανίας. Μιλώ για τον καθένα και την καθεμιά από εμάς. Η ελευθερία δεν είναι ένα δώρο που μας παραδίδεται έτοιμο· είναι ένα οικοδόμημα που απαιτεί συνεχή συντήρηση και συλλογική προσπάθεια.

Κι αφού σχολιάσει τις σύγχρονες ιδεολογίες ισχύος Τραμπ και Πούτιν καταλήγει:

Πιστεύω σε μια μεικτή οικονομία. Θεωρώ σαφές ότι ο καπιταλισμός και οι μηχανισμοί της αγοράς μπορούν να αποτελέσουν εξαιρετικά ισχυρά εργαλεία. Δεν νομίζω, για παράδειγμα, ότι το κράτος θα ήταν ιδιαίτερα ικανό να σχεδιάσει και να διανείμει ένα iPhone. Ταυτόχρονα, όμως, ο καπιταλισμός μοιάζει στην ουσία με ένα θηρίο που απαιτεί συνεχή έλεγχο και πειθαρχία. Η κοινωνία, οι πολίτες, πρέπει να έχουν πάντα τον τελευταίο λόγο. Μία από τις μεγάλες τραγωδίες της εποχής μας είναι ότι ο τομέας της αγοράς έχει διογκωθεί υπέρμετρα, απορροφώντας το μεγαλύτερο μέρος του ανθρώπινου δυναμικού. Στον ιδιωτικό τομέα συναντάμε τριπλάσιες κοινωνικά ανώφελες θέσεις εργασίας, τις λεγόμενες bullshit jobs, σε σχέση με τον δημόσιο. Πρόκειται για μνημειώδη σπατάλη ταλέντου. Χρειαζόμαστε πολύ περισσότερους ικανούς ανθρώπους να διοχετεύουν την ενέργειά τους σε ζητήματα που έχουν ουσιαστική σημασία.

Και εδώ είναι που δε μπορώ να τον παρακολουθήσω. Αυτή είναι η ιδεολογία του να θεωρείς κάτι δύσκολο να κατακτηθεί ως δεδομένο που ο ίδιος προηγουμένως κατηγόρησε. Μιλά για “ζητήματα που έχουν ουσιαστική σημασία”! Ποιος είναι αυτός που θα αποφασίσει ποια είναι τα ζητήματα αυτά; Προφανώς μια άλλη ελίτ, σαν και αυτόν, που θεωρεί την οικονομική ανάπτυξη κάτι το δεδομένο, που χωρίς να έχει παράξει τίποτα στη ζωή του ο ίδιος, είναι έτοιμος να δηλώσει πώς θα πρέπει να μοιραστούμε τον πλούτο που οι άλλοι έχουν παράξει.

Δεν είναι η ελεύθερη οικονομία που θα το κάνει αυτό. Μπορεί να ξέρει να παράγει Άιφον αλλά μπερδεύεται και μας γεμίζει μπούλσιτ δουλειές τις οποίες η καλή ελίτ, όχι η άλλη η κακιά, ξέρει ποιες είναι και θα μπορούσε να συνεχίσει να παράγει Άιφον μόνο με τις απαραίτητες δουλειές και όχι τις άλλες, μόνο με αυτές που έχουν “ουσιαστική σημασία”.

Αυτός ο αβάσταχτος ιδεαλισμός είναι ο ιδεαλισμός της ουτοπίας. Ο Μπέργκμαν είναι καλός άνθρωπος, δεν είναι Στάλιν και Χίτλερ αλλά υποφέρει από την ίδια ασθένεια με αυτά τα τέρατα, ότι δηλαδή θεωρεί πως ξέρει τη λύση για όλα τα προβλήματα, πως την έχει υπολογίσει επιστημονικά και ότι οι πόροι για τη λύση αυτή είναι διαθέσιμοι και ανεξάντλητοι. Αυτό είναι μια εφηβική αφέλεια, ένας επικίνδυνος ρομαντισμός, που, πιστεύω η ελαφρότητά του είναι που έδωσε χώρο για ιδεολογίες όπως η τραμπική. Ο Τραμπ δηλαδή ήρθε να γεμίσει το κενό ανάμεσα στην ελίτ και τον απλό κόσμο, γιατί η ελίτ ανέβηκε πολύ ψηλά στο ηθικολογικό της βάθρο για να είναι σχετική με την πραγματικότητα. Κι ας λέει ότι ενδιαφέρεται για τα πραγματικά προβλήματα.

Έτσι, υπάρχουμε οι άνθρωποι που βρισκόμαστε στριμωγμένοι ανάμεσα σε δύο ελίτ.

[Featured image: εικόνα από AI με την οδηγία να σχεδιάσει ελίτ προσωπικότητες όπως ο Ήλον Μασκ, ο Πήτερ Τιλ και ο Ρούτγκερ Μπρέγκμαν. Το πέτυχε… όχι πολύ.]

Η δημοτικότητα που έχουν αποκτήσει τα social media στις μέρες μας είναι αναμφισβήτητη. Μικροί και μεγάλοι περνούν πολλές ώρες της ημέρας τους σε αυτές τις πλατφόρμες. Ενημερώνονται από αυτές, επικοινωνούν με τους φίλους τους μέσω αυτών. Και έτσι αναδεικνύονται και μερικοί καινοφανείς κίνδυνοι: εθισμός, ειδικά για τα παιδιά, αλλά και για τους ενήλικες, παραπληροφόρηση, επιδραστικά fake news από σκοτεινές ή αντισυστημικές πηγές, αλγόριθμοι που ελέγχουν το κοινό δημιουργώντας φούσκες επιρροής.

Οι κίνδυνοι είναι πραγματικοί. Δεν έχω κάποια αντίρρηση ως προς αυτό. Αλλά μήπως έχουμε ρίξει πολύ εύκολα λευκή πετσέτα στη μάχη μας με αυτά τα μέσα; Μήπως αποδεχτήκαμε πολύ γρήγορα και πολύ εύκολα ότι αδυνατούμε να τα αντιμετωπίσουμε ψύχραιμα και με τελοσπάντων ενήλικο τρόπο και όχι οριζόντιες απαγορεύσεις;

Στη Ρουμανία το 2024 ακυρώθηκαν προεδρικές εκλογές. Τις είχε κερδίσει ο φιλορώσος, ακροδεξιός, εθνικιστής (όπως τον παρουσιάζουν) υποψήφιος και η αιτιολόγηση ήταν ότι στις εκλογές είχαν “παρεμβληθεί” ρωσικοί παράγοντες. Οι ρωσικοί παράγοντες δεν είχαν κλέψει κάλπες ή παραποιήσει τα αποτελέσματα με κάποιον τρόπο. Είχαν διασπείρει ψευδείς ειδήσεις δημιουργώντας σύγχυση στο εκλογικό σώμα. Και ακυρώθηκαν εθνικές εκλογές! Δεν ξέρω αν αντιλαμβάνεστε το εύρος του μεγέθους της πράξης αυτής. Εκλογές ακυρώθηκαν επειδή το εκλογικό σώμα παραπλανήθηκε.

Μπορεί προς στιγμήν να σκεφτείτε ότι, ΟΚ, ακροδεξιός κι εθνικιστής και φιλορώσος ήταν ο υποψήφιος που κέρδισε. Καλό ήταν που ακυρώθηκε η νίκη του, να μάθει κι αυτός κι ο Πούτιν. Και, ναι, ούτε κι εμένα μου είναι συμπαθής ένας φιλορώσος πρόεδρος ευρωπαϊκής χώρας, ειδικά σε αυτή τη χρονική περίοδο. Αλλά πρόκειται για μια διπλή ήττα της δημοκρατίας που, από τη μια πλευρά δέχεται ότι το εκλογικό της σώμα μπορεί έτσι απλά να άγεται και να φέρεται, άρα δεν είναι αξιόπιστο να παίρνει τις αποφάσεις του, και από την άλλη αποδέχεται ότι πρέπει να ακυρώσει το αποτέλεσμα της πιο σημαντικής διαδικασίας της, των εκλογών. Είναι ένα πολύ κακό προηγούμενο.

Παράλληλα, η Ευρώπη ετοιμάζεται να εφαρμόσει απαγόρευση χρήσης social media στους ανήλικους. Μια οριζόντια δηλαδή απαγόρευση άνευ όρων. Αφού δε μπορεί να διαχειριστεί το θέμα πιο δημιουργικά ας το απαγορεύσει, σαν το αλκοόλ. Αλλά τελοσπάντων εδώ μιλάμε για ανήλικους, λίγος προστατευτισμός είναι κάπως εύλογος. Αν και έχω ακούσει σοβαρές προτάσεις για απαγορεύσεις και για ενηλίκους. Δεν τις θεωρώ σοβαρές.

Αισθάνομαι ότι πολύ εύκολα αποδεχόμαστε την ήττα σε αυτή τη μάχη. Και νομίζω ότι πρόκειται για μια συνεχή στάση που αντιμετωπίζει των άνθρωπο ως βρέφος-μπέμπη με ανάγκη προστασίας, τον αντιμετωπίζει ως θύμα που μια ελίτ πρέπει να σώσει από την αυτοκαταστροφική του τάση. Αυτή η θυματοποίηση δεν τον αφήνει να αναλάβει ευθύνη, τον εγκλωβίζει σε ένα φαύλο κύκλο. Δε μπορεί να λειτουργήσει έτσι η ελευθερία. Χρειάζεται ευθύνη.

Όπως ανέφερα όμως και νωρίτερα κάποια υπαρκτά προβλήματα υπάρχουν. Τα συνοψίζω στο δίδυμο διαφάνεια και λογοδοσία. Δεν είναι δυνατόν η ενημέρωσή μας να μην έχει κάποια θεσμικότητα, που σημαίνει ότι αυτός που την παρέχει πρέπει να έχει μια επωνυμία, να ξέρουμε ποιος είναι, από πού προέρχεται, ποιους στηρίζει και ποιοι τον στηρίζουν, ποια η στάση του διαχρονικά. Κι επειδή ενημέρωση και διαφήμιση στα social media πάνε χέρι-χέρι θα πρέπει και η διαφήμιση σε αυτά να είναι επώνυμη και διαφανής. Αν ένας ρωσικός παράγοντας θέλει να κάνει “διαφήμιση” στην Ελλάδα θέλω να ξέρω ποιος είναι. Και ελληνικός παράγοντας να είναι πάλι θέλω να ξέρω.

Γενικά στο δημόσιο λόγο είναι εξαιρετικές οι περιπτώσεις όπου δέχομαι την ανωνυμία και έχουν να κάνουν με την προστασία αυτού που εκφέρει έναν λόγο που μπορεί να τον θέσει σε πραγματικό κίνδυνο.

Πέρα από τα παραπάνω δε νομίζω ότι είναι η πρώτη φορά που αντιμετωπίζουμε μαζικά φαινόμενα fake news και παραπληροφόρησης. Μάλιστα περισσότερο από κάθε άλλη φορά έχουμε και εργαλεία να τα ανιχνεύουμε και να τα εντοπίζουμε. Ίσως να μπορούμε να το κάνουμε και σε τόσο μεγάλο βαθμό που τελικά μάλλον δημιουργείται μια περίεργη ορθοδοξία στην ενημέρωσή μας (βλέπε εποχές μνημονίων, κόβιντ).

[Featured image credit: “fake-news-detail-3” by The Public Domain Review is marked with Public Domain Mark 1.0. To view the terms, visit https://creativecommons.org/publicdomain/mark/1.0/.]

Μιας και σήμερα συνέβη ο θάνατος της Ελένης Γλύκατζη Αρβελέρ, της πολύ σημαντικής ιστορικού μας και προσωπικότητας με άποψη, σκέφτομαι ότι το Βυζάντιο για κάποιο λόγο δεν το έχουμε για πολύ σέξυ. Λίγο η δαιδαλώδης και μακρόχρονη ιστορία του, λίγο (περισσότερο έχω την αίσθηση και λανθασμένα) η εντύπωση ότι επρόκειτο για μια πολύ θεοκρατική αυτοκρατορία για τις κοσμικές και εικονοκλαστικές, μοντέρνες αντιλήψεις μας.

Η Αρβελέρ τα βάζει αυτά σε σειρά. Το Βυζάντιο είναι μεγαλειώδες και είναι μέρος της ιστορικής μας συνέχειας και παράδοσης, δεν είναι μια τρύπα (χίλια χρόνια κενό δε γίνεται) στην ιστορία. Είτε το λέμε Βυζάντιο, είτε Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Μάλιστα ως συνέχεια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας η ιστορική συνέχεια γίνεται διαυγέστερη. Και, ναι, με τους Βυζαντινούς παίζει να είμαστε πολύ πιο κοντά πολιτισμικά από ό,τι με τους κλασσικούς.

Δύσκολα αποφεύγει κανείς να παρατηρήσει την τοξικότητα με την οποία μέρος της σημερινής αριστερά αντιμετώπισε την Αρβελέρ. Δύσκολο να αντέξει μια σοβαρή και δυνατή γυναίκα π0υ κάποτε είπε ότι η Φρειδερίκη δεν ήταν τόσο κακιά όσο φαινόταν ή που είπε καλά λόγια για τον Κυριάκο Μητσοτάκη ή που έκανε τη δουλειά της όσο κατείχε διοικητική θέση στη Σορβόννη (αν κάνεις καλά τη δουλειά σου οπουδήποτε και αυτή δεν ευθυγραμμίζεται με την αριστερά, είσαι φασίστας ως γνωστόν).

Διαβάστε το βιβλίο της “Γιατί το Βυζάντιο” και αγοράστε το από την Πολιτεία, μιας τους έκλεψα το εξώφυλλο.

Ο κάθε αμπελοφιλοσοφλουένσερ αισθάνεται την ανάγκη να αντιμετωπίσει δημοφιλή και διχαστικά ηθικά ζητήματα υποτίθεται “επιστημονικά” και επιστημονικά λοιπόν προσπαθεί να βάλει ένα απλό και χαλαρό τέρμα στη συζήτηση για τις αμβλώσεις αλλά με ασυνεπή επιχειρήματα. Ας δούμε τον συγκεκριμένο:

Λέει “Αντί λοιπόν να επιτεθούν στο δικαίωμα της αυτοδιάθεσης, εφευρίσκουν ένα παιδί εκεί που υπάρχει ένα έμβρυο” >> Άρα διαχωρίζει το παιδί από το έμβρυο και προφανώς θεωρεί ότι το παιδί έχει δικαιώματα ενώ το έμβρυο όχι. Για να ισχύει αυτό, το έμβρυο πρέπει να είναι κάτι ουδέτερο, κάτι χωρίς αξία.

Συνεχίζει “Η γυναίκα υποβιβάζεται σε κάποιου είδους ξενιστή και παύει να είναι το κεντρικό πρόσωπο της διαδικασίας” >> Δηλαδή ισχυρίζεται πως αυτοί που θεωρούν το έμβρυο παιδί, θεωρούν τη γυναίκα ξενιστή, αφού θα εξαναγκαστεί πιθανά σε μια εγκυμοσύνη που δεν επιθυμεί.

Ας δούμε τις αντιφάσεις που προκύπτουν από τα παραπάνω:

1. Αν αυτό που βρίσκεται μέσα σε μια έγκυο γυναίκα είναι ένα απλό έμβρυο και όχι κάτι με την αξία ανθρώπινου παιδιού, όπως εννοεί ο αρθρογράφος, τότε είναι που αυτή υποβιβάζεται πραγματικά σε ξενιστή. Έχει μέσα της κάτι μη ανθρώπινο. Αυτός είναι ο ορισμός του ξενιστή, αυτός δηλαδή που φιλοξενεί μέσα του έναν άλλο οργανισμό, όχι του ίδιου είδους. Αλλά η έγκυος γυναίκα έχει πρωταγωνιστικό ρόλο στην πράγματι μεγαλειώδη διαδικασία της δημιουργίας της ζωής, όχι επειδή έχει μέσα της ένα ξένο και ουδέτερο υποκείμενο, αλλά επειδή έχει μέσα της ένα παιδί! Και, τελικά, πότε δεν είναι ξενιστής μια γυναίκα που κουβαλάει στην κοιλιά της μια νέα ζωή; Τι την κάνει ξενιστή ή μη; Το αν επιθυμούσε την εγκυμοσύνη; Από την άλλη το σώμα της περνάει από μύριες αλλαγές κατά την εγκυμοσύνη ακριβώς για να προσαρμοστεί σε αυτή την απόλυτα φυσική διαδικασία από την οποία θα προκύψει κάτι δικό της. Πώς είναι δυνατόν, επομένως, να μιλάμε για κάτι που ετυμολογικά έχει μέσα του τη λέξη “ξένος”.

2. Αναπάντητο μένει το ερώτημα του πότε το έμβρυο γίνεται παιδί και πώς βάσει της παραπάνω θεώρησης. Ξαφνικά, όταν αναπνέει αμέσως μετά τη γέννα μάλλον. Αυτή είναι μια συνήθης απάντηση. Άλλη συνήθης απάντηση είναι όταν το έμβρυο θα έχει αναπτυχθεί τόσο, ώστε να μπορεί να επιβιώσει εκτός μήτρας, δηλαδή, ανάλογα με την περίπτωση, ίσως από τον 5ο μήνα της κύησης και έπειτα (δεν ξέρω αν γίνεται και νωρίτερα και αφήνω στην άκρη το πώς θα προσδιοριστεί αυτό στην πράξη). Μέσα στο άρθρο χρησιμοποιείται μάλιστα υπέρ του επιχειρήματος το σόφισμα του σωρείτη (αν έχω ένα σωρό κόκκων άμμου και αφαιρώ έναν έναν τους κόκκους, ως πότε ο σωρός θα θεωρείται σωρός). Αλλά το σόφισμα στην πραγματικότητα λειτουργεί αντίστροφα, δηλαδή το πότε ο σωρός είναι σωρός είναι μια απόφαση που δεν εξαρτάται από το σωρό αλλά από εμάς που τον παρατηρούμε και του δίνουμε την όποια αξία ενώ, το γεγονός ότι δεν υπάρχει απόλυτο σημείο μετά από το οποίο ο σωρός δεν είναι πια σωρός, αυτό δε σημαίνει ότι δεν υπήρξε ποτέ σωρός. Και ο ίδιος ο αρθρογράφος τελικά παίρνει κάποια θέση στο παράδοξο αναγκαστικά.

3. Αν πράγματι το έμβρυο είναι απλό έμβρυο, χωρίς ιδιαίτερη ανθρώπινη αξία, αξίζει τότε να είναι μέρος του ηθικού μας κύκλου αυτόνομα; Δηλαδή ανεξάρτητα από τη μητέρα; Αξίζει να προσπαθούμε να το σώσουμε αν μπορούμε να το κάνουμε αυτό ανεξάρτητα από την επιθυμία της μητέρας; Αν έχουμε πχ μια έγκυο που κινδυνεύει κι αυτή και το “έμβρυο” και δε μπορεί να επικοινωνήσει επειδή, ας πούμε, δεν έχει τις αισθήσεις της, αξίζει να προσπαθήσουμε και για τους δύο;

Θα μου πείτε τώρα, ΟΚ, σιγά τη βαθιά φιλοσοφία, το άρθρο απλά προσπαθεί να απαντήσει στα επιχειρήματα της θρησκείας και να ικανοποιήσει το ένστικτο του κοινού του. Όχι. Το άρθρο ισχυρίζεται ότι το κάνει επιστημονικά! Άλλωστε η σκληρή επιστήμη είναι και το θέμα του αρθρογράφου γενικότερα και οφείλει συνέπεια στο κοινό του.

Αλλά, γιατί πρέπει να στηρίξουμε κάτι που θεωρούμε σωστό σε σαθρά και ασυνεπή και κάπως ακροβατικά επιχειρήματα, όπως ο απλουστευτικός διαχωρισμός εμβρύου και παιδιού; Και να κάνουμε θεωρήσεις για ξενιστές (διάολε, ποιος το σκέφτηκε αυτό πραγματικά να αντιπαραβάλλει την εγκυμοσύνη με τον παρασιτισμό) προσπαθώντας να τις στηρίξουμε σε τεχνικότητες; Αυτά κάνει η ακραία αποδόμηση των εννοιών που καταλήγει στο να μην υπάρχει κανένα νόημα και ταυτόχρονα κάθε νόημα να είναι αποδεκτό. Η απόλυτη σχετικοποίηση των πάντων δηλαδή που αφήνει όλο το χώρο για να επιλέγει ο καθένας τη δική του επιστημονικοφανή ή όχι προσέγγιση.

Η μόνη συνεπής απάντηση στο ερώτημα είναι μία και έχει σπάνια απλότητα. Αναγνωρίζουμε το δικαίωμα στη γυναίκα να αποφασίσει το πώς ζυγίζει την ποιότητα της ζωής της με ή χωρίς -δε θα χρησιμοποιήσω ούτε τη λέξη έμβρυο ούτε τη λέξη παιδί- το πλάσμα που έχει μέσα της. Το αν το θεωρούμε παιδί ή έμβρυο ή οτιδήποτε άλλο εμπεριέχει μέσα του αυτομάτως μια ηθική αξιολόγηση και δεν έχει νόημα να προσποιούμαστε ότι δεν την κάνουμε.

Στην πραγματικότητα τα σαθρά επιχειρήματα αυτό που κάνουν είναι να φέρονται στη γυναίκα πατερναλιστικά και να αφαιρούν το ηθικό βάρος από την απόφαση μιας άμβλωσης. Να φανεί το επιχείρημα απλοϊκό γιατί τάχαμου δε μπορεί να το σηκώσει μια απλή γυναίκα. Δεν πρέπει να το δεχτούμε αυτό. Αυτό την μειώνει, δεν την απελευθερώνει. Αν το έμβρυο είναι απλό έμβρυο, τότε η απόφαση είναι απλά μια ιατρική απόφαση χωρίς ηθικό βάρος και την παίρνουμε ελαφρά τη καρδία. Όχι. Είναι μια απόφαση με μεγάλο ηθικό βάρος και θα πρέπει να παροτρύνουμε τις γυναίκες να την παίρνουν με ωριμότητα και αποφασιστικότητα. Όχι ελαφρότητα και ελλιπή ενημέρωση ή ινφλουμέρωση.

Και φυσικά πρέπει να παροτρύνουμε τους άντρες να συμμετέχουν σε όλη τη διαδικασία, από το σεξ, την εγκυμοσύνη και ό,τι προκύπτει ή δεν προκύπτει από εκεί, με αίσθημα ευθύνης, σοβαρότητας και υποστηρικτικότητας. Η υπευθυνότητα είναι ο καλύτερος τρόπος που έχουν ελεύθερα υποκείμενα να δρουν. Και να τους αναγνωρίσουμε ένα μικρό δικαίωμα στη συμμετοχή στην απόφαση. Μπορεί να υπάρχουν εξαιρέσεις, αλλά ας δουλέψουμε προς τη θετική εκδοχή. Όπως θέλουμε να έχουμε υπεύθυνες γυναίκες, να έχουμε και υπεύθυνους άνδρες, όχι απόντες.

ΥΓ1: Κατά τα άλλα το Κοσμικό Λάτε είναι ένα γενικά καλό νιουζλέττερ εκλαϊκευμένης επιστήμης. Απλά αισθάνεται την ανάγκη να πάρει μέρος σε έναν απλουστευτικό κοινωνικό ακτιβισμό, που είναι λίγο του συρμού.

ΥΓ2: Παλιότερή μου ανάρτηση για την άμβλωση. Δεν είναι εύκολα λόγια και δεν τα παίρνω ελαφρά.

Μια επιστημονική θεωρία προκύπτει περίπου ως εξής: Βήμα 1: παρατήρηση/μέτρηση των ιδιοτήτων ενός συγκεκριμένου μέρους του φυσικού κόσμου με δομημένο και συστηματικό τρόπο. Βήμα 2: διατύπωση των ιδιοτήτων του μέρους του φυσικού κόσμου αυτού (το μοντέλο) και των τρόπων με τους οποίους αυτό λειτουργεί και έτσι ένα αποτέλεσμα προκύπτει από ένα αίτιο (έχει σημασία να περιγράφουμε με ακρίβεια τις ιδιότητες του μοντέλου για να μη συγχέουμε τις ιδιότητές του). Βήμα 3: δοκιμή της θεωρίας στην πράξη για να αποδειχθεί αν πράγματι μπορεί να προβλέψει υπό όμοιες συνθήκες (δηλαδή μέσα στο ίδιο μοντέλο) αποτελέσματα από αντίστοιχα αίτια. Αν προβλέπει τότε δουλεύει. Τελεία και παύλα.

Συνήθως μια επιστημονική θεωρία ξέρει και πότε δε δουλεύει γιατί έχει περιγράψει καλά τις συνθήκες του μοντέλου της. Ξέρει και πόσο έξω πέφτει όταν δεν πέφτει τελείως μέσα. Δέχεται ότι ισχύει μόνο εντός του μοντέλου που έχει προσδιορίσει. Και δέχεται ότι μάλλον θα βρεθεί κάτι καλύτερο από αυτήν στο μέλλον. Έχει μια εγγενή διανοητική τιμιότητα δηλαδή. Όσο για τις θεωρίες που καταρρίπτονται, κλασική παρανόηση αυτή, συνήθως δεν καταρρίπτονται κυριολεκτικά. Απλώς έρχονται άλλες που τις βελτιώνουν. Κι όταν έχουν βελτιωθεί πολύ, οι αρχικές μπορεί να μοιάζουν απλοϊκές. Αλλά αυτό συμβαίνει μόνο και μόνο επειδή άφησαν χώρο για εξέλιξη.

Μια επιστημονική θεωρία επομένως δεν είναι η πραγματικότητα! Αλλά οφείλει να την εξηγεί και να την προβλέπει επαρκώς. Προσοχή στο “επαρκώς”. Επαρκώς σημαίνει με χρήσιμο για εμάς τρόπο! Μπορεί και να μην το κάνει αυτό τέλεια, δηλαδή, αλλά να το κάνει επαρκώς. Πχ η θεωρία της επίπεδης γης είναι ικανή να εξηγήση την πραγματικότητα, αν ο κόσμος σου είναι το χωριό σου και τα γειτονικά σου χωριά και λίγο παραπέρα. Άντε διασχίζεις και με λίγη τύχη κάποιες θάλασσες. Ξεμακραίνοντας από αυτή τη μικρή διάσταση γρήγορα αρχίζει να μην εξηγεί την πραγματικότητα και να μην προβλέπει αποτελέσματα από τις ίδιες αιτίες. Το μοντέλο του Μπορ για τη δομή του ατόμου είναι μια (ομολογουμένως) πανέμορφη και κομψότατη περιγραφή που μας πάει πολύ μακριά στη χημεία και τη φυσική αλλά ξέρουμε πλέον ότι είναι μια αφαίρεση, όχι η πραγματικότητα.

Η βαρύτητα (σοκ) είναι από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα θεωρίας την οποία όλοι ξέρουμε διαισθητικά, γιατί όλοι πέφτουμε και ρίχνουμε πράγματα κάτω από τη στιγμή που γεννηθήκαμε και περιγράφει την πραγματικότητα εξαιρετικά αλλά δεν έχουμε ιδέα γιατί συμβαίνει. Γιατί δηλαδή δύο σώματα έλκουν το ένα το άλλο; Αυτό είναι σχεδόν μαγεία! Λέμε ότι είναι ιδιότητα του πεδίου όταν σε αυτό βρίσκεται μέσα ύλη! Τι μαγγανείες είναι αυτές! Έτσι της βάζουμε και κάτι σταθερές (νούμερα) για να βγάζει αποτελέσματα. Αλλά βγάζει εκπληκτικό νόημα και με απίστευτη συνέπεια. Δεν έχει συμβεί να πέσει έξω ούτε μια φορά. Η διαίσθησή μας ζορίζεται λίγο όταν ανάμεσα σε δύο σώματα υπάρχει αόρατη ύλη, όπως ο αέρας, και σε κενό αέρος ένα πούπουλο κι ένα βαρίδι πέφτουν ταυτόχρονα, αλλά και πάλι αυτό εξηγείται με μικρή προσπάθεια.

Η εξέλιξη είναι κι αυτή μια θεωρία, που εκεί κι αν δεν έχουμε ιδέα τι την προκαλεί. Κατά τα φαινόμενα προέκυψε οργανικά και αυθόρμητα και χωρίς σκοπό. Απλά συνέβη και ξεκίνησε και συνεχίζει. Έχουμεμ, δε, μυριάδες δείγματα (πολλά σε μουσεία και σε ζωολογικούς κήπους σε κοινή θέα) που είτε διαισθητικά είτε με δομημένο τρόπο μας πείθουν ότι εξηγεί την πραγματικότητα με τρόπο που καμία άλλη δομημένη εξήγηση δεν καταφέρνει. Δενμ έχουμε καταφέρει να εξηγήσουμε τα πάντα με βάση αυτήν, αλλά πάντα βρίσκουμε μια εύλογη εξήγηση με βάση αυτήν. Και δεν υπάρχει καμία άλλη θεωρία που να την πλησιάζει σε επεξηγηματική ισχύ! Ένας τίμιος επιστήμονας θα δεχόταν τη θεωρία των πρωτόπλαστων αν αυτή σε ένα καλά περιγεγραμμένο μοντέλο του κόσμου εξηγούσε κάτι με συνέπεια και συνοχή. Αλλά αυτό φυσικά δε συμβαίνει.

Γενικά οι επιστημονικές θεωρίες δεν φτάνουν κάτω από την πραγματικότητα για να δουν τι την προκαλεί. Νομίζω, με τα ολίγα που ξέρω, ότι ποτέ δε θα το καταφέρουν. Θα σκαλίζουμε όσο μπορούμε και θα συναντάμε κάπου σε κάποιο βαθύ σημείο κάτι δεδομένα απροσδιόριστο, με απαγορευτικές αρχές και όρια, αυτοαναφορικό, αναδρομικό, παράδοξο. Θα δείξει.

Ως εκ τούτου, μια θρησκεία που σέβεται τον εαυτό της θα μπορούσε να δεχτεί και την εξέλιξη αλλά και την ίδια της την εξέλιξη. Έξι-εφτά χιλιάδες χρόνια πριν δεν ξέραμε πολλά, είχαμε αρχίσει ίσα-ίσα να καλλιεργούμε τη γη και φτιάχναμε καταπληκτικούς μύθους, που ήταν κάτι σαν πολύ ατελείς περιγραφές της πραγματικότητας. Για προϊστορία δεν τους λέω καθόλου κακούς. Μπορούμε να δεχτούμε ότι αυτές οι περιγραφές καλυτέρευσαν, μάλιστα τους πρόσφατους αιώνες ραγδαία και δραματικά. Μπορούμε να σπρώξουμε την έννοια του θεού πέρα και κάτω από την πραγματικότητα, πίσω από τις απροσδιοριστίες και τις απαγορευτικές αρχές, πέρα από τα όρια που δε θα φτάσουμε ποτέ. Μπορεί να βρίσκεται εκεί.

Πέρα από αυτά τα όρια η ύπαρξη η μη του θεού δε θα έχει ουσιαστική επίδραση στη ζωή μας. Ο θεός θα μπορεί να είναι μια ιδέα που για μεγάλο διάστημα της διαδρομής μας έδωσε στο είδος μας ένα εξελικτικό πλεονέκτημα συνοχής και ισχύος. Κι άμα θέλει ας υπάρχει πέρα από την πραγματικότητά μας. Αν υπάρχει και αν υπάρχει πέρα από αυτά τα όρια και αν αυτός τα προκάλεσε αυτά τα όρια, τότε μια χαρά. Η εξήγηση αυτή είναι (σοκ) συμβατή με τη θεωρία της εξέλιξης, δεν είναι κάτι παράδοξο! Θα μπορεί, λοιπόν, η θρησκεία να είναι ένα στοιχείο της παράδοσής μας πλέον, όπως η ιστορία μας, να αποτελεί μια πηγή που κάποτε μας ενθάρρυνε να δημιουργήσουμε καταπληκτικά έργα πολιτισμού, γλώσσας, τέχνης, μουσικής, λογοτεχνίας, συνηθειών. Και έτσι η έννοια του θεού θα μπορέσει να διατηρήσει μια υγιή και συμφιλιωτική θέση στη ζωή μας. Φυσικά αυτή η προσέγγιση χρειάζεται γενναιότητα και μεγαλοψυχία και από τις δύο πλευρές, αυτήν που πιστεύει σε έναν θεό με τον παραδοσιακό τρόπο και αυτήν που δεν έχει πειστεί για την ύπαρξή του.

[Featured image credit: “Jan Brueghel & Peter Paul Rubens – The Garden of Eden [c.1615]” by Gandalf’s Gallery is licensed under CC BY-NC-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/2.0/.]

Διάφορες σκέψεις μου έρχονται σχετικά με τους άνδρες, τις γυναίκες, την ανθρωπότητα γενικότερα και το πώς βιώνει το σύγχρονο κόσμο και αλληλεπιδρά μέσα σε αυτόν. Αφορμή δυο άρθρα που έτυχε και διάβασα στη στήλη LOOK της Athens Voice περίπου τις ίδιες μέρες και τα συνδύασα μεταξύ τους (εδώ το ένα κι εδώ το άλλο). Και τα δύο αναφέρονται σε δράσεις που οργανώνουν γυναίκες για γυναίκες, ας πούμε λέσχες, πχ ανάγνωσης ή άλλων δραστηριοτήτων.

Γενικά η έννοια της λέσχης, του κλαμπ, της ομάδας με κοινά ενδιαφέροντα, βρε παιδί μου, μπορεί να είναι κάτι πολύ όμορφο. Άνθρωποι με κοινά ενδιαφέροντα μαζεύονται και ασχολούνται με τα κοινά αυτά ενδιαφέροντα. Τα συζητάνε, τα αναλύουν, τα εξασκούν. Και πάνω σε αυτή τη συνεύρεση κάνουν παρέες, σχέσεις, φιλίες. Συμπαθώ γενικά πολύ και την έννοια του geek, του ατόμου που κάπως εμμονικά βρίσκει ενδιαφέρον σε κάτι και αφοσιώνεται σε αυτό και αλληλεπιδρά με άλλα geeks με ενδιαφέρον στο ίδιο αντικείμενο. Το geekness είναι χαρά της ζωής. Κακώς το έχουμε θεωρήσει κάτι περιθωριακό ή κωμικό. Geeks ήταν όλοι οι μεγάλοι επιστήμονες, για παράδειγμα. Αλλά τελοσπάντων.

Σκέφτομαι λοιπόν ότι τα κορίτσια μας συμμετέχουν ως τώρα μάλλον λιγότερο σε αυτή την έννοια της ομάδας από ό,τι τα αγόρια. Αυτό μοιάζει να στηρίζεται και σε παρατηρήσεις πάνω στην εξέλιξη του ανθρώπινου είδους (με παρατήρηση της συμπεριφοράς μας και σύγκρισή της με άλλα συγγενή είδη, όπως οι χιμπατζήδες και οι γορίλλες, πχ μια πηγή εδώ). Όχι ότι δε μαζεύονται οι γυναίκες, ότι δεν κάνουν παρέες κλπ, αλλά έχω την αίσθηση ότι δεν αλληλεπιδρούν τόσο μεταξύ τους βάσει κοινών ενδιαφερόντων. Τα αγόρια έχουν παραδοσιακά περισσότερους αυτονόητους τέτοιους χώρους, χώρους εξωστρέφειας και αλληλεπίδρασης.

Αυτοί οι χώροι είναι ο αθλητισμός και η πολιτική που έχουν ευρύτατη διάδοση (εξελικτικά αυτό εξηγείται λόγω του ανταγωνισμού για κύρος και κοινωνική θέση των αρσενικών). Δε λέω βέβαια ότι αυτοί είναι ανδρικοί χώροι αλλά είναι “στατιστικά” περισσότερο ανδρικοί χώροι ως τώρα. Επίσης δεν κάνω την εύκολη κριτική ότι αυτοί οι χώροι προέκυψαν από κάποιου είδους συνωμοσία για καταπίεση. Αυτή είναι φτηνή και ρηχή ανάγνωση. Αλλά ας μείνουμε στη βασική παρατήρηση: ότι αυτό συμβαίνει.

Και αναρωτιέμαι, ποιοι είναι οι χώροι οργανωμένης (προσοχή στο “οργανωμένης”) κοινωνικής αλληλεπίδρασης των ανθρώπων γενικότερα εκτός του χώρου εργασίας τους; Πέρα από τον αθλητισμό και την πολιτική (θα βάλω και το συνδικαλισμό μαζί με την πολιτική γιατί έχουν πολλά κοινά) έχουμε πάσης φύσεων συλλόγους, τοπικούς, πολιτιστικούς, εθελοντικούς, έχουμε λέσχες και ομάδες που εστιάζουν σε κάποιο θεματικό ενδιαφέρον, όπως η ανάγνωση ή ένα επιτραπέζιο παιχνίδι, ο χορός, η τεχνολογία, η μουσική και πολλά άλλα, έχουμε τη θρησκεία και την εκκλησία (μην ξεχνάμε αυτές τις τελευταίες, γιατί κάποτε ήταν αυτονόητοι και πολύ επιδραστικοί χώροι κοινωνικοποίησης και δεν έχουν ακόμη εκλείψει, άλλωστε οργανώνουν ακόμη δραστηριότητες συνεχώς).

Βλέπουμε, λοιπόν, ότι οι γυναίκες δημιουργούν αυτούς τους χώρους ολοένα και περισσότερο για αυτές. Με στενοχωρεί βέβαια κάπως που βλέπω αποκλειστικότητες. Πχ πώς θα μας φαινόταν αν ακούγαμε να ξεπηδάνε δεξιά κι αριστερά λέσχες ανάγνωσης ανδρών; Θα το μεταφράζαμε αυτόματα μέσα από το πρίσμα της πατριαρχίας. Προνομιούχοι είναι, το προνόμιο είναι κακό πράμα, καλά κάνουμε να κάνουμε τα ίδια και οι γυναίκες για να ισορροπήσει το πράμα. Ελαφρότητες που δεν αντέχουν να μπουν κάτω από το μικροσκόπιο και δημιουργούν ανταγωνιστικές τάσεις ανάμεσα στα φύλα αντί για τάσεις συνεργασίας.

Το χαίρομαι λοιπόν καταρχάς όταν οι άνθρωποι έχουν ενδιαφέροντα, όταν έχουν κοινά ενδιαφέροντα και γύρω από αυτά δημιουργούν ομάδες και κοινότητες και βρίσκονται μεταξύ τους. Έχετε ακούσει την ευχή “να βρισκόμαστε”; Τι απλή, ανθρώπινη και ωραία. Πάντα ν’ ανταμώνουμε, που λέει και ο Σαββόπουλος. Πώς το επιζητάμε αυτό και πόσο εύκολα το ξεχνάμε και διχαζόμαστε. Αν βρισκόμαστε λίγο περισσότερο έχουμε να κερδίσουμε και η τρισκατάρατη τεχνολογία εκεί θα είναι σύμμαχός μας, γιατί θα μας δίνει τα εργαλεία να το καταφέρνουμε περισσότερο.

Απορώ, βέβαια, λίγο που ένα κορίτσι 21 χρονών (διαβάστε το πρώτο άρθρο) αναζητά ένα χώρο “ασφαλή” για να συνυπάρξει με φίλες. Τι είδους ασφάλεια άραγε ψάχνει; Μεγάλωσε σε μια εποχή που δεν έχει ακούσει τίποτα καλό για την ανδρική φύση. Στα μάτια της οι άνδρες, όταν δεν είναι θύματα κι αυτοί της πατριαρχίας, είναι θύτες, είναι σεξουαλικά αρπακτικά, που θέλουν είτε να την εκμεταλλευτούν είτε να της κάνουν κακό γιατί αυτή είναι η φύση τους και αυτή είναι η κοινωνική προσταγή τους. Μεγάλωσε στην εποχή του metoo, βομβαρδιζόμενη συνεχώς από μονότονα μηνύματα για την κακή και βίαιη και καταπιεστική φύση. Βιώνει την απόγνωση που νομίζει ότι ίσως έζησε η γιαγιά της. Αλλά η γιαγιά της έζησε σε μια τελείως διαφορετική εποχή, όπου οι άνθρωποι, αν εξαιρέσεις ένα απειροελάχιστο ποσοστό τους, αγωνίζονταν για επιβίωση με ό,τι είχαν διαθέσιμο και όπου ο παππούς της στην καλύτερη περίπτωση θα έδινε 2 ή περισσότερα χρόνια από τη ζωή του στο στρατό ή ίσως και την ίδια του τη ζωή του σε κάποιον πόλεμο, ενώ την υπόλοιπη θα δούλευε νυχθημερόν με τα χέρια του.

Στην πιο σύγχρονη, ισότιμη και συμπεριληπτική εποχή της ανθρωπότητας που βρισκόμαστε πρέπει να σταματήσουμε να προβάλουμε το παρελθόν στο παρόν και μάλιστα τόσο μονομερώς και τόσο στρεβλά. Πρέπει να γεφυρώσουμε το χάσμα γιατί σε αυτόν τον πλανήτη είμαστε προορισμένοι να ζούμε μαζί και να συνυπάρχουμε. Εκτός κι αν κάποιος πιστεύει ότι αυτό δεν είναι δυνατό. Εγώ πιστεύω ότι είναι. Πρέπει να δούμε το χάσμα ως πρόβλημα και όχι ως λύση.

[Featured image credit: “The Girls’ Club” by Blue Mountains Library, Local Studies is licensed under CC BY-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/.]