Τάκης Μπουγιούρης

Ακούγεται συχνά το επιχείρημα ότι η συρρίκνωση του παγκόσμιου πληθυσμού είναι κάτι σαν μια περιβαλλοντική ευλογία ή, στη χειρότερη περίπτωση, ένας διαχειρίσιμος δημοσιονομικός πονοκέφαλος. Και δε βλέπω να εγείρονται καλά αντεπιχειρήματα. Ίσως ακούγονται άτομα σαν τον Ήλον Μασκ να λένε ότι χρειαζόμαστε περισσότερους ανθρώπους, όμως είναι φυσιογνωμίες που ξυπνούν τα πάθη και το επιχείρημα χάνεται. Τι γίνεται όμως αν ο αποπληθυσμός απειλεί την ίδια την ατμομηχανή της ανθρώπινης νοημοσύνης, την ίδια την πρόοδο; Είναι η πρόοδος εγγυημένη; Είναι η πρόοδος που έχουμε βιώσει ως τώρα αρκετή;

Στο “The Rational Optimist”, ο Matt Ridley πρότεινε μια υπέροχα προκλητική μεταφορά για την ανθρώπινη πρόοδο: “ideas having sex”. Η καινοτομία, υποστήριξε ο Ridley, δεν προκύπτει από μοναχικές ιδιοφυΐες που εργάζονται στο κενό. Αντίθετα, είναι το προϊόν ενός συλλογικού εγκεφάλου (collective brain), μια αναδυόμενη ιδιότητα που γεννιέται όταν τα άτομα ανταλλάσσουν, εξειδικεύονται και συνδυάζουν διαφορετικές ιδέες, τεχνικές και τεχνολογίε για να δημιουργήσουν κάτι εντελώς νέο. Αγγίζει το θέμα από την προϊστορία μέχρι σήμερα, εξελικτικά.

Για τη συντριπτική πλειονότητα της ανθρώπινης ιστορίας, οι αλληλεπιδράσεις περιορίζονταν σε άμεσες συγγενικές ομάδες ή φυλές, και οι συναντήσεις με ξένους συνήθως σήμαιναν βίαιες συγκρούσεις. Ο πραγματικός σπινθήρας του ανθρώπινου πολιτισμού εμφανίστηκε όταν αρχίσαμε να “εμπορευόμαστε” (χρησιμοποιεί τους όρους exchange και barter), να ανταλλάσσουμε ιδέες, πράγματα, υπηρεσίες, αντί να πολεμάμε. Η γεωργία και οι επακόλουθες αιχμές στην πληθυσμιακή πυκνότητα μας επέτρεψαν να μεταβούμε από συγκρούσεις μηδενικού αθροίσματος σε μια καταπληκτική συνεργασία θετικού αθροίσματος.

Αυτό το πλαίσιο σκέψης, λοιπόν, κρύβει μια έντονη, παραγνωρισμένη προειδοποίηση για τον σύγχρονο κόσμο: εάν η πρόοδος είναι μια αναδυόμενη ιδιότητα της κλίμακας και της πυκνότητας των δικτύων μας, τότε ένας συρρικνούμενος και ταυτόχρονα γηράσκων παγκόσμιος πληθυσμός δεν είναι απλώς ένα διοικητικό πρόβλημα που πρέπει να διαχειριστούμε. Είναι μια υπαρξιακή απειλή για την εξέλιξη και την πρόοδό μας, που θα μπορούσε να πυροδοτήσει μια ιστορική αντιστροφή, μια οπισθοδρόμηση.

Τα Μαθηματικά του Συλλογικού Εγκεφάλου

Για να καταλάβουμε γιατί η πτώση του πληθυσμού απειλεί την πρόοδο, πρέπει να εξετάσουμε καταρχάς τη μαθηματική φύση των δικτύων. Η καινοτομία βασίζεται στο συνδυασμό πολλών ανθρώπων που ανταλλάσσουν ιδέες. Εάν ένα δίκτυο διαθέτει έναν πληθυσμό N ατόμων, ο αριθμός των πιθανών μοναδικών αμφίδρομων συνδέσεων αυξάνεται τετραγωνικά, βάσει του τύπου: C = N(N – 1)/2. Όμως αυτοί οι συνδυασμοί δεν αφορούν αυστηρά θεωρητικές ιδέες, αφορούν τεχνολογίες, τεχνικές, έρευνα, εφαρμοσμένη έρευνα, προϊόντα, υπηρεσία. Και έχουν φυσικά μέσα τους και ανταγωνισμό που μπορεί να προκύπτει από προσωπικό κίνητρο ή από κίνητρα της αγοράς.

Όταν ένας πληθυσμός διπλασιάζεται, η εσωτερική του ικανότητα συνεργασίας τετραπλασιάζεται. Αντίθετα, όταν ένας πληθυσμός συρρικνώνεται, η συνδεσιμότητα του δικτύου καταρρέει εκθετικά. Αναλογιστείτε πόσο η ανθρώπινη πρόοδος εκτοξεύτηκε με βήματα επέκτασης στο παρελθόν: η επέκταση των ελληνικών πόλεων-κρατών στην αρχαιότητα στη Μεσόγειο, οι κατακτήσεις του Μ. Αλεξάνδρου και η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία που ενοποίησαν τεράστιες περιοχές και έδωσαν δυνατότητα φαινομένων δικτύου συνεργασιών και ανταλλαγών, με τις εξερευνήσεις που σύνδεσαν όλη την υφήλιο μέσω θάλασσας και, βέβαια στις μέρες μας με την παγκοσμιοποίηση (αύξηση του πληθυσμού που μπορεί να συνεργαστεί) και το διαδίκτυο (αύξηση των δυνατοτήτων διασύνδεσης). Φυσικά αυτό το τελευταίο κατέστη ακόμη πιο εφικτό μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο με παγκόσμιους οργανισμούς συνεργασίας που έθεσαν και θεσμικές υποδομές σε παγκόσμια πλέον κλίματα.

Μια μικρή κοινότητα 100 ατόμων αποδίδει 4.950 πιθανές μοναδικές εννοιολογικές διασταυρώσεις. Διπλασιάστε αυτό το δίκτυο στα 200 άτομα, και οι πιθανές αλληλεπιδράσεις εκτινάσσονται στις 19.900. Η ανθρώπινη ιδιοφυΐα δεν είναι προσθετική, είναι γεωμετρική, τροφοδοτούμενη εξολοκλήρου από την πληθυσμιακή κλίμακα και τις δυνατότητες συνδέσεων, συνεργασίας και ανταλλαγών ανάμεσα στους ανθρώπους, από τα δίκτυά τους.

Όπως σημείωσε περίφημα ο Adam Smith, ο καταμερισμός της εργασίας περιορίζεται από την έκταση της αγοράς. Οι υψηλές πληθυσμιακές πυκνότητες επιτρέπουν την υπερ-εξειδίκευση. Σε μια αγορά εκατοντάδων εκατομμυρίων, ένα άτομο μπορεί να αφιερώσει ολόκληρη τη ζωή του σε μια άκρως εξειδικευμένη θέση, όπως ο σχεδιασμός ενός συγκεκριμένου εξαρτήματος ενός αυτοκινήτου ή η εξειδίκευση σε μια σπάνια χειρουργική τεχνική. Εάν η παγκόσμια αγορά συρρικνωθεί σημαντικά, αυτοί οι άκρως εξειδικευμένοι ρόλοι χάνουν την οικονομική και δομική τους βιωσιμότητα. Όταν οι τομείς αυτοί στερεύουν, η κοινωνία αναγκάζεται να ανακατανείμει το ταλέντο πίσω στη βασική συντήρηση, αντιστρέφοντας τον καταμερισμό της εργασίας και ωθώντας μας πίσω προς τον γενικευμένο τρόπο ζωής.

Τα Εξελικτικά Παραδείγματα προς Αποφυγή

Είναι πράγματι δυνατό να χάσουμε την τεχνολογία και να οπισθοδρομήσουμε; Τα ιστορικά και ανθρωπολογικά δεδομένα υποδηλώνουν ότι αυτό είναι όχι μόνο δυνατό, αλλά άκρως πιθανό όταν τα δίκτυα καταρρέουν.

Το πιο εντυπωσιακό παράδειγμα είναι αυτό που οι ανθρωπολόγοι ονομάζουν “Το Φαινόμενο της Τασμανίας”. Πριν από περίπου 10.000 χρόνια, η άνοδος της στάθμης της θάλασσας απομόνωσε την Τασμανία από την ηπειρωτική Αυστραλία. Ο πληθυσμός του νησιού περιορίστηκε σε μερικές χιλιάδες κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες (hunter gatherers). Μέσα σε χιλιετίες απομόνωσης και πληθυσμιακής στασιμότητας, οι Τασμανοί δεν σταμάτησαν απλώς να εφευρίσκουν, στην πραγματικότητα ξέχασαν και έχασαν τεχνολογίες που προηγουμένως μοιράζονταν με την ηπειρωτική χώρα, συμπεριλαμβανομένων των οστέινων εργαλείων, των μπούμερανγκ, των διχτυών και των περίπλοκων ρούχων για το κρύο. Ο συλλογικός τους εγκέφαλος στερούταν το κατώφλι των μυαλών που απαιτούνταν για να διατηρήσουν και να μεταδώσουν την εργαλειοθήκη τους από γενιά σε γενιά.

Ένα παρόμοιο φαινόμενο καταγράφηκε από τον ανθρωπολόγο στους Ινουίτ. Όταν μια απροσδόκητη επιδημία εξόντωσε μια μικρή γενιά ηλικιωμένων, το δημογραφικό δίκτυο αποδείχθηκε πολύ αραιό για να ανακατασκευάσει τα περίπλοκα βήματα που απαιτούνταν για την κατασκευή απαραίτητου εξοπλισμού επιβίωσης, όπως τα καγιάκ και τα τόξα. Ο επιζών πληθυσμός βίωσε μια τεχνολογική οπισθοδρόμηση που διήρκεσε μέχρι να αποκατασταθεί η εξωτερική επαφή.

Η Δημογραφική Ισορροπία: Εξερεύνηση έναντι Εκμετάλλευσης

Από εξελικτική άποψη, οι ανθρώπινοι πληθυσμοί βασίζονται σε μια βέλτιστη ισορροπία μεταξύ δύο γνωστικών λειτουργιών: της “εξερεύνησης” (exploration) και της “εκμετάλλευσης” (exploitation).

Η νιότη είναι βιολογικά προγραμματισμένη για εξερεύνηση. Οι νεότεροι εγκέφαλοι εμφανίζουν μεγαλύτερη γνωστική ευελιξία, δεκτικότητα στο καινούργιο και μια εξελικτική κλίση προς την ανάληψη κινδύνων. Είναι οι δημογραφικές μηχανές που αμφισβητούν τα υπάρχοντα δόγματα, ιδρύουν ασταθείς νέες βιομηχανίες και ανατρέπουν παρωχημένα πρότυπα. Η τρίτη ηλικία, αντίθετα, είναι φτιαγμένη για τη διατήρηση, τη βελτιστοποίηση και τη σταθερή εφαρμογή της κεκτημένης σοφίας και της θεσμικής σταθερότητας.

Όταν ένας παγκόσμιος πληθυσμός μειώνεται και γερνάει ραγδαία, μετατοπίζει αυτή τη λεπτή βιολογική ισορροπία εξ ολοκλήρου προς την εκμετάλλευση και την αποφυγή κινδύνου. Μια γερασμένη κοινωνία ανακατανέμει φυσικά το κεφάλαιο, την ενέργεια και την πολιτική της βούληση μακριά από τις καινοτομίες υψηλού κινδύνου και υψηλής ανταμοιβής, και τα διοχετεύει στη συστημική διατήρηση, όπως η υγειονομική περίθαλψη, οι κρατικές συντάξεις και τα δίχτυα ασφαλείας. Η όρεξη για εξερεύνηση μειώνεται ακριβώς τη στιγμή που τη χρειαζόμαστε περισσότερο!

Αντιστρέφοντας την Μηχανή της Συνεργασίας

Η γεωργία επέτρεψε στην ανθρωπότητα να εγκατασταθεί σε σταθερούς οικισμούς και να επεκταθεί, δημιουργώντας κοινωνίες μεγάλης κλίμακας, όπου το εμπόριο με τις “εξωτερικές ομάδες” έγινε πιο κερδοφόρο από τον πόλεμο μαζί της. Αυτό μετέτρεψε την προεπιλεγμένη λειτουργία του είδους μας από τη φυλετική σύγκρουση στην εμπορική συνεργασία. Ωστόσο, εάν η παγκόσμια αγορά συρρικνωθεί, αντιμετωπίζουμε δύο βαθιές μακροοικονομικές πιέσεις:

Η Παγίδα της Συντήρησης – Οι σύγχρονες παγκόσμιες υποδομές, τα ενεργειακά μας δίκτυα, οι παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού, τα δορυφορικά συστήματα και τα ψηφιακά δίκτυα, φέρουν τεράστιο σταθερό κόστος ανθρώπινης εργασίας. Εάν το εργατικό δυναμικό συρρικνωθεί, ένα συνεχώς αυξανόμενο ποσοστό του εναπομείναντος πληθυσμού πρέπει να αφιερωθεί αποκλειστικά στο “να κρατάει τα φώτα αναμμένα” και να επισκευάζει τα υπάρχοντα συστήματα, αφήνοντας λιγότερα μυαλά διαθέσιμα για καινοτομίες. Την ίδια στιγμή αυτή ακριβώς η ανάγκη για καινοτομία είναι που θα ήταν απαραίτητη για να λυθούν τα προβλήματα αυτά με νέες τεχνολογίες και τεχνικές. Ένας φαύλος κύκλος.

Η Επιστροφή στη Λογική του Μηδενικού Αθροίσματος – Καθώς οι παγκόσμιες αγορές συρρικνώνονται, τα έθνη και οι ομάδες γίνονται πιο προστατευτικά με τον συρρικνούμενο εγχώριο πλούτο τους. Η εξελικτική γέφυρα που τόνισε ο Ridley, η μετάβαση από τη σύγκρουση των εξωτερικών ομάδων στο εμπόριο, βαλτώνει. Όταν η ανάπτυξη σταματά, οι κοινωνίες κινδυνεύουν να διολισθήσουν πίσω στον φυλετισμό μηδενικού αθροίσματος, όπου ο πλούτος θεωρείται κάτι που πρέπει να αφαιρεθεί από τους άλλους παρά να δημιουργηθεί εκ νέου.

Η Μαλθουσιανή Πλάνη και το Ψευδές «Ταβάνι» της Προόδου

Πριν καταλήξουμε, είναι απαραίτητο να αντιμετωπίσουμε το κυρίαρχο πολιτισμικό αφήγημα που τροφοδοτεί την επιθυμία για πληθυσμιακή συρρίκνωση. Πρόκειται για μια σύγχρονη εκδοχή της “Μαλθουσιανής πλάνης”: την πεποίθηση ότι οι πόροι της Γης είναι απολύτως πεπερασμένοι και ότι οι άνθρωποι είναι εγγενώς ένα “κακό” για τον πλανήτη.

Αυτή η οπτική περιέχει αναμφίβολα κάποιες έγκυρες ανησυχίες. Είναι αλήθεια ότι η ανθρώπινη δραστηριότητα έχει προκαλέσει περιβαλλοντική υποβάθμιση, εξάντληση τοπικών πόρων και εξαφάνιση κάποιων ειδών. Αυτά είναι υπαρκτά προβλήματα που απαιτούν σοβαρές λύσεις. Ωστόσο, το λογικό σφάλμα προκύπτει όταν αυτές οι έγκυρες ανησυχίες μετατρέπονται σε βαθιά αντιανθρώπινα συναισθήματα, αντιμετωπίζοντας την ανθρωπότητα ως έναν ιό που πρέπει να περιοριστεί, αντί για μια δύναμη που μπορεί να επιλύσει τα ίδια της τα προβλήματα.

Η μαλθουσιανή σκέψη αντιμετωπίζει τους πόρους ως μια στατική πίτα. Αλλά η ιστορία δείχνει ότι οι “πόροι” ορίζονται από την ανθρώπινη τεχνολογία. δεν είναι πεπερασμένοι, η ανθρώπινη εφευρετικότητα συνεχώς τους επαυξάνει. Η άμμος ήταν απλώς σκόνη μέχρι να μάθουμε να τη μετατρέπουμε σε γυαλί και, αργότερα, σε μικροτσίπ πυριτίου. Το πετρέλαιο ήταν μια άχρηστη λάσπη που μόλυνε το έδαφος μέχρι να εφεύρουμε τη μηχανή εσωτερικής καύσης, ο ήλιος και ο άνεμος μόνο πρόσφατα έγιναν πηγές καθαρής ενέργειας. Οι άνθρωποι δεν είναι απλώς καταναλωτές πόρων, είναι οι δημιουργοί (!) των πόρων μέσω της καινοτομίας.

Παράλληλα, υπάρχει η πλάνη ότι ίσως έχουμε φτάσει στο “αποκορύφωμα της προόδου” (peak progress), μια αίσθηση ότι έχουμε ανακαλύψει όλα τα βασικά, ότι η ζωή μας είναι αρκετά άνετη και ότι δεν χρειαζόμαστε άλλη ανάπτυξη. Αυτή η πεποίθηση είναι επικίνδυνα εφησυχαστική. Η ιδέα ότι η παρούσα κατάσταση είναι η τελική μορφή της ανθρώπινης εξέλιξης αγνοεί τις τεράστιες προκλήσεις που έχουμε ακόμα να επιλύσουμε. Σχεδόν κάθε κοινωνία του παρελθόντος που ευημεύρευσε θα μπορούσε εύκολα να πέσει σε αυτή την πλάνη. Μια ιστορική ματιά όμως θα μας δείξει η εξέλιξη και η πρόοδος ήταν πάντα δυνατές. Και έγιναν!

Όταν αποδεχόμαστε το αφήγημα ότι “είμαστε ήδη αρκετοί και έχουμε ήδη αρκετά”, ουσιαστικά υπογράφουμε τη συνταγή της στασιμότητας. Και όπως μας δίδαξε η Τασμανία, στη δυναμική της ανθρώπινης κουλτούρας δεν υπάρχει σταθερό σημείο: αν σταματήσεις να κινείσαι προς τα εμπρός, αρχίζεις να κινείσαι προς τα πίσω.

Συμπέρασμα: Η Πρόοδος Δεν Είναι Εγγυημένη

Η ανθρώπινη πρόοδος δεν είναι ένας αναπόφευκτος, γραμμικός νόμος της φύσης. Είναι μια αναδυόμενη συνέπεια του μεγέθους του δικτύου, της πυκνότητας και της ελευθερίας των ανταλλαγών ανάμεσα στους ανθρώπους. Δεν χρειαζόμαστε περισσότερους ανθρώπους απλώς για να συντηρήσουμε οικονομικά τα κοινωνικά κράτη ή για να ισορροπήσουμε τους ισολογισμούς (τους χρειαζόμαστε και γι’ αυτό). Τους χρειαζόμαστε μάλλον περισσότερο επειδή η ανθρώπινη νοημοσύνη είναι συλλογική. Εάν συρρικνώσουμε οικειοθελώς το παγκόσμιο δίκτυο και επιτρέψουμε στη δημογραφική μας δομή να τελματώσει, κινδυνεύουμε να στερήσουμε από τη φλόγα της ανθρώπινης καινοτομίας το ίδιο το οξυγόνο που χρειάζεται για να καίει.

Disclaimer: το παραπάνω κείμενο (και την εικόνα) το έγραψα με AI, συγκεκριμένα με το Gemini. Του έδωσα το βασικό προβληματισμό, την κεντρική ιδέα, τα βασικά επιχειρήματα, όπως προέκυψαν διαβάζοντας το The Rational Optimist του Matt Ridley. Τις αναφορές που κάνει τις έλεγξα, αν και ήδη υπάρχουν στο βιβλίο εν πολλοίς. Έπειτα χτένισα το κείμενο πολύ γερά, πρόσθεσα προτάσεις, άλλαξα κάποιες εντελώς, ώστε να βγάζει νόημα και να είναι γραμμένο σε καλά (πιστεύω) και φυσικά Ελληνικά. Ε, να έχει και το δικό μου ύφος. Στο τέλος αισθάνομαι ότι η μεγαλύτερη βοήθεια που πήρα ήταν η τακτοποίηση μιας βασικής ιδέας σε κάτι πιο συνεκτικό και στην έρευνα για αναφορές που υποστηρίζουν τα επιχειρήματα, κάτι που θα μου έπαιρνε απείρως περισσότερο χρόνο ή που δε θα κατάφερνα καν. Δεν είναι λίγο. Είναι ανεκτίμητο.

Τέλος, διαβάζω, στα σεξουαλικοποιημένα πλάνα στον αθλητισμό. Η αβάσταχτη ελαφρότητα του προοδευτισμού, σκέφτομαι.

Ερώτημα 1: γιατί είναι κακή η σεξουαλικοποίηση; Τι το κακό έχει; Μήπως ένας αθλητής ή αθλήτρια θα υποστεί κάποια διάκριση εξαιτίας της εμφάνισής των σε ένα αγώνα ή θα πληγεί κάπως κάτι οτιδήποτε επειδή είναι, εκτός από καλός στο σπορ του, ταυτόχρονα και σεξουαλικά επιθυμητός; Ο αθλητισμός είναι από τα πιο δίκαια πεδία που είναι δυνατόν να υπάρξουν, όλα μετριούνται με το υποδεκάμετρο.

Ερώτημα 2: είναι δυνατόν ποτέ να εξαφανίσουμε τη σεξουαλικοποίηση; Μιλάμε για μια εγγενή, απολύτως αυθόρμητη ανθρώπινη αίσθηση. Για μια από τις πιο φυσικές και καθολικές. Ποια λογική μας έχει κάνει να τη θεωρούμε τόσο ταμπού; Μην είναι καμιά θρησκευτικού τύπου πουριτανική προσέγγιση! Αποκλείεται προοδευτισμός και θρησκευτική ηθική να πάνε μαζί, α πα πα! Κι έναν αστράγαλο να αφήσεις ακάλυπτο η σεξουαλική επιθυμία θα είναι εκεί.

Παρατήρηση 1: έχετε δει πόσο οι αθλητές και αθλήτριες επιθυμούν να είναι όμορφοι, ευπαρουσίαστοι, ακόμα και σέξι; Χωρίς να τους υποχρεώνει κανείς. Όπως όλοι μας θέλουμε. Μήπως να τους σταματήσουμε να το κάνουν για να μην σεξουαλικοποιούνται ακόμη κι όταν δεν τους σεξουαλικοποιούν οι φωτογράφοι. Δεν έχω βέβαια ακόμα και ένα ακριβές σεξουαλικόμετρο για να πω με σιγουριά.

Παρατήρηση 2: έχετε δει με φίλες σας έναν αγώνα ποδοσφαίρου να δείτε πώς τρέχουν σάλια μόνο με λίγη γάμπα και και το περίγραμμα ωραίων ανδρικών οπισθίων;

Αν τώρα μια αθλήτρια έχει βρεθεί σε ένα από τα παραπάνω ενσταντανέ και δεν έχει πρόβλημα με αυτά, τότε μάλλον θα πρέπει να αισθανθεί λίγο κατώτερη, αφού δεν ήταν αρκετή ώστε να καταλάβει πως την “σεξουαλικοποιούν” παρά τη θέλησή της. Υπάρχουν λέξεις που οι πουριτανοί έχουν για αυτές. Δεν συμφωνώ με αυτές, δεν τις αναπαράγω. Αλλά καταλαβαίνετε.

Όμως εγώ δε μπορώ να δεχτώ έτσι απλά την έννοια της σεξουαλικοποίησης ώς εγγενούς κακού. Άκουσα σχόλια για προστυχιά ή για το γεγονός ότι συμπεριφερόμαστε στις γυναίκες ως κοινά αντικείμενα. Δεν αισθάνθηκα ποτέ έτσι. Δεν είχα φίλους που αισθάνθηκαν έτσι. Δεν ταιριάζει αυτό με την εμπειρία μου. Όχι ότι αρνούμαι πως μπορεί να συμβεί. Αλλά τι είναι το σύνηθες;

Οπότε είπα να ρωτήσω το Gemini και από τη συζήτηση κρατώ τρία αποσπάσματα:

1. Neuroscientists emphasize that this “sexual objectification” is a hardwired, rapid evolutionary mechanism. The male brain is scanning for high-utility reproductive cues (like youth and health) within milliseconds. It is an involuntary, biological appetite mechanism, not a moral choice or a sign of malice.

Άρα καταρχάς μιλάμε για κάτι εντελώς αυθόρμητο και αναπόφευκτο. Και απολύτως φυσικό θα έλεγα.

2. The idea that men completely “switch off” care or empathy during sex to treat a woman strictly like a physical object is a myth for the vast majority of men. The level of care depends almost entirely on the context of the relationship (short/long term).

Άρα οι άντρες δε θέλουν έτσι απλά σεξ από τις γυναίκες, μόνο και μόνο για τη δική τους απόλαυση. Ενδιαφέρονται!

3. Do They Usually Have “Bad Intentions”? >> Categorically, no. The vast majority of everyday men do not approach sex with the intent to exploit, degrade, or harm women. True malicious intent is highly concentrated in individuals who score exceptionally high in Sexual Narcissism or the Dark Triad traits we discussed earlier.

Άρα οι “κακοί” είναι οι νάρκισσοι, οι μακιαβελικοί και οι ψυχοπαθείς. Πλοτ τουίστ αυτά είναι τα χαρακτηριστικά που έχουν και οι χειριστικές γυναίκες!

Το στερεότυπο του άντρα που απλά ζητάει σεξ, υποτιμώντας τη γυναίκα και χωρίς να ενδιαφέρεται για την ικανοποίησή της ή την ίδια απλά δεν ισχύει παρά μόνο σε ακραίες προσωπικότητες.

Επιπλέον, η σύγχρονη αντίληψη για την αναπαραγωγική στρατηγική του ανθρώπου, όπως εξελίχθηκε (εξέλιξη όπως λέμε εξέλιξη μέσω της φυσική επιλογής, όπως λέμε Δαρβίνος) από την προϊοστορία μας, πιστεύει ότι ο άντρας έχει μεν πολύ εντονότερη σεξουαλική ορμή, όμως, από την άλλη, οι γυναίκες δέχονταν (και άρα η φύση “επέλεξε”) να ζευγαρώσουν με άνδρες που επιδείκνυαν σταθερότητα και επένδυαν στην ανατροφή των παιδιών τους. Κι αυτό με σχέσεις μάλλον μονογαμικές.

Και η εξελικτική θεωρία λοιπόν συμφωνεί.

Το μακρινό 1997 πέρασα στο Πανεπιστήμιο και ήρθα να μείνω στην Αθήνα. Το Νοέμβρη εκείνο θεώρησα αυτονόητο ότι πρέπει να πάω και στην πορεία του Πολυτεχνείου. Ήμουν 18 χρονών, είχα ακούσει τόσα για εκείνη την εποχή, τις καταπιέσεις τους αγώνες, ήταν ενστικτώδης η ταύτιση στο βάθος της οποίας υπήρχαν πολλά κάπως θολά ιδανικά. Δημοκρατία, ελευθερία, δικαιοσύνη κλπ.

Στην πορεία του Πολυτεχνείου με περίμενε μια απότομη προσγείωση. Δεν είχα παρέα, ήμουν μόλις ίσα-ίσα ολίγων μηνών φοιτητής κιόλας, και πήγα μόνος μου. Αλλά επιχείρησα να χωρέσω κάπου. Η συνειδητοποίηση ήταν σοκαριστική. Η πορεία ήταν γεμάτη από παρατάξεις. Παρατάξεις κομματικές. Ηχούσαν συνθήματα όπως “Ανδρέα ζεις, εσύ μας οδηγείς” (ήταν και πρόσφατος ο θάνατός του) ή άλλα αριστερίστικα για τους κακούς Αμερικάνους που διαφεντεύουν τον κόσμο κλπ.

Αντί για μια νεολαία που σύσσωμη διαδηλώνει την αγάπη της για όμορφα ιδανικά και πρόοδο, βρήκα νεολαίες κομμάτων που ούτε κι αυτές δεν ήξεραν γιατί διαδηλώνουν. Σίγουρα δεν έβρισκα τίποτα το προοδευτικό στα οπισθοδρομικά και ομφαλοσκοπικά συνθήματά τους. Μάλλον περισσότερο από μόδα βρίσκονταν εκεί ή από κεκτημένη ταχύτητα. Και έφυγα. Με πολύ στενοχώρια γιατί, ξαναλέω, ήμουν 18 χρονών και όλο το αφήγημα για τα ιδανικά το είχα πιστέψει. Ήμουν καταδεκτικός και το σύστημα μου το πρόσφερε αυτό και το δεχόμουν. Αλλά δεν ήμουν και διατεθειμένος να το δεχτώ με κάθε όρο. Και δεν ξαναπήγα, γιατί δεν είδα κάποιο λόγο που να μου αλλάζει άποψη.

Σε κάποια από τα Pride της δεκαετίας του 2010 είχα πάει, όχι τόσο ως διαδηλωτής αλλά ως υποστηρικτής. Δεν ήμουν ποτέ μέλος κάποιας πολιτικής ή ακτιβιστικής οργάνωσης. Υποστήριζα ως φιλελεύθερος πολίτης αλλά ενεργά όπου υπήρχε λόγος για κάτι τέτοιο. Πχ στα συνέδρια και τις συναντήσεις που διοργανώναμε οι κοινότητες του ανοικτού λογισμικού φροντίζαμε να κάνουμε ό,τι περνάει από το χέρι μας ώστε αυτά να είναι συμπεριληπτικά με κάθε εφικτό τρόπο.

Φέτος, το 2026 σε μια τσιπουροσυνεύρεση στον Κεραμεικό με φίλους είδα σε ένα τραπέζι παραδίπλα μας δυο αγόρια να κάθονται παρέα οι δυο τους. Μικροί σε ηλικία, 20+ τους έκανα, καλοντυμένοι, προσεγμένοι εμφανισιακά πολύ. Κάποια στιγμή παρατήρησα ότι κρατούσαν ο ένας το χέρι του άλλου κάτω από το τραπέζι. Κατάλαβα. Ζευγάρι ήταν και ήθελαν να είναι “διακριτικοί”. Να μην τραβήξουν βλέμματα επικρισίας. Είναι κρίμα και άδικο να αισθάνονται έτσι. Δεν είναι ωραίο δεν είναι δίκαιο και αυτό δε θα το δεχτώ ποτέ.

Βέβαια, πιστεύω ότι υπάρχει και μια κατάσταση, πώς να την πω, αμοιβαίας αμηχανίας. Δλδ αν το κάνουν φανερά, ε, μπορεί και να τραβήξουν τόσα βλέμματα τελικά. Που κι αυτό από μόνο του δεν είναι κακό, χρειάζεται μια μετάβαση, κάποτε και τα ετερόφυλα ζευγάρια έπρεπε να είναι πιο “διακριτικά”. Αλλά, αν δεν το κάνουν, δε θα μάθουν και ποτέ. Και δεν έχει νόημα να φέρονται μόνιμα αμυντικά μέχρι να βεβαιωθούν (πώς άραγε;) ότι ο κόσμος γύρω τους άλλαξε ιδανικά κι οριστικά. Κι εμείς που θα τους δούμε ίσως τελικά δεν τους ρίξουμε και τόσο επικριτικό βλέμμα.

Θα πει κανείς ότι ο φόβος λειτουργεί διαφορετικά, όταν φοβάσαι τον ίσκιο σου πρέπει να προστατεύεσαι. Αλλά γιατί να φοβάσαι τον ίσκιο σου το 2026; Πόσο σοβαρό λόγο έχεις; Τα περιστατικά ομοφοβίας έχουν περιοριστεί σε κάποιες περιθωριακές συζητήσεις στα σόσιαλ μήντια. Αν διαβάσει κανείς σχετικά θα δει ότι κι εκεί πολλές αναρτήσεις προέρχονται από ρωσικά accounts. Δε μπορεί να κρίνουμε μια κοινωνία συνολικά επειδή ρωσικά accounts κάνουν ομοφοβικές αναρτήσεις.

Η εύκολη κατηγορία ότι συνολικά μια κοινωνία είναι ομοφοβική και γενικά προβληματική είναι η ίδια προβληματική όταν δε βασίζεται σε δεδομένα. Και όταν τα δεδομένα δείχνουν ότι αυτό έχει πράγματι αλλάξει. Ο στείρος πολεμικός ριζοσπαστισμός που βασίζεται στα αρνητικά μας ένστικτα και τα υποδαυλίζει μεγεθύνοντας το παραμικρό κάνει κακό επικοινωνιακά. Υπάρχει η σιωπηρή μάζα του κέντρου που δεν είναι ομοφοβική, αλλά έχει ευθιξία όταν από τα αριστερά όλη η κοινωνία συλλήβδην αποκαλείται ομοφοβική. Δεν έχει άδικο να αισθάνεται προσβολή όταν την αποκαλούν κάτι που δεν είναι.

Μέσα σε όλο αυτό υπάρχει και μια παρανόηση σχετικά με το τι φέρνει την πολυπόθητη κοινωνική αλλαγή. Γιατί η αναθεώρηση του οικογενειακού δικαίου του ΠΑΣΟΚ το 1981 δεν πισωγύρισε παρόλο που υπήρξαν και υποτιθέμενες συντηρητικές κυβερνήσεις μετά από αυτό; Γιατί δεν πισωγύρισε το θέμα των ταυτοτήτων του Σημίτη του 2000; Γιατί ο γάμος ομόφυλων ζευγαριών νομιμοποιήθηκε από τη ΝΔ, μια υπ0τίθεται συντηρητική κυβέρνηση; Η απάντηση είναι ότι οι μεγάλες κοινωνικές αλλαγές δεν έρχονται τελικά με συνθήματα και “αγώνες”!

Βάζω τη λέξη αγώνες σε εισαγωγικά γιατί μου θυμίζει ακόμη μία φοιτητική μου εποχή, αυτή των καταλήψεων. Θυμάμαι τις συνελεύσεις που αποφάσιζαν τις κινητοποιήσεις αυτές με εκτός πραγματικότητας αιτήματά τους και κάποιους ψύχραιμους να ρωτάνε τους αριστερούς φοιτητές και πώς θα τα πετύχουμε όλα αυτά, βρε, παιδιά. Με αγώνα, απαντούσαν αυτόματα, με αγώνα. Λοιπόν έκαναν τεράστιο λάθος!

Αυτό που λειτουργεί και αλλάζει με συνέπεια και συστηματικά την κοινωνία προς τα μπρος και προς περισσότερο συμπεριλητπικές καταστάσεις δεν είναι οι αγώνες αλλά βελτίωση του βιοτικού επιπέδου! Αυτού που καθιστά παρωχημένες και άχρηστες στην πράξη τις διακρίσεις του παρελθόντος. Όταν οι άνθρωποι ζουν καλά και αισθάνονται ότι προοδεύουν γίνονται σχεδόν αυτομάτως πιο προοδευτικοί και συμπεριληπτικοί, μοιράζονται την καλοτυχία τους.

Θέλετε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα; Τι έφερε την αλλαγή στις σχέσεις των φύλων τον 20ο αιώνα; Οι φεμινιστικοί αγώνες ή το γεγονός ότι σταμάτησε να είναι αναγκαίος ο παλιός διαμοιρασμός ευθυνών ανάμεσα στα φύλα που ήθελε -να το πω τελείως απλουστευτικά- τις γυναίκες να ανατρέφουν τα παιδιά και τους άντρες να εργάζονται; Και πώς σταμάτησε να είναι αναγκαίος αυτός ο διαχωρισμός; Η απάντηση είναι ότι αφενός σταμάτησε να είναι ανάγκη επιβίωσης η ανατροφή πολλών παιδιών και αφετέρου το βιοτικό επίπεδο ανέβηκε με την επιστήμη και την τεχνολογία ώστε οι άνθρωποι να μη χρειάζεται να αφιερώνουν τον ίδιο χρόνο για την καθημερινή τους επιβίωση. Άρχισαν να έχουν επιλογή! Και μόλις άρχισαν να έχουν επιλογή η ιδέα της ισότητας ήταν σχεδόν αυτονόητη. Όχι αμέσως, όχι χωρίς κάποιες αντιδράσεις, αλλά σταδιακά και χωρίς να μπορεί να υποστηριχθεί με συνέπεια σοβαρός αντίλογος. Και σίγουρα όχι επειδή έγινε κάποια μέρα κάποια μεγαλειώδης διαδήλωση. Και βέβαια μαζί με την άνοδο του βιοτικού επιπέδου αυξάνεται και το μορφωτικό επίπεδο και οι πιο μορφωμένε κοινωνίες γίνονται επίσης πιο ανεκτικές.

Εκεί πρέπει να στοχεύσουμε και με θετικό πρόσημο να αγνοήσουμε το negativity instinct μας, που κάνει το ραντάρ μας να πιάνει μόνο τις αρνητικές ειδήσεις, και όχι τόσο σε πολεμικό ριζοσπαστισμό.

Γιε μου, σήμερα που σου γράφω είσαι σχεδόν 6 χρονών (παρά δυόμιση μήνες). Τελειώνεις το νήπιο και θα πας 1η Δημοτικού. Μεγάλες στιγμές! Αυτές τις μέρες έλαβαν χώρα και οι φετινές Πανελλήνιες εξετάσεις για την εισαγωγή στα πανεπιστήμια. Χαμός κάθε χρόνο για τα παιδιά που διαβάζουν και ταλαιπωρούνται και βασανίζονται και έχουν αβέβαιο μέλλον και διάφορα άλλα δακρύβρεχτα. Θα πρέπει να σου πω την αλήθεια όπως είναι.

Αυτή η ταλαιπωρία είναι φυσική κατάσταση. Ο αγώνας για να πετύχεις είναι φυσική κατάσταση. Αφύσικη είναι η κατάσταση όπου περιμένεις η ικανοποίηση στη ζωή να σου δοθεί μαγικά, χωρίς κόπο, σαν δικαίωμα. Μην το πιστέψεις αυτό ποτέ. Ονειρέψου, οραματίσου, ορέξου πράγματα, αλλά πολέμησε τίμια να τα πετύχεις, μην τα περιμένεις από κανέναν και μην κατηγορήσεις κανέναν ότι δε στα έδωσε.

Την εποχή που σου γράφω αυτά τα λόγια οι άνθρωποι έχουν εξιδανικεύσει την παιδική ηλικία και την έχουν κάνει αγιοποιήσει. Είναι σαν τα παιδιά να μην κάνουν λάθη ή να μην πρέπει να αναλάβουν το βάρος των λαθών τους. Σα να μην πρόκειται ποτέ να γίνουν υπεύθυνοι ενήλικες. Είναι αθώα, είναι αδύναμα, δεν τα μαλώνουμε, τα καλοπιάνουμε, τα χαϊδεύουμε. Δε σου έχω καλά νέα. Θα σου πω την αλήθεια και θα είμαι ειλικρινής. Έχω ορκιστεί να σου λέω την αλήθεια από τότε που γεννήθηκες. Αυτή είναι μια πλάνη που καλό είναι να την παραμερίσεις νωρίς. Είσαι υπεύθυνος για τον εαυτό σου και πρέπει να δώσεις τον αγώνα σου. Υπάρχει υπερηφάνεια και απόλαυση στην προσπάθεια. Κάνε την.

Λίγες μέρες πριν συνέβη εδώ κάτι δραματικό. Δυο κορίτσια από την Ηλιούπολη 17 χρονών, απογοητευμένες από τη ζωή και απελπισμένες από τις προοπτικές τους αυτοκτόνησαν. Δε μπορώ να σου περιγράψω τον πόνο που φαντάζομαι καν για τις οικογένειές τους. Και γιατί; Γιατί δεν έβλεπαν προοπτική στη ζωή τους. Δεν ήλπιζαν ότι θα βρουν δουλειά με αρκετά λεφτά. Τι φτωχός και παραπλανημένος λόγος! Τι θλίψη πρέπει να έχουμε ενσταλάξει στο μυαλό τους για να πειστούν πως, αντί να ξεκινήσουν τη ζωή τους με ορμή και προσπάθεια, είναι προτιμότερο να την τερματίσουν.

Λίγο αργότερα, ένας μαθητής που μόλις έδωσε Πανελλήνιες εξετάσεις δήλωνε ότι δε θέλει αυτό το σύστημα, ότι προσπάθησε να το αλλάξει και δεν τα κατάφερε, ότι θέλει να έχει οράματα και όχι στόχους. Ω, τι πλανημένος νέος. Τι θλιβερές λέξεις να ακούς από το στόμα του. Η τίμια εργασία, η προσπάθεια, η αποτυχία, η επανάκαμψη δεν έχουν για αυτόν αξία. Έχει φάει το παραμύθι ότι ο κόσμος του χρωστάει.

Δεν του χρωστάει τίποτα! Ο ίδιος είναι κύριος του εαυτού του και υπεύθυνος να κυνηγήσει τα οράματά του. Και τα οράματά του μπορεί να είναι υπέροχα και γήινα ταυτόχρονα. Δε χρειάζεται να είναι παραφουσκωμένα με ανοησίες όπως η αλλαγή του κόσμου. Η δημιουργικότητα και η εργατικότητα είναι εξίσου δύσκολα πράγματα να πετύχει κανείς και ταυτόχρονα υπαρκτά, δεν ανήκουν στη σφαίρα της φαντασίας. Και τα ρίσκα της πραγματικότητας και οι ελπίδες της έχουν μεγάλες συγκινήσεις να σου προσφέρουν.

Ελπίζω να τα κατανοήσεις όλα αυτά πολύ νωρίτερα από μένα.

Εδώ οι τρεις μας με τη μαμά, την Πρωτομαγιά του 2026, μαζεύουμε λουλούδια για το στεφάνι

Σε ένα ανύποπτο άρθρο σχετικά με την επαγγελματική αποκατάσταση και τις ανησυχίες γονέων και παιδιών σήμερα διαβάζω το παρακάτω:

Για τον Κ.Κ., 43 ετών, κάτοχο πτυχίου και μεταπτυχιακού τίτλου και εργαζομένου επί πολλά χρόνια στον χώρο των media και της επικοινωνίας, δεν υπάρχει δίλημμα. «Νιώθω απολύτως κορόιδο όσον αφορά στο τι έκανα σε σχολείο, πανεπιστήμιο, μεταπτυχιακό και μετέπειτα στην αγορά εργασίας του κλάδου μου. Γιατί; Επειδή, πολύ απλά, αντί να διαβάζω και να αγχώνομαι, θα μπορούσα να είχα βγει για περισσότερους καφέδες και βόλτες, να είχα παίξει περισσότερα βιντεοπαιχνίδια, να είχα δει περισσότερες ταινίες κ.λπ. Να είχα γίνει μαστόρι και αυτή τη στιγμή να είχα και μεγαλύτερη οικονομική άνεση και μικρότερο φόβο όσον αφορά στο επαγγελματικό μου μέλλον».

Πόσες ελληνικές παθογένειες κρύβονται στην παραπάνω παράγραφο, άραγε; Καταρχάς ο ΚΚ αισθάνεται κορόιδο. Κάποιος τον εξαπάτησε. Η κοινωνία, το κράτος, κάποιος άλλος, όχι ο ίδιος, όχι από δική του ευθύνη τον έπεισε να κάνει κάτι που τελικά δεν εξελίχθηκε όπως το περίμενε. η ζωή είναι σκληρή. Και δεν του το είπαν.

Έπειτα ο ίδιος δεν αισθάνεται ότι καλείται να παράξει κάποια νέα αξία. Η αξία υπάρχει κάπου εκεί αυτούσια και αυτός δεν πήρε το μερτικό του, αυτό που του άξιζε, που του υποσχέθηκαν. Ό,τι πήρε το πήρε πολύ δύσκολα. Σοκ, ποιος να το περίμενε.

Από την άλλη, νομίζει ότι τα μαστόρια κάνουν κάτι απλό και εύκολο. Δεν μαθαίνουν για χρόνια την τέχνη τους αργά κι επίπονα. Μόνο αυτός που “διάβασε” και στερήθηκε έκανε κάτι αξιόλογο. Τα μαστόρια δεν ταλαιπωρούνται, πίνουν μπύρες στην οικοδομή τη μέρα και το βράδυ ταινίες και βιντεοπαιχνίδια.

Τέλος, δε μπορώ να ξεπεράσω και το υποτιμητικό ύφος στη λέξη “μαστόρι”. Πολύ υποτιμημένα τα είχαμε τα μαστόρια και δε στενοχωριέμαι και πολύ τώρα που παίρνουν την εκδίκησή τους και η δουλειά τους αποδίδει χρήματα. Άλλωστε, παράγουν κάτι χειροπιαστό που το χρησιμοποιούμε καθημερινά όλοι μας. Δεν ξέρω αν μπορώ να πω το ίδιο για το χώρο των “media και της επικοινωνίας” του ΚΚ.

Εδώ, στο χωριό “οργώνεις” την αυλή.

Το έχω γυρίσει λίγο ξανά στην ανάγνωση έντυπης εφημερίδας τελευταία. Είναι λίγο που οι Κυριακές μοιράζονται πλέον πολύ σε πάρκα και παιδικές χαρές που μπορεί το παιδί να ξεδώσει λίγο και οι μεγάλοι να χαλαρώσουν και να συζητήσου. Είναι και που χαζεύουμε μετά την εφημερίδα και τα ένθετά της μαζί και συζητάμε διάφορα πράγματα. Θα εκπλαγείτε από τα πόσα πράγματα μπορεί να συζητήσει κανείς με έναν εξάχρονο. Βοηθά και η ποικίλη ύλη της κυριακάτικης εφημερίδας και τα πολλά ιστορικά θέματα. Πχ κάποια από τα πρόσφατα ήταν τα 200 χρόνια από την έξοδο του Μεσσολογγίου, τα 40 χρόνια από το ατύχημα στο Τσερνόμπιλ και σχεδόν πάντα δημοφιλή είναι θέματα από το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Που πολύ τον κουράζουμε και πολύ δημοφιλής σταθερά είναι αλλά νομίζω έχουμε δημιουργήσει μια απόσταση από αυτόν πλέον που μας κάνει να ξεχνούμε σημαντικές διδαχές του. Αλλά δεν είναι αυτό το θέμα εδώ.

Οι Κυριακάτικες εφημερίδες είναι κάτι σαν περιοδικά ποικίλης ύλης με θεματολογία από την επικαιρότητα και την ιστορία που έχουν μέσα τα πάντα: πολιτική, αθλητισμός, τέχνες, ιδέες. Το να βγει ένα τέτοιο τεύχος -στο μυαλό μου- απαιτεί κόπο, πειθαρχία και συντονισμό που νομίζω ότι αντικατοπτρίζεται στο τελικό αποτέλεσμα και που οι ηλεκτρονικές εκδόσεις έχουν χάσει ή τελοσπάντων μόνο μερικώς και εντοπισμένα έχουν πετύχει. Φυσικά έχουν πετύχει αλλού γιατί οι δυνατότητές τους είναι άλλες. Αλλά ούτε κι αυτό είναι το θέμα εδώ.

Στη σημερινή Κυριακάτικη Καθημερινή, λοιπόν, διαβάζω μια αποστροφή που μου θυμίζει πόσο στρεβλά παρατηρούμε και ερμηνεύουμε τις σχέσεις των δύο φύλων σήμερα. Χρησιμοποιούμε ένα πρίσμα πολωτικό που αφήνει να περάσουν από μέσα του μόνο ερμηνείες διχαστικές και πολεμικές. Τα δύο φύλα ανταγωνίζονται -πουθενά δε θα ακούσεις ότι συνεργάζονται σε έναν κοινό αγώνα- και έχουν σχέσεις καταπιεστή και καταπιεζόμενου -κατά την παραδοσιακή μαρξιστική θεώρηση, που έχει περάσει από τις τάξεις και την πάλη μεταξύ τους στα φύλα. Να τι λέει το απόσπασμα αυτό:

Ελάχιστοι άνδρες επιλέγουν συνειδητά ως ερωτικές συντρόφους γυναίκες που κείνται νοητικά στο επίπεδο που οι ίδιοι αξιολογούν τον εαυτό τους. Η ευκαιριακή ικανοποίηση του σεξουαλικού αρπακτικού τείνει να είναι πολύ πιο παραγωγική για την τόνωση του ναρκισσιστικού “εγώ” από οποιαδήποτε μακροχρόνια ερωτοτροπία με μια αξιακά ισοδύναμη σύντροφο.

Δύσκολα βρίσκεις τόσα λάθη σε τόσο λίγες λέξεις. Θα τα πάρω ένα προς ένα, αλλά πρώτα να εξηγήσω ότι η κριτική μου δεν αφορά μόνο τη δική μου εντύπωση για την πραγματικότητα αλλά αυτή που καταγράφεται από τον κλάδο της εξελικτικής ψυχολογίας, κλάδος ανθρωπολογικός/βιολογικός, που μελετά την εξέλιξη της συμπεριφοράς του ανθρώπου (ηθικά, ψυχολογικά, ερωτικά, κοινωνικά, κλπ) με πρίσμα επιστημονικό και με γνώμονα της θεωρίας της εξέλιξης των ειδών. Είναι επιστημονική γιατί διατυπώνει επιστημονικές θεωρίες και συγκρίνει παρατηρήσεις από διαφορετικές περιοχές του κόσμου, χρονικές περιόδους και άλλα είδη συγγενικά με τον άνθρωπο. Δεν κάνει δηλαδή φιλοσοφία ή κοινωνικό σχολιασμό ούτε λειτουργεί με την έμπνευση ενός οξυδερκή κοινωνικού σχολιαστή.

Λάθος 1: η παρατήρηση για τους άνδρες δεν αφορά στο νοητικό επίπεδο των γυναικών αλλά αυτό σε που λέμε κοινωνικό στάτους (πόροι, φήμη, σταθερότητα, ασφάλεια). Οι γυναίκες εξελικτικά έχουν μεγαλύτερη τάση να ζευγαρώνουν με άνδρες μεγαλύτερου στάτους και οι άνδρες με γυναίκες χαμηλότερου. Αυτό δεν έχει να κάνει με τη νοητική ικανότητα! Φυσικά αυτό έχει εξομαλυνθεί πολύ στα χρόνια μας όπου όλοι σχεδόν συμμετέχουμε στην αγορά εργασίας αλλά και μέσα σε αυτό το πλαίσιο εξακολουθεί να ισχύει σε μικρότερη έκταση.

Λάθος 2: εξελικτικά δεν είναι οι άνδρες που προκάλεσαν την παραπάνω συμπεριφορά αλλά οι γυναίκες. Η εξελικτική εξήγηση λέει ότι τα ανθρώπινα θηλυκά επιλέγουν σύντροφο με βάση το στάτους. Τα αρσενικά είναι πολύ περισσότερο διαθέσιμα ερωτικά αλλά δεν είναι αυτά που δίνουν την τελική έγκριση. Μια ματιά στην κοινωνία νομίζω το κάνει αυτό οφθαλμοφανές. Ε, έχει και εξήγηση.

Λάθος 3: το σχόλιο αυτό είναι μισογυνικό. Θεωρεί δηλαδή ότι οι άνδρες επιλέγουν τις γυναίκες που θέλουν, σαν αυτές να μην έχουν ρόλο στην επιλογή (δες λάθος 2, όχι μόνο έχουν ρόλο στην επιλογή, είναι μάλιστα εκείνες που κάνουν την επιλογή) και μάλιστα θεωρεί ότι αυτές έχουν και κάποιο κατώτερο νοητικό επίπεδο. Τις υποτιμά νοητικά ξεκάθαρα.

Λάθος 4: όλο αυτό δε γίνεται συνειδητά. Οι συμπεριφορές αυτές είναι γραμμένες στα γονίδιά μας και σε εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια εξέλιξης. Είναι κατά κάποιον τρόπο ενστικτώδεις. Οι κοινωνίες θέτουν φυσικά με την επίδρασή τους τα όρια, μπορεί να είναι ισότιμες ή πατριαρχικές ή και σπανιότερα μητριαρχικές, όμως στατιστικά κινούνται σε αυτό το πλαίσιο. Πρόκειται για παρατήρηση εξελικτική, το επαναλαμβάνω, όχι για κρίση ενός κοινωνικού παρατηρητή και τις απόψεις του.

Λάθος 5: διαιωνίζει το μύθο του άνδρα-αρπακτικού και της γυναίκας-θηράματος. Λες και το ερωτικό παιχνίδι, η συντροφικότητα, η οικογένεια δεν είναι ένας κοινός αγώνας μέσα στη ζωή αλλά μια μαρξιστικού τύπου πάλη, όπου η μια πλευρά-τάξη είναι καταδικασμένη σχεδόν να καταπιέζει την άλλη πλευρά-τάξη. Λες και η υποτιθέμενη καταπιεζόμενη πλευρά δεν έχει βούληση και δεν έχει δύναμη. Έχει μόνο το ρόλο του θύματος που ζητά λύτρωση.

Μια ενδιαφέρουσα κριτική που άκουσα στα παραπάνω πρόσφατα έρχεται από μια παραδοσιακή μαρξιστική προσέγγιση. Η Catherine Liu λέει ότι η σύγχρονη αριστερά έχει απολέσει τις παραδοσιακές της αξίες και έχει δώσει έμφαση σε έννοιες όπως η αυτο-θυματοποίηση του ατόμου. Επενδύει στην ιδέα ενός αδύναμου ατόμου που ζητά σωτηρία από το σύστημα ενώ εστιάζει συνεχώς στο τραύμα του, στην ταυτότητά του, στην εσωτερική του εμπειρία. Λέει ότι η δύναμη του ατόμου είναι αυτή που θα το σώσει και όχι η αδυναμία. Η δύναμη της εργατικής τάξης. Όχι η αδυναμία. Στους στόχους της εργατικής τάξης διαφωνώ, μιας και μου βγαίνουν πολύ σοσιαλιστικοί εν προκειμένω, αλλά η κριτική είναι εύστοχη. Η αριστερά έχει δημιουργήσει μια μεσαία τάξη-ελίτ που διδάσκει την αυτο-θυματοποίηση και αυτή η ελίτ είναι που θα σώσει τα θύματα.

Τα παραπάνω λάθη βλέπω να ανακυκλώνονται πολύ και εύκολα, χωρίς αντιρρήσεις στο δημόσιο διάλογο και δηλητηριάζουν τις σχέσεις ανάμεσα στους άνδρες και τις γυναίκες. Δημιουργούν δυσπιστία και απόσταση ανάμεσα στο 50% του ανθρώπινου πληθυσμού σε σχέση με το άλλο 50%. Και βέβαια οι τάσεις αυτές λειτουργούν στατιστικά και με κατανομές. Λειτουργούν σαν κύματα, σαν ένα εκκρεμές που γέρνει πότε προς τα εδώ και πότε προς τα εκεί και δε μπορεί να ισορροπήσει σε μια υγιή μέση.

Και σαν εντυπωσιακή συγκυρία στο ίδιο φύλλο της ίδιας εφημερίδας διαβάζω την ίδια μέρα για μια έρευνα του βρετανικού και επίσης αριστερού New Statesman για τις απόψεις των φύλων του ενός για το άλλο. Μπορείτε να δείτε και μια ενδιαφέρουσα συζήτηση των ευρημάτων της έρευνας αυτής από τις δημοσιογράφους του με τον όχι τυχαίο τίτλο “Why do young women hate men?“. Γιατί οι νέες γυναίκες μισούν τους άντρες; Ας δούμε τι λέει η έρευνα και αν τα αποτελέσματά της θυμίζουν καταστάσεις και απόψεις που μαρτυρούμε στην καθημερινότητά μας σήμερα.

• Στις ηλικίες κάτω των 30, το 72% των ανδρών έχουν καλή εικόνα για τις γυναίκες
• Στις ηλικίες κάτω των 30 μόνο το 50% των γυναικών έχουν θετική εικόνα για τους άνδρες
• Στις ηλικίες ειδικά κάτω των 25 μόνο το 35% των γυναικών έχουν θετική εικόνα για τους άνδρες

Όπως αναρωτιούνται και οι συντάκτριες του New Statesman “πότε πρόλαβαν όλες αυτές οι γυναίκες να έχουν τόσες πολλές κακές απόψεις για τους άνδρες;”. Αλλά και τελείως ουδέτερα να το δει κανείς, πώς είναι δυνατόν να έχει καν ένας άνδρας ή μια γυναίκα συνολικά κακή εικόνα για το άλλο φύλο; Πώς είναι δυνατόν η πλειοψηφία των βιωμάτων του από αυτό να είναι αρνητική. Κοινώς, πώς είναι δυνατόν πάνω από τις μισές σου αλληλεπιδράσεις με το άλλο φύλο να είναι στατιστικά αρνητικές; Σίγουρα αρκεί μια πολύ κακή, όμως αυτό δεν αντέχει στη γενική στατιστική. Δεν ξέρω, μόνο σε ηλικίες προσχολικές ή λίγο μετά θα μπορούσα να έχω τόσο γενικόλογες και μάλλον επιπόλαιες απόψεις.

Έτσι όμως δημιουργείται ένα ισχυρό ερμηνευτικό σχήμα. Όταν μια γυναίκα 20-25 ετών σήμερα βομβαρδίζεται σε όλη τη ζωή της από πληροφορίες και απόψεις που θέλουν τους άντρες να είναι καταπιεστές και αρπακτικά του σεξ, δεν είναι και συγκλονιστική έκπληξη να έχουν συνολικά κακή εντύπωση για αυτούς. Πολλές όμως από αυτές οι πληροφορίες, όπως έδειξα παραπάνω είναι στρεβλές και τελικά στερεοτυπικές. Δίνουν μια απλοϊκή και λανθασμένη εικόνα της πραγματικότητας.

Παράλληλα φαίνεται να παίρνει σχήμα μια τάση, που μοιάζει παγκόσμια στο δυτικό κόσμο, και θέλει άνδρες και γυναίκες να απομακρύνονται ολοένα και περισσότερο ιδεολογικά. Οι γυναίκες τείνουν περισσότερο προς τις αριστερές ιδεολογίες ενώ οι άνδρες προς τις δεξιές. Το σχετικό άρθρο των Financial Times “A new global gender divide is emerging”, το δείχνει αυτό χαρακτηριστικά.

Το δεύτερο άρθρο της σημερινής Κυριακάτικης Καθημερινής που ανέφερα, γραμμένο από τη συγγραφέα Ελεάνα Βλαστού, αναφέρει χαρακτηριστικά: “Ο θυμός απορροφάει και καταναλώνει […] ο πεσιμισμός και το πένθος υπονομεύουν ό,τι έχει κερδηθεί […] Θα έπρεπε να είναι μια στιγμή οπτιμισμού ίσως και θριάμβου αυτή που διανύουμε […] Οι δυνατότητες για τις νέες γυναίκες στη δύση αυτή τη στιγμή είναι απεριόριστες. Οι πόρτες είναι ανοιχτές για να επιλέξει οποιαδήποτε οτιδήποτε ελεύθερα, χαρούμενα και μαχητικά. […] Αρκεί να ξεφορτωθούμε τη ματαιότητα […]”.

Η προσωπική μου άποψη είναι ότι η ζωή και το να βιώνεις την ανθρώπινη κατάσταση είναι ένας αγώνας που είμαστε προορισμένοι να ζήσουμε και πολεμήσουμε μαζί, άνδρες και γυναίκες. Μαζί και όχι απέναντι ο ένας στον άλλον. Οι όποιες ανισότητες παρατηρήσαμε και ίσως ακόμη παρατηρούμε δεν ήταν τόσο αποτέλεσμα καταπίεσης αλλά διαμοιρασμού ευθυνών και κοινωνικής οργάνωσης μέσα από διεργασίες χιλιετηρίδων. Αυτές τις χιλιετηρίδες δε μπορούμε να τις κρίνουμε με τη σημερινή μας ηθική. Και σε κάθε περίπτωση οι άντρες ήταν συμμέτοχοι στη θετική αλλαγή που ήρθε. Αυτό τον αγώνα πρέπει να τον αγωνιστούμε μαζί.

Διαβάζω στην Καθημερινή πρόσφατα, ήταν και Πάσχα, την παρακάτω φράση από τον καθηγητή Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Αντώνη Λιάκο. Δεν ξέρω αν ο άνθρωπος απλά μίλησε λαϊκά και καθημερινά, όμως, αναφερόμενος στην ιερότητα έκανε ένα τεράστιο λάθος. Έγραψε:

Το ιερό είναι μια έννοια που ανήκει στη θρησκεία. Δεν είναι το αντικείμενό της, αλλά το υποκείμενό της. Ζούμε όμως σε έναν κόσμο αποϊερωμένο και, κατ’ ουσίαν, αποθρησκειοποιημένο. Το ιερό έχει αποχωρήσει και από τη θρησκεία, παρά τους εξωτερικούς τύπους, τις τελετουργίες και τις ονομασίες που αυτή συνεχίζει να διατηρεί. Η αποϊέρωση αποτελεί κεντρική αρχή της νεωτερικότητας, του μοντερνισμού, του διαφωτισμού. Το ιερό έχει αποκλειστεί· του επιτρέπεται να επιστρέφει μόνο ως τύπος απαλλαγμένος από το μυστήριο, ως κέλυφος άδειο από τον οργανισμό που το δημιούργησε.

Μπορεί να ακούμε συχνά για την έννοια του ιερού στο πλαίσιο της θρησκείας, όμως η έννοια του ιερού δεν ανήκει στη θρησκεία. Στη θρησκεία φυσικά υπάρχει πεδίο για ιερότητα αλλά όχι αποκλειστικά. Και βέβαια αυτό δε σημαίνει ότι η παραπάνω αποστροφή κάνει λάθος σε θέματα νεωτερικότητας και εκκοσμίκευσης του κράτους. Εκκοσμίκευση έγινε. Αποϊεροποίηση όχι! Ίσως αυτές τις δύο έννοιες συγχέει.

Ιερό δεν είναι το θείο. Αν και το θείο ανήκει στα πιθανά ιερά μας. Ιερό είναι οτιδήποτε λαμβάνει για τον άνθρωπο μεγαλύτερη αξία από αυτή που μπορεί να έχει σε καθαρό υλικό επίπεδο σχεδόν υπερβατικά. Μερικά παραδείγματα θα το κάνουν αυτό πολύ κατανοητό: ιερή είναι για πολλούς μας η πατρίδα μας, η ομάδα μας, το χωριό μας, το πανεπιστήμιό μας, η λέσχη μας, οι γονείς μας. Μπορείτε να πάρετε αυτά τα παραδείγματα και να σκεφτείτε και μόνοι σας χίλια δυο άλλα και να σκεφτείτε ότι οι άνθρωποι θα επενδύσουν τεράστια ποσά ενέργειας και πόρων για καθένα από αυτά, θα τα υπερασπιστούν, θα θυσιαστούν για αυτά. Δε χρειάζεται να το κάνει κάποιος για όλα αυτά. Αρκεί ένα ή περισσότερα.

Αλλά μπορούμε να σκεφτούμε και άλλα ιερά πράγματα: η ανθρώπινη ζωή, η ανθρώπινη αξία. Γιατί να είμαστε όλοι ίσοι και με τόσο αυτονόητο τρόπο; Γιατί να θέλουν ακόμη και οι ισχυρότεροι να είμαστε ίσοι; Γιατί έχει αξία ο άνθρωπος; Η απάντηση είναι γιατί αποδίδουμε ιερότητα στον άνθρωπο, θεωρούμε ότι αξίζει περισσότερα από το ίδιο του το σώμα, συμπυκνώνουμε πάνω του, κάπως υπερβατικά, μια αξία ανώτερη, εξωτερική. Προσοχή, καθόλου δε μιλώ για θρησκευτική αξία εδώ.

Κι ακόμη περισσότερα που τα ξέρουμε χωρίς να τα σκεφτόμαστε πολύ-πολύ: το ανθρώπινο κορμί. Εδώ θρησκείες και προοδευτισμός συναντώνται με έναν περίεργο τρόπο. Η θρησκεία μπορεί να το θεωρήσει ικανό για αγιότητα, να το θρηνήσει, να το διαφυλάξει. Η προοδευτική προσέγγιση μπορεί να του προσδώσει μια ιδιαίτερη έννοια αξιοπρέπειας, σεμνότητας, να θεωρήσει την σεξουαλική επιθυμία βιαιότητα, την πορνογραφία προσβολή.

Ο Ολυμπιακός, από την άλλη, δεν είναι καθόλου θρησκεία, αν και η λατρεία του έχει ομοιότητες με τη θρησκεία, έχει ναό (στάδιο, έδρα), έχει ιστορία, έχει σύμβολα, έχει ύμνους, έχει πιστούς ακόλουθους (οπαδοί), έχει τακτικό εκκλησίασμα (κυριακάτικο κι αυτό συνήθως), προσφέρει κοινωνικότητα και ικανοποίηση, δίνει σκοπό. Μάλιστα οι οπαδοί του θα κολακευτούν κιόλας αποδίδοντάς του όρους θρησκείας, για να δείξουν πόσο τον αγαπούν, πόσο αφοσιωμένοι είναι σε αυτόν. Και δεν έχουν άδικο.

Επομένως, άλλο κοσμικότητα και άλλο ιερότητα.

Featured Image: “Olympiacos Chelsea CL0708 2” by Mark Freeman from Hornchurch, UK is licensed under CC BY 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by/2.0/.

Το Mental Health UK, που ανάθεμα κι αν κατάλαβα αν είναι κάτι επίσημο ή ιδιωτική προσπάθεια ή αν χρηματοδοτείται κάπως και από ποιον, έβγαλε τελοσπάντων μια έρευνα για την ψυχική εργασία στην εργασία και το περιβόητο burnout που πολύ συζητιέται. Τραβάει ζόρια ο κόσμος στη δουλειά του, ψυχολογικά ζόρια, οι νεότεροι ιδίως.

Σύμφωνα με την έρευνα οι νεότεροι (ηλικίες 18-24) ζουν τη μεγαλύτερη ψυχολογική πίεση στο χώρο εργασίας. Το 93% αυτών αισθάνεται, λέει υψηλά ή ακραία επίπεδα πίεσης και άγχους, και το 39% χρειάστηκε να πάρουν άδειες εξαιτίας προβλημάτων ψυχικής υγείας.

Δεν ξέρω πόσο χιονονιφάδα ή σαπουνόφουσκα πρέπει να είναι, ώστε μια ολόκληρη γενιά (93%) να αναφέρει ότι δέχεται τόσο αβάσταχτα μεγάλες πιέσεις στη δουλειά της. Τα νούμερα είναι τόσο συντριπτικά μεγάλα που είτε η γενιά αυτή πράγματι υποφέρει είτε τα νούμερα δε λένε όλη την αλήθεια. Και στις δύο περιπτώσεις η κατάσταση είναι αρρωστημένη. Αν η γενιά αυτή πράγματι υποφέρει τόσο, τότε πρόκειται για την πιο αδύναμη και ταυτόχρονο πιο προνομιούχα γενιά στην ιστορία. Αν τα νούμερα δε λένε την αλήθεια τότε έχουμε ένα περίεργο κοινωνικό φαινόμενο κάποιου είδους μαζικής παράκρουσης.

(Πράγματι η έρευνα αφορά το Ηνωμένο Βασίλειο, όμως τα φαινόμενα που αφορούν τον αγγλοσαξωνικό κόσμο η εμπειρία έχει δείξει ότι αφορούν και εμάς με μικρές διαφορές και μικρή χρονική καθυστέρηση. Μια ματιά στην καθημερινή ειδησεογραφία το επιβεβαιώνει αυτό.)

Και γιατί να στέκεται κάποιος τόσο κριτικά σε μια τέτοια έρευνα, θα μου πείτε, και να αμφισβητεί ότι η νεολαία μας προσπαθεί τόσο πολύ να τα βγάλει πέρα, ενώ ο κόσμος μας είναι τόσο κακός και καταπιεστικός; Συμπαθάτε με αλλά είμαστε οι γενιές με τις περισσότερες και καλύτερες παροχές στην ανθρώπινη ιστορία (βάζω και τη δική μου μέσα) ενώ τον κακό και καταπιεστικό κόσμο δεν τον ζούμε εδώ στη Δύση παρά μόνο μέσα από το φίλτρο του αντιδυτικισμού μας.

Εκεί είναι πιστεύω και οι αιτίες του φαινομένου. Πολλές παροχές, καλή και εύκολη ζωή, με ταυτόχρονα τεράστιες προσδοκίες ότι αυτή η ζωή θα μας φέρει ευτυχία και με μικρή προσπάθεια, μάλιστα αυτή την ευτυχία κάποιος κάπου έξω από εμάς μας τη χρωστάει. Και όχι μόνο μας τη χρωστάει, έχει και τους πόρους να μας την παρέχει, αλλά δεν το κάνει και εμείς πρέπει να το διεκδικήσουμε από αυτόν. Από αυτόν, όχι από τους εαυτούς μας. Αυτή είναι η περιρρέουσα δικαιωματίστικη ατμόσφαιρα.

Κανείς δε μας λέει ότι η ζωή δεν είναι φτιαγμένη να είναι εύκολη. Η ζωή είναι ένας αγώνας, όχι μια διεκδίκηση. Είναι μια επιδίωξη, μια διαδρομή, όχι ένας στόχος. Πρέπει να απολαμβάνουμε την προσπάθεια. Αν αναζητούμε μια τελική ηδονιστική κατάσταση -πλην ελαχίστων εξαιρέσεων- είμαστε προ μεγάλων απογοητεύσεων. Κοινώς οι προσδοκίες μας πρέπει να συμβαδίζουν με την πραγματικότητα, διαφορετικά όλα μοιάζουν εχθρικά. Όταν κάποιος μας το θυμίζει αυτός είναι κακός και εχθρικός κι αυτός.

Κοιτάξτε λίγο τα συναισθηματικά συμπτώματα του περίφημου burnout. Τι θα έλεγε ο παππούς σας πριν καταταγεί στο στρατό ή η γιαγιά σας πριν γεννήσει στο χωράφι για αυτά; Τι κερδίσατε που δε χρειάζεται να περάσετε αυτά που πέρασαν εκείνοι; Και μπράβο μας σαν ανθρωπότητα που το καταφέραμε αυτό, αλλά γιατί το κάναμε; Για να σκάμε που με δύο πτυχία, 8ωρη/5ήμερη δουλειά, με benefits αισθανόμαστε helpless, worthless, demotivated;

Θα σας ακούγονται πολύ μπουμερίστικα και ακραία όλα αυτά αλλά η πρότασή μου δεν είναι να γυρίσουμε στην εποχή του παππού μου και της γιαγιάς μου ή να καταδικάσουμε έτσι απλά τις γενιές μας. Το να εντοπίσουμε το πρόβλημα όμως είναι ένα πρώτο βήμα προς τη λύση του. Το να τριγυρνάμε μέσα σε αυτό σα χρυσόψαρα σε γυάλα δεν είναι βήμα μπροστά.

Αυτό που πρέπει να συνειδητοποιήσουμε είναι ότι οι άνθρωποι δεν είμαστε φτιαγμένοι να περνάμε μόνο καλά και να μην παθαίνουμε τίποτα, να μην κοπιάζουμε, να μην πονάμε. Χρειαζόμαστε να χτίζουμε την ανθεκτικότητά μας. Το κορμί μας χρειάζεται γυμναστική. Το μυαλό μας δε μαθαίνει τίποτα χωρίς πειθαρχία κι επανάληψη. Το ανοσοποιητικό μας σύστημα ατονεί όταν δεν έρχεται σε επαφή με μικρόβια και ιούς. Η πιο βαθιά ικανοποίηση συνήθως έρχεται από κάποιο κοπιαστικό και μακροχρόνιο επίτευγμα.

Δε μπορούμε να συνεχίσουμε να χτίζουμε μη ανθεκτικούς ανθρώπους, στους οποίους να υποσχόμαστε ανέφικτα πράγματα και να εκπλησσόμαστε όταν αυτοί καταρρέουν με το παραμικρό. Αν θέλουμε να είμαστε καλοί με τους ανθρώπους πρέπει να σταματήσουμε να είμαστε “καλοί” με τους ανθρώπους. Η ακραία φροντίδα και υπερπροστατευτικότητα μοιάζουν επιφανειακά καλές, όμως μακροπρόθεσμα χτίζουν μαλθακότητα. Μπουμεριά ξε-μπουμεριά, κλισέ ξε-κλισέ είναι κάτι που μέσα μας όλοι ξέρουμε καλά.

Ξαναδείτε το αρχικό στατιστικό: 93%, δηλαδή όλοι πρακτικά ΟΛΟΙ, οι νέοι αισθάνονται ακραία πίεση και άγχος επειδή δούλεψαν, επειδή έκαναν το πιο φυσιολογικό πράγμα στην ανθρώπινη ιστορία στις καλύτερες συνθήκες της ανθρώπινης ιστορίας.

Δεν πρέπει να το ανεχτούμε αυτό άλλο.

ΥΓ: Μερικά σχετικά αναγνώσματα, στα οποία θα επανέλθω και αργότερα:  “Antifragile: Things That Gain from Disorder”,  Nicholas Nassim Taleb, “The Gift of Adversity: The Unexpected Benefits of Life’s Difficulties, Setbacks, and Imperfections”, Norman E. Rosenthal, “The Coddling of the American Mind: How Good Intentions and Bad Ideas Are Setting up a Generation for Failure”, Jonathan Haidt.

[Featured image credit: “Burnout!” by Skley is licensed under CC BY-ND 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nd/2.0/]

Χρόνια Πολλά Ελλάδα

Η σημερινή ημέρα είναι ημέρα γιορτής για την Ελλάδα και την ελευθερία. Ένα από τα πρώτα εθνικά κράτη που ξεπήδησαν μέσα από την οθωμανική αυτοκρατορία με τρόπο καθαρά επαναστατικό. Φυσικά, μια επανάσταση γίνεται από ανθρώπους, και είναι περίπλοκη, όπως ακριβώς και οι άνθρωποί της. Δεν υπάρχουν άγιοι και δεν υπάρχουν δαίμονες. Δεν υπάρχουν ιδανικές καταστάσεις.

Υπάρχουν όμως ιδανικά και υπάρχουν αφηγήματα. Χωρίς αυτά η ιστορία και οι χρήσιμες λεπτομέρειές της δε βγάζουν νόημα μόνες τους. Και, το κυριότερο, το παρόν και το μέλλον δε βγάζουν νόημα.

Αναρωτιέμαι κατά πόσο η έννοια του έθνους κράτους έχει ακόμα ισχύ στις καρδιές των ανθρώπων στις μέρες μας. Κατά πόσο μπορεί να λειτουργήσει ενωτικά. Σήμερα διαβάζω κυρίως πόσο δεν ξέρουμε ιστορία, πόσο ξέρουμε μόνο τους μύθους σαν το κρυφό σχολειό, πόσο δεν ξέρουμε τις γυναίκες επαναστάτριες του 1821. Όλα λάθος.

Και όλα ευθυγραμμισμένα στην ίδια θλιβερή κατεύθυνση της αποφυγής της ατομικής ευθύνης. Κάποιος άλλος πρέπει να μας μάθει ιστορία, τη σωστή, όχι την άλλη, κάποιος άλλος φταίει που δε μας την έμαθε, ίσως το κράτος, ίσως η κοινωνία. Κάποιος άλλος πρέπει να μας ανοίξει τα μάτια, να μας διαφωτίσει! Έτσι γενικά και αόριστα. Πουθενά η ατομική ευθύνη. Αλλά έτσι ξεχνάμε ένα πολύ σημαντικό πράγμα:

Η ελευθερία είναι κατεξοχήν ζήτημα ευθύνης.

Μέσα στην προνεωτερικότητά τους, στη χωριατιά τους, στα προσωπικά τους πάθη και μίση, στις ατέλειές τους, οι ήρωες του 1821 αυτό έπραξαν πάνω από όλα. Άσκησαν την ατομική τους ευθύνη σα να μην υπήρχε άλλη επιλογή. Αυτό ας είναι και το δικό μας κάλεσμα.

Ευγένιος Ντελακρουά, Η Ελλάδα στα συντρίμμια του Μεσσολογγίου

Το μάθημα της Ηθικής εμφανίζεται ως εναλλακτικό του πλέον μη υποχρεωτικού μαθήματος των Θρησκευτικών στα σχολεία της χώρας. Καταρχήν αυτό βασίζεται σε ένα θετικό αίτημα. Το κράτος, για να είναι συνεπές με τον κοσμικό του χαρακτήρα, δε μπορεί να έχει ως υποχρεωτικό ένα μάθημα κατηχητικό. Και αυτή η κοσμικότητα οφείλει να αφορά κάθε θρησκεία. Το κράτος δε μπορεί να λειτουργεί κατηχητικά υπέρ μιας θρησκείας. Ακούγεται λογικό αν ζυγίσει κανείς τα πράγματα ψυχρά υπολογιστικά. Μπορεί δηλαδή η πλειοψηφία των πολιτών του να μη συμφωνούν με αυτή την κατεύθυνση εδώ που τα λέμε, αλλά το κράτος οφείλει να είναι συνεπές στις βασικές του αρχές, και οι βασικές του αρχές δεν υπάρχουν για να ικανοποιούν την πλειοψηφία. Είναι κατά κάποιο τρόπο ανώτερες εμάς.

Σχετικά με την αναλυτική ηθική έχω γράψει κι εγώ παλιότερα υπέρ αυτής. Ένα τέτοιο μάθημα στο σχολείο θα ήταν πραγματικά κάτι αξιόλογο. Προφανώς αυτό έχει όρους και συνθήκες και κανείς έχει το δικαίωμα να είναι αρκετά δύσπιστος ως πως το πώς θα το εφαρμόσει αυτό ένα κράτος όπως το ελληνικό, με τις παθογένειές του. Έστω όμως ότι αυτό δε θα γίνει με κακό τρόπο, ας είμαστε καλόπιστοι.

Ανάμεσα στα Θρησκευτικά ως κατήχηση και στην Ηθική ως αμερόληπτης φιλοσοφίας, υπάρχει και κάτι άλλο, κάτι πολιτισμικό. Η θρησκεία δεν είναι μόνο θεολογία ούτε και πηγή ηθικής. Θα έλεγα ότι μάλλον ότι, πολύ περισσότερο από αυτά τα δύο είναι κάτι άλλο. Είναι παράδοση και ανθρώπινες συνήθειες, είναι μουσική και τέχνη, είναι αρχιτεκτονική, είναι ιστορία, είναι γλώσσα (ειδικά στα Ελληνικά είναι φορέας της διαχρονίας της Ελληνικής γλώσσας), είναι κοινωνικός μηχανισμός. Όλα αυτά δεν είναι καθόλου λίγα και δεν είναι καθόλου αυτονόητα και δεδομένα!

Αυτό δε σημαίνει ότι αρνούμαι την καχυποψία απέναντι στην οργανωμένη εκκλησία ή την ύπαρξη θρησκόληπτων ανθρώπων. Αλλά δεν είναι μόνο αυτοί. Από κάθε εποχή της ιστορίας μας διυλίζουμε και μετουσιώνουμε σε αξία αυτά που είναι ωφέλιμα. Μαθαίνουμε για τους αρχαίους θεούς, για τους αρχαίους μύθους, για την αρχαία Ελλάδα και τι έδωσε στον πολιτισμό. Κάνουμε στην άκρη, χωρίς να αγνοούμε τη βαρβαρότητα εκείνης της εποχής, τη φρικτή απανθρωπιά, την ανισότητα, τη σκλαβιά (υπαρκτές ακόμη και στην “υπέρτατη” Αθήνα του χρυσού αιώνα του Περικλή). Κρατάμε τη φιλοσοφία, τη δημοκρατία, τις αρχές της επιστήμης και του ανθρωπισμού.

Ο Χριστιανισμός είναι μια πολύ πρόσφατη θρησκεία, σε αντίθεση με το δωδεκάθεο, με το οποίο έχουμε τεράστια απόσταση και κανένα οικείο βίωμα για το πώς μπορεί να το προσλαμβάνει ένας άνθρωπος που πραγματικά το ζει στη καθημερινότητά του. Αλλά ο Χριστιανισμός είναι μια θρησκεία 2000 ετών που διαπέρασε το δυτικό κόσμο σε ό,τι έκανε σε αυτές τις δύο χιλιετηρίδες. Ολόκληρα συντάγματα φιλελεύθερων κρατών γράφτηκαν στο όνομά του (συμπεριλαμβανομένου του δικού μας, του ελληνικού, ντε). Ο Διαφωτισμός, κι αν ήρθε σε σύγκρουση με την Εκκλησία, βασίστηκε σε αρχές, που στη Δύση κατέληξαν σταδιακά παγιωμένες, που πρωτακούστηκαν στα Ευαγγέλια από το στόμα του Ιησού (αγάπα τον πλήσιον σου, οι τελευταίοι έσονται πρώτοι – μιλάμε ίσως για τις πιο ριζοσπαστικές κουβέντες στην ιστορία).

Έχουμε όμως ζήσει το Χριστιανισμό όχι από μια απόσταση που μπορεί να τον ρομαντικοποιήσει και να τον εξιδανικεύσει, όπως ίσως το δωδεκάθεο των αρχαίων Ελλήνων. Έχουμε ζήσει και τα στραβά του. Έχουμε ζήσει κακούς κληρικούς, τυπολάτρες, διεφθαρμένους, διαπλεκόμενους με την εκάστοτε εξουσία. Αυτή την οπτική, δε μπορούμε να την αγνοήσουμε, αλλά πρέπει να την ξεχωρίσουμε από την πολιτισμική οπτική. Δε μπορούμε να τους εκχωρήσουμε την ιστορία μας επειδή αποτέλεσαν μέρος της. Θα ήταν σα να αρνούμαστε την Αθηναϊκή Δημοκρατία λόγω της δουλείας.

Και αξίζει πιστεύω τον κόπο γιατί οι αξίες ενός πολιτισμού δε μπορούν να υφίστανται στο κενό σαν ουρανοκατέβατες. Υπάρχει ιστορική συνέχεια. Πρέπει να κοινωνούνται από τη μια γενιά στην άλλη και να βιώνονται. Η αρχιτεκτονική μας, η ιστορία μας, η γλώσσα μας, οι πίνακες ζωγραφικής της Αναγέννησης και του Ρομαντισμού, η μουσική και η λογοτεχνία είναι έμπλεες από χριστιανικές αναφορές. Δεν είναι δυνατόν να σπάσουμε το νήμα απλώς και μόνο επειδή είμαστε εικονοκλάστες και αντικληρικαλιστές.

Ανάμεσα στα Θρησκευτικά και την Ηθική, λοιπόν, μένει ένα γιγάντιο κενό, αυτό της επιρροής του Χριστιανισμού στο δυτικό πολιτισμό, ο οποίος δε βγάζει νόημα, δεν εξηγείται χωρίς το Χριστιανισμό. Δεν είναι προοδευτικό να αφήσουμε αυτό το κενό. Και μπορούμε να το κάνουμε χωρίς ίχνος κατήχησης.

Όπως εξηγούμε το πώς ερμήνευαν οι αρχαίοι Έλληνες έννοιες σαν την αρετή και το χρέος και πώς αυτά σχετιζόταν με τους θεούς τους, το ίδιο καλά μπορούμε να συζητάμε για χριστιανική θεολογία ως ένα στάδιο εξέλιξης της ανθρώπινης σκέψης. Χωρίς να είμαστε δράμι δωδεκαθεϊστές. Πώς φτάνεις ξαφνικά από τη Ρώμη και το Βυζάντιο στην Ευρώπη της Αναγέννησης και πιο μετά στη Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων αν δεν περάσεις από την αρχαία Ελλάδα, την επί του όρους ομιλία, το εν τούτω νίκα και το Διαφωτισμό; Πώς περνάς από μια εποχή όπου ο κανόνας είναι ο νόμος του ισχυρού (ελληνορωμαϊκός κόσμος) σε μια εποχή όπου είναι αυτονόητο πως όλοι οι άνθρωποι γεννήθηκαν ίσοι (η δύση των τελευταίων 2-3 αιώνων).

Αυτονόητο δε σημαίνει και ότι έχει επιτευχθεί. Τι θα σήμαινε καν καλά-καλά να είναι όλοι οι άνθρωποι ίσοι; Ίδιοι; Με ίδια υλικά αγαθά; Ίσοι απέναντι στο νόμο; Δεν είναι τόσο απλό, κι όμως η ιδέα αυτή είναι η πυξίδα, είναι το αστέρι του βορρά που μας καθοδηγεί προς μια εν γένει καλύτερη ζωή για ολοένα και περισσότερους ανθρώπους. Προφανώς αυτό για να βγάλει νόημα πρέπει κανείς να το δει σε ιστορικούς χρόνους και όχι στενά στα 5 ή 10 τελευταία χρόνια. Κι όταν κάποιος αρνείται αυτή την πυξίδα αυτομάτως όλοι αντιδρούμε σαν από ένστικτο.

Το βιβλίο Dominion, του Tom Holland, αγαπημένου από το podcast The rest is history, καταπιάνεται με αυτή την ιδέα βαθιάς και καθοριστικής της επίδρασης του Χριστιανισμού στο δυτικό πολιτισμό σε τόσο μεγάλο βαθμό που πλέον τη θεωρούμε δεδομένη, τόσο δεδομένη που τείνουμε να μην την παρατηρούμε. Που όμως είναι εκεί και αν σταματήσουμε να την παρατηρούμε ίσως και να κινδυνεύουμε. Θα επανέλθω ειδικά σε αυτό το βιβλίο πολύ σύντομα.

Rosselli, Sermon on the Mount” by f_snarfel is licensed under CC BY-NC 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc/2.0/ – The Sermon on the Mount and the Healing of the Leper (1481-82), fresco, Sistine Chapel, Cosimo Rosselli (1439-1507)