Τάκης Μπουγιούρης

Το Mental Health UK, που ανάθεμα κι αν κατάλαβα αν είναι κάτι επίσημο ή ιδιωτική προσπάθεια ή αν χρηματοδοτείται κάπως και από ποιον, έβγαλε τελοσπάντων μια έρευνα για την ψυχική εργασία στην εργασία και το περιβόητο burnout που πολύ συζητιέται. Τραβάει ζόρια ο κόσμος στη δουλειά του, ψυχολογικά ζόρια, οι νεότεροι ιδίως.

Σύμφωνα με την έρευνα οι νεότεροι (ηλικίες 18-24) ζουν τη μεγαλύτερη ψυχολογική πίεση στο χώρο εργασίας. Το 93% αυτών αισθάνεται, λέει υψηλά ή ακραία επίπεδα πίεσης και άγχους, και το 39% χρειάστηκε να πάρουν άδειες εξαιτίας προβλημάτων ψυχικής υγείας.

Δεν ξέρω πόσο χιονονιφάδα ή σαπουνόφουσκα πρέπει να είναι, ώστε μια ολόκληρη γενιά (93%) να αναφέρει ότι δέχεται τόσο αβάσταχτα μεγάλες πιέσεις στη δουλειά της. Τα νούμερα είναι τόσο συντριπτικά μεγάλα που είτε η γενιά αυτή πράγματι υποφέρει είτε τα νούμερα δε λένε όλη την αλήθεια. Και στις δύο περιπτώσεις η κατάσταση είναι αρρωστημένη. Αν η γενιά αυτή πράγματι υποφέρει τόσο, τότε πρόκειται για την πιο αδύναμη και ταυτόχρονο πιο προνομιούχα γενιά στην ιστορία. Αν τα νούμερα δε λένε την αλήθεια τότε έχουμε ένα περίεργο κοινωνικό φαινόμενο κάποιου είδους μαζικής παράκρουσης.

(Πράγματι η έρευνα αφορά το Ηνωμένο Βασίλειο, όμως τα φαινόμενα που αφορούν τον αγγλοσαξωνικό κόσμο η εμπειρία έχει δείξει ότι αφορούν και εμάς με μικρές διαφορές και μικρή χρονική καθυστέρηση. Μια ματιά στην καθημερινή ειδησεογραφία το επιβεβαιώνει αυτό.)

Και γιατί να στέκεται κάποιος τόσο κριτικά σε μια τέτοια έρευνα, θα μου πείτε, και να αμφισβητεί ότι η νεολαία μας προσπαθεί τόσο πολύ να τα βγάλει πέρα, ενώ ο κόσμος μας είναι τόσο κακός και καταπιεστικός; Συμπαθάτε με αλλά είμαστε οι γενιές με τις περισσότερες και καλύτερες παροχές στην ανθρώπινη ιστορία (βάζω και τη δική μου μέσα) ενώ τον κακό και καταπιεστικό κόσμο δεν τον ζούμε εδώ στη Δύση παρά μόνο μέσα από το φίλτρο του αντιδυτικισμού μας.

Εκεί είναι πιστεύω και οι αιτίες του φαινομένου. Πολλές παροχές, καλή και εύκολη ζωή, με ταυτόχρονα τεράστιες προσδοκίες ότι αυτή η ζωή θα μας φέρει ευτυχία και με μικρή προσπάθεια, μάλιστα αυτή την ευτυχία κάποιος κάπου έξω από εμάς μας τη χρωστάει. Και όχι μόνο μας τη χρωστάει, έχει και τους πόρους να μας την παρέχει, αλλά δεν το κάνει και εμείς πρέπει να το διεκδικήσουμε από αυτόν. Από αυτόν, όχι από τους εαυτούς μας. Αυτή είναι η περιρρέουσα δικαιωματίστικη ατμόσφαιρα.

Κανείς δε μας λέει ότι η ζωή δεν είναι φτιαγμένη να είναι εύκολη. Η ζωή είναι ένας αγώνας, όχι μια διεκδίκηση. Είναι μια επιδίωξη, μια διαδρομή, όχι ένας στόχος. Πρέπει να απολαμβάνουμε την προσπάθεια. Αν αναζητούμε μια τελική ηδονιστική κατάσταση -πλην ελαχίστων εξαιρέσεων- είμαστε προ μεγάλων απογοητεύσεων. Κοινώς οι προσδοκίες μας πρέπει να συμβαδίζουν με την πραγματικότητα, διαφορετικά όλα μοιάζουν εχθρικά. Όταν κάποιος μας το θυμίζει αυτός είναι κακός και εχθρικός κι αυτός.

Κοιτάξτε λίγο τα συναισθηματικά συμπτώματα του περίφημου burnout. Τι θα έλεγε ο παππούς σας πριν καταταγεί στο στρατό ή η γιαγιά σας πριν γεννήσει στο χωράφι για αυτά; Τι κερδίσατε που δε χρειάζεται να περάσετε αυτά που πέρασαν εκείνοι; Και μπράβο μας σαν ανθρωπότητα που το καταφέραμε αυτό, αλλά γιατί το κάναμε; Για να σκάμε που με δύο πτυχία, 8ωρη/5ήμερη δουλειά, με benefits αισθανόμαστε helpless, worthless, demotivated;

Θα σας ακούγονται πολύ μπουμερίστικα και ακραία όλα αυτά αλλά η πρότασή μου δεν είναι να γυρίσουμε στην εποχή του παππού μου και της γιαγιάς μου ή να καταδικάσουμε έτσι απλά τις γενιές μας. Το να εντοπίσουμε το πρόβλημα όμως είναι ένα πρώτο βήμα προς τη λύση του. Το να τριγυρνάμε μέσα σε αυτό σα χρυσόψαρα σε γυάλα δεν είναι βήμα μπροστά.

Αυτό που πρέπει να συνειδητοποιήσουμε είναι ότι οι άνθρωποι δεν είμαστε φτιαγμένοι να περνάμε μόνο καλά και να μην παθαίνουμε τίποτα, να μην κοπιάζουμε, να μην πονάμε. Χρειαζόμαστε να χτίζουμε την ανθεκτικότητά μας. Το κορμί μας χρειάζεται γυμναστική. Το μυαλό μας δε μαθαίνει τίποτα χωρίς πειθαρχία κι επανάληψη. Το ανοσοποιητικό μας σύστημα ατονεί όταν δεν έρχεται σε επαφή με μικρόβια και ιούς. Η πιο βαθιά ικανοποίηση συνήθως έρχεται από κάποιο κοπιαστικό και μακροχρόνιο επίτευγμα.

Δε μπορούμε να συνεχίσουμε να χτίζουμε μη ανθεκτικούς ανθρώπους, στους οποίους να υποσχόμαστε ανέφικτα πράγματα και να εκπλησσόμαστε όταν αυτοί καταρρέουν με το παραμικρό. Αν θέλουμε να είμαστε καλοί με τους ανθρώπους πρέπει να σταματήσουμε να είμαστε “καλοί” με τους ανθρώπους. Η ακραία φροντίδα και υπερπροστατευτικότητα μοιάζουν επιφανειακά καλές, όμως μακροπρόθεσμα χτίζουν μαλθακότητα. Μπουμεριά ξε-μπουμεριά, κλισέ ξε-κλισέ είναι κάτι που μέσα μας όλοι ξέρουμε καλά.

Ξαναδείτε το αρχικό στατιστικό: 93%, δηλαδή όλοι πρακτικά ΟΛΟΙ, οι νέοι αισθάνονται ακραία πίεση και άγχος επειδή δούλεψαν, επειδή έκαναν το πιο φυσιολογικό πράγμα στην ανθρώπινη ιστορία στις καλύτερες συνθήκες της ανθρώπινης ιστορίας.

Δεν πρέπει να το ανεχτούμε αυτό άλλο.

ΥΓ: Μερικά σχετικά αναγνώσματα, στα οποία θα επανέλθω και αργότερα:  “Antifragile: Things That Gain from Disorder”,  Nicholas Nassim Taleb, “The Gift of Adversity: The Unexpected Benefits of Life’s Difficulties, Setbacks, and Imperfections”, Norman E. Rosenthal, “The Coddling of the American Mind: How Good Intentions and Bad Ideas Are Setting up a Generation for Failure”, Jonathan Haidt.

[Featured image credit: “Burnout!” by Skley is licensed under CC BY-ND 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nd/2.0/]

Το μάθημα της Ηθικής εμφανίζεται ως εναλλακτικό του πλέον μη υποχρεωτικού μαθήματος των Θρησκευτικών στα σχολεία της χώρας. Καταρχήν αυτό βασίζεται σε ένα θετικό αίτημα. Το κράτος, για να είναι συνεπές με τον κοσμικό του χαρακτήρα, δε μπορεί να έχει ως υποχρεωτικό ένα μάθημα κατηχητικό. Και αυτή η κοσμικότητα οφείλει να αφορά κάθε θρησκεία. Το κράτος δε μπορεί να λειτουργεί κατηχητικά υπέρ μιας θρησκείας. Ακούγεται λογικό αν ζυγίσει κανείς τα πράγματα ψυχρά υπολογιστικά. Μπορεί δηλαδή η πλειοψηφία των πολιτών του να μη συμφωνούν με αυτή την κατεύθυνση εδώ που τα λέμε, αλλά το κράτος οφείλει να είναι συνεπές στις βασικές του αρχές, και οι βασικές του αρχές δεν υπάρχουν για να ικανοποιούν την πλειοψηφία. Είναι κατά κάποιο τρόπο ανώτερες εμάς.

Σχετικά με την αναλυτική ηθική έχω γράψει κι εγώ παλιότερα υπέρ αυτής. Ένα τέτοιο μάθημα στο σχολείο θα ήταν πραγματικά κάτι αξιόλογο. Προφανώς αυτό έχει όρους και συνθήκες και κανείς έχει το δικαίωμα να είναι αρκετά δύσπιστος ως πως το πώς θα το εφαρμόσει αυτό ένα κράτος όπως το ελληνικό, με τις παθογένειές του. Έστω όμως ότι αυτό δε θα γίνει με κακό τρόπο, ας είμαστε καλόπιστοι.

Ανάμεσα στα Θρησκευτικά ως κατήχηση και στην Ηθική ως αμερόληπτης φιλοσοφίας, υπάρχει και κάτι άλλο, κάτι πολιτισμικό. Η θρησκεία δεν είναι μόνο θεολογία ούτε και πηγή ηθικής. Θα έλεγα ότι μάλλον ότι, πολύ περισσότερο από αυτά τα δύο είναι κάτι άλλο. Είναι παράδοση και ανθρώπινες συνήθειες, είναι μουσική και τέχνη, είναι αρχιτεκτονική, είναι ιστορία, είναι γλώσσα (ειδικά στα Ελληνικά είναι φορέας της διαχρονίας της Ελληνικής γλώσσας), είναι κοινωνικός μηχανισμός. Όλα αυτά δεν είναι καθόλου λίγα και δεν είναι καθόλου αυτονόητα και δεδομένα!

Αυτό δε σημαίνει ότι αρνούμαι την καχυποψία απέναντι στην οργανωμένη εκκλησία ή την ύπαρξη θρησκόληπτων ανθρώπων. Αλλά δεν είναι μόνο αυτοί. Από κάθε εποχή της ιστορίας μας διυλίζουμε και μετουσιώνουμε σε αξία αυτά που είναι ωφέλιμα. Μαθαίνουμε για τους αρχαίους θεούς, για τους αρχαίους μύθους, για την αρχαία Ελλάδα και τι έδωσε στον πολιτισμό. Κάνουμε στην άκρη, χωρίς να αγνοούμε τη βαρβαρότητα εκείνης της εποχής, τη φρικτή απανθρωπιά, την ανισότητα, τη σκλαβιά (υπαρκτές ακόμη και στην “υπέρτατη” Αθήνα του χρυσού αιώνα του Περικλή). Κρατάμε τη φιλοσοφία, τη δημοκρατία, τις αρχές της επιστήμης και του ανθρωπισμού.

Ο Χριστιανισμός είναι μια πολύ πρόσφατη θρησκεία, σε αντίθεση με το δωδεκάθεο, με το οποίο έχουμε τεράστια απόσταση και κανένα οικείο βίωμα για το πώς μπορεί να το προσλαμβάνει ένας άνθρωπος που πραγματικά το ζει στη καθημερινότητά του. Αλλά ο Χριστιανισμός είναι μια θρησκεία 2000 ετών που διαπέρασε το δυτικό κόσμο σε ό,τι έκανε σε αυτές τις δύο χιλιετηρίδες. Ολόκληρα συντάγματα φιλελεύθερων κρατών γράφτηκαν στο όνομά του (συμπεριλαμβανομένου του δικού μας, του ελληνικού, ντε). Ο Διαφωτισμός, κι αν ήρθε σε σύγκρουση με την Εκκλησία, βασίστηκε σε αρχές, που στη Δύση κατέληξαν σταδιακά παγιωμένες, που πρωτακούστηκαν στα Ευαγγέλια από το στόμα του Ιησού (αγάπα τον πλήσιον σου, οι τελευταίοι έσονται πρώτοι – μιλάμε ίσως για τις πιο ριζοσπαστικές κουβέντες στην ιστορία).

Έχουμε όμως ζήσει το Χριστιανισμό όχι από μια απόσταση που μπορεί να τον ρομαντικοποιήσει και να τον εξιδανικεύσει, όπως ίσως το δωδεκάθεο των αρχαίων Ελλήνων. Έχουμε ζήσει και τα στραβά του. Έχουμε ζήσει κακούς κληρικούς, τυπολάτρες, διεφθαρμένους, διαπλεκόμενους με την εκάστοτε εξουσία. Αυτή την οπτική, δε μπορούμε να την αγνοήσουμε, αλλά πρέπει να την ξεχωρίσουμε από την πολιτισμική οπτική. Δε μπορούμε να τους εκχωρήσουμε την ιστορία μας επειδή αποτέλεσαν μέρος της. Θα ήταν σα να αρνούμαστε την Αθηναϊκή Δημοκρατία λόγω της δουλείας.

Και αξίζει πιστεύω τον κόπο γιατί οι αξίες ενός πολιτισμού δε μπορούν να υφίστανται στο κενό σαν ουρανοκατέβατες. Υπάρχει ιστορική συνέχεια. Πρέπει να κοινωνούνται από τη μια γενιά στην άλλη και να βιώνονται. Η αρχιτεκτονική μας, η ιστορία μας, η γλώσσα μας, οι πίνακες ζωγραφικής της Αναγέννησης και του Ρομαντισμού, η μουσική και η λογοτεχνία είναι έμπλεες από χριστιανικές αναφορές. Δεν είναι δυνατόν να σπάσουμε το νήμα απλώς και μόνο επειδή είμαστε εικονοκλάστες και αντικληρικαλιστές.

Ανάμεσα στα Θρησκευτικά και την Ηθική, λοιπόν, μένει ένα γιγάντιο κενό, αυτό της επιρροής του Χριστιανισμού στο δυτικό πολιτισμό, ο οποίος δε βγάζει νόημα, δεν εξηγείται χωρίς το Χριστιανισμό. Δεν είναι προοδευτικό να αφήσουμε αυτό το κενό. Και μπορούμε να το κάνουμε χωρίς ίχνος κατήχησης.

Όπως εξηγούμε το πώς ερμήνευαν οι αρχαίοι Έλληνες έννοιες σαν την αρετή και το χρέος και πώς αυτά σχετιζόταν με τους θεούς τους, το ίδιο καλά μπορούμε να συζητάμε για χριστιανική θεολογία ως ένα στάδιο εξέλιξης της ανθρώπινης σκέψης. Χωρίς να είμαστε δράμι δωδεκαθεϊστές. Πώς φτάνεις ξαφνικά από τη Ρώμη και το Βυζάντιο στην Ευρώπη της Αναγέννησης και πιο μετά στη Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων αν δεν περάσεις από την αρχαία Ελλάδα, την επί του όρους ομιλία, το εν τούτω νίκα και το Διαφωτισμό; Πώς περνάς από μια εποχή όπου ο κανόνας είναι ο νόμος του ισχυρού (ελληνορωμαϊκός κόσμος) σε μια εποχή όπου είναι αυτονόητο πως όλοι οι άνθρωποι γεννήθηκαν ίσοι (η δύση των τελευταίων 2-3 αιώνων).

Αυτονόητο δε σημαίνει και ότι έχει επιτευχθεί. Τι θα σήμαινε καν καλά-καλά να είναι όλοι οι άνθρωποι ίσοι; Ίδιοι; Με ίδια υλικά αγαθά; Ίσοι απέναντι στο νόμο; Δεν είναι τόσο απλό, κι όμως η ιδέα αυτή είναι η πυξίδα, είναι το αστέρι του βορρά που μας καθοδηγεί προς μια εν γένει καλύτερη ζωή για ολοένα και περισσότερους ανθρώπους. Προφανώς αυτό για να βγάλει νόημα πρέπει κανείς να το δει σε ιστορικούς χρόνους και όχι στενά στα 5 ή 10 τελευταία χρόνια. Κι όταν κάποιος αρνείται αυτή την πυξίδα αυτομάτως όλοι αντιδρούμε σαν από ένστικτο.

Το βιβλίο Dominion, του Tom Holland, αγαπημένου από το podcast The rest is history, καταπιάνεται με αυτή την ιδέα βαθιάς και καθοριστικής της επίδρασης του Χριστιανισμού στο δυτικό πολιτισμό σε τόσο μεγάλο βαθμό που πλέον τη θεωρούμε δεδομένη, τόσο δεδομένη που τείνουμε να μην την παρατηρούμε. Που όμως είναι εκεί και αν σταματήσουμε να την παρατηρούμε ίσως και να κινδυνεύουμε. Θα επανέλθω ειδικά σε αυτό το βιβλίο πολύ σύντομα.

Rosselli, Sermon on the Mount” by f_snarfel is licensed under CC BY-NC 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc/2.0/ – The Sermon on the Mount and the Healing of the Leper (1481-82), fresco, Sistine Chapel, Cosimo Rosselli (1439-1507)

Ο συντηρητισμός είναι μια έννοια παρεξηγημένη και δαιμονοποιημένη στις μέρες μας. Την εκλαμβάνουμε ως οπισθοδρόμηση, ως αντίσταση στην πρόοδο. Τη φιλτράρουμε μόνο μέσα από ακραίες προσλήψεις, όπως στην Ελλάδα η περίοδος της Χούντας με συνθήματα -επίσης παρεξηγημένα και δαιμονοποιημένα- όπως το “πατρίς-θρησκεία-οικογένεια”. Ή μέσα από λανθασμένους παραλληλισμούς, όπως ο φασισμός – στην πραγματικότητα ο φασισμός ήταν μια ακραία ριζοσπαστική ιδεολογία, καθόλου συντηρητική και το ότι ήταν καταστροφική κι απάνθρωπη δεν το αλλάζει αυτό, οι φασίστες ήθελαν βίαιη αλλαγή, όχι διατήρηση του κατεστημένου.

Ο συντηρητισμός καταρχάς δεν είναι μια συνεκτική ιδεολογία, δεν πιστεύει σε κάτι πολύ συγκεκριμένο. Είναι πρώτα από όλα ένας σκεπτικισμός απέναντι στην αλλαγή, μια ενστικτώδης αντίσταση. Αυτό θα πρέπει να μας ακούγεται και θετικό και χρήσιμο. Δεν είναι όλες οι αλλαγές καλές -πάρτε το φασισμό, για παράδειγμα- και όλες οι αλλαγές χρειάζονται λίγο ή περισσότερο βασάνισμα για να αφομοιωθούν οργανικά και όχι ριζοσπαστικά και συγκρουσιακά.

Συχνά μάλιστα μπερδεύουμε ως αποτέλεσμα συγκρούσεων κάποιες αλλαγές που συνέβησαν σε μια εποχή που έμοιαζε ριζοσπαστική, ενώ ούτε η εποχή ήταν ριζοσπαστική ούτε οι αλλαγές της ήταν αποτέλεσμα κάποιας σύγκρουσης. Πάρτε ως παράδειγμα την αλλαγή του οικογενειακού δικαίου στην Ελλάδα του 1980. Τη θεωρούμε σήμερα δεδομένη αλλά για την εποχή της ήταν τεράστια. Κι όμως η τότε κοινωνία ήταν έτοιμη να τη δεχτεί αυτή την αλλαγή, είχε ωριμάσει μέσα στον 20ο αιώνα και την ενσωμάτωσε πάνω-κάτω οργανικά και άμεσα. Όχι ότι δεν υπήρξαν αντιδράσεις -που, ναι, στο πλαίσιό τους ήταν συντηρητικές- αλλά θεωρούνταν περιθωριακές, ενώ, από την άλλη, δεν είχε υπάρξει κάποιο μαζικό κοινωνικό κίνημα που τις απαίτησε εκείνη τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο.

Ένας κατά τα φαινόμενα προοδευτικός άνθρωπος μπορεί να είναι συντηρητικός σε πολλά στοιχεία της ιδεολογίας του στην πράξη. Πχ δύσκολα θα διαπραγματευτεί αυτά που θεωρεί κεκτημένα. Αλλά δεν είναι όλα τα κεκτημένα θετικού προσήμου. Πχ η ισότητα απέναντι στο νόμο είναι, τα κλειστά επαγγέλματα δεν είναι. Θα μου πείτε, αυτό είναι υπό συζήτηση. ΟΚ, είναι, αλλά καταλαβαίνετε τι εννοώ, σίγουρα θα υπάρχει κάτι στις πεποιθήσεις που μπορεί να βελτιωθεί… εκτός κι αν οι πεποιθήσεις σας είναι ήδη τέλειες… οπότε σε αυτή την περίπτωση μάλλον είστε ό,τι συντηρητικότερο υπάρχει. Μη σκάτε όμως, αυτό μπορεί να μην είναι κακό γιατί μπορεί οι πεποιθήσεις να είναι πράγματι τέλειες!

Ας δούμε άλλο ένα παράδειγμα, που υπό μία έννοια είναι αντιφατικό. Έχουμε το οικολογικό κίνημα και την κλιματική αλλαγή. Γενικά υπάρχει συμφωνία ότι το οικολογικό κίνημα έχει καλές προθέσεις, να προστατέψει το περιβάλλον και τον άνθρωπο. Θέλει να συντηρήσει κάτι, έναν υπέρτερο οργανισμό του ατόμου! Άρα είναι συντηρητικό.  Και οι τρόποι που επιλέγει να προωθήσει, μετά την πρώτη ανάγνωση, είναι συχνά ευθέως συντηρητικοί, πχ αποβιομηχάνιση, μηδέν εκπομπές κλπ. Θα ήταν κάπως πιο προοδευτικοί αν είχαμε μια άλλη λύση έτοιμη και βιώσιμη, αλλά πχ οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας δεν είναι σε αυτό το στάδιο. Και τα πυρηνικά τα έχει δαιμονοποιήσει. Τι είναι συντηρητικό και τι προοδευτικό εδώ τελικά;

Πέρα από την πλάκα, ας αναλογιστούμε τον ακραίο συντηρητισμό ιδεολογιών, όπως η κομμουνιστική, που με την ψευδαίσθηση της τέλειας κοινωνίας, ό,τι κι αν σημαίνει αυτό, που δε σημαίνει τίποτα ή τελοσπάντων τίποτα κοινό για όλους, ώστε να υπάρχει περίπτωση να συνεννοηθούμε πάνω του, με την επίφαση μιας ρομαντικής ιδέας, λοιπόν, αυτή γίνεται ολοκληρωτική. Ακριβώς για να προστατευτεί από την κριτική πάνω της και να -πώς αλλιώς να το πεις- να συντηρηθεί στην εξουσία. Βέβαια, ακόμη κι όταν δεν έχει την εξουσία η κομμουνιστική ιδεολογία πάλι συντηρητική είναι. Στην πράξη έχει αποδείξει ότι τις αρχές της τις θεωρεί ιερές με θρησκευτική ευλάβεια και δεν τις αναθεωρεί. Μάλιστα, όσοι μέσα της τολμούν να αναθεωρήσουν κάτι αυτομάτως παίρνουν την ταμπέλα του ρεβιζιονιστή (αναθεωρητή, δηλαδή, λες και αυτό είναι κάτι αυτόματα κακό) και εξοστρακίζονται.

Αλλά, επιστρέφοντας στον ίδιο το συντηρητισμό, αυτός τελικά αφορά την έμφαση στην ανθρώπινη κοινωνία ως ένα συνολικό οργανισμό και στην προσπάθεια διατήρησής της. Αυτό προσπαθεί να συντηρήσει ο συντηρητισμός: την ανθρώπινη κοινωνία. Βάζει στο επίκεντρο την κοινωνία ως το μέσο στο οποίο ο άνθρωπος δρα και ως τη βάση στην οποία δρα. Αν αυτή υπάρχει και λειτουργεί, τότε μπορεί και το άτομο να λειτουργήσει.

Αυτή η σχέση είναι ελαστική. Μπορεί να γίνει φιλελεύθερη, όταν η κοινωνία ενδιαφέρεται για την ποιότητα της ζωής του ατόμου και την ευημερία του, αλλά μπορεί να γίνει και καταπιεστική, όταν η κοινωνία ενδιαφέρεται για τη γραφειοκρατική συντήρησή της. Αλλά, υπό αυτή την ανάγνωση, ο συντηρητισμός λανθασμένα κρίνεται αυτομάτως ως οπισθοδρομικός. Είναι μια στάση -από τις πολλές- μέσα στην κοινωνία που με σκεπτικισμό και προσοχή φιλτράρει τις άλλες τάσεις από την υπερβολή, το ριζοσπαστισμό, την αταξία.

Η συνοχή και η σταθερότητα μιας κοινωνίας έχει τεράστια αξία. Η συνοχή μπορεί να δώσει κοινά οράματα και η σταθερότητα τη βάση για ανάπτυξη και ευημερία. Κανείς δεν αναπολεί επαναστατικές περιόδους. Μπορεί να τις θυμόμαστε για λόγους ιστορικής μνήμης, και πολύ καλά κάνουμε, αλλά κανείς δε θέλει να ζει την επαναστατική περίοδο. Όλοι θέλουμε να ζούμε περιόδους ομόνοιας και σταθερότητας, γιατί μόνο μέσα σε αυτές μπορούμε να διασφαλίσουμε την προσπάθειά μας για μια κάποια όποια ευτυχία!

Άρα πρέπει, οφείλουμε, να ενδιαφερόμαστε και για τις συντηρητικές ιδέες και να κρατάμε μια ισορροπία που θα μπορεί να μας εξασφαλίζει κοινωνική σταθερότητα και ασφάλεια αλλά και θα διευρύνει τον ηθικό μας κύκλο, έτσι ώστε όσο το δυνατόν περισσότεροι άνθρωποι να μπορούν να απολαύσουν τη σταθερότητα αυτή. Ο συντηρητισμός είναι μια δύναμη απαραίτητη στην κοινωνία.

Κείμενο με ιδέες από:

• Edmund Burke, “Reflections on the revolution in France”
• Roger Scruton,”The meaning of conservatism”
• Johnathan Haidt, “The righteous mind”

“Edmund Burke” by Mike Rawlins is licensed under CC BY-NC-ND 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/2.0/.

[Featured image: “Edmund Burke” by Mike Rawlins is licensed under CC BY-NC-ND 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/2.0/. ]

Μια επιστημονική θεωρία προκύπτει περίπου ως εξής: Βήμα 1: παρατήρηση/μέτρηση των ιδιοτήτων ενός συγκεκριμένου μέρους του φυσικού κόσμου με δομημένο και συστηματικό τρόπο. Βήμα 2: διατύπωση των ιδιοτήτων του μέρους του φυσικού κόσμου αυτού (το μοντέλο) και των τρόπων με τους οποίους αυτό λειτουργεί και έτσι ένα αποτέλεσμα προκύπτει από ένα αίτιο (έχει σημασία να περιγράφουμε με ακρίβεια τις ιδιότητες του μοντέλου για να μη συγχέουμε τις ιδιότητές του). Βήμα 3: δοκιμή της θεωρίας στην πράξη για να αποδειχθεί αν πράγματι μπορεί να προβλέψει υπό όμοιες συνθήκες (δηλαδή μέσα στο ίδιο μοντέλο) αποτελέσματα από αντίστοιχα αίτια. Αν προβλέπει τότε δουλεύει. Τελεία και παύλα.

Συνήθως μια επιστημονική θεωρία ξέρει και πότε δε δουλεύει γιατί έχει περιγράψει καλά τις συνθήκες του μοντέλου της. Ξέρει και πόσο έξω πέφτει όταν δεν πέφτει τελείως μέσα. Δέχεται ότι ισχύει μόνο εντός του μοντέλου που έχει προσδιορίσει. Και δέχεται ότι μάλλον θα βρεθεί κάτι καλύτερο από αυτήν στο μέλλον. Έχει μια εγγενή διανοητική τιμιότητα δηλαδή. Όσο για τις θεωρίες που καταρρίπτονται, κλασική παρανόηση αυτή, συνήθως δεν καταρρίπτονται κυριολεκτικά. Απλώς έρχονται άλλες που τις βελτιώνουν. Κι όταν έχουν βελτιωθεί πολύ, οι αρχικές μπορεί να μοιάζουν απλοϊκές. Αλλά αυτό συμβαίνει μόνο και μόνο επειδή άφησαν χώρο για εξέλιξη.

Μια επιστημονική θεωρία επομένως δεν είναι η πραγματικότητα! Αλλά οφείλει να την εξηγεί και να την προβλέπει επαρκώς. Προσοχή στο “επαρκώς”. Επαρκώς σημαίνει με χρήσιμο για εμάς τρόπο! Μπορεί και να μην το κάνει αυτό τέλεια, δηλαδή, αλλά να το κάνει επαρκώς. Πχ η θεωρία της επίπεδης γης είναι ικανή να εξηγήση την πραγματικότητα, αν ο κόσμος σου είναι το χωριό σου και τα γειτονικά σου χωριά και λίγο παραπέρα. Άντε διασχίζεις και με λίγη τύχη κάποιες θάλασσες. Ξεμακραίνοντας από αυτή τη μικρή διάσταση γρήγορα αρχίζει να μην εξηγεί την πραγματικότητα και να μην προβλέπει αποτελέσματα από τις ίδιες αιτίες. Το μοντέλο του Μπορ για τη δομή του ατόμου είναι μια (ομολογουμένως) πανέμορφη και κομψότατη περιγραφή που μας πάει πολύ μακριά στη χημεία και τη φυσική αλλά ξέρουμε πλέον ότι είναι μια αφαίρεση, όχι η πραγματικότητα.

Η βαρύτητα (σοκ) είναι από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα θεωρίας την οποία όλοι ξέρουμε διαισθητικά, γιατί όλοι πέφτουμε και ρίχνουμε πράγματα κάτω από τη στιγμή που γεννηθήκαμε και περιγράφει την πραγματικότητα εξαιρετικά αλλά δεν έχουμε ιδέα γιατί συμβαίνει. Γιατί δηλαδή δύο σώματα έλκουν το ένα το άλλο; Αυτό είναι σχεδόν μαγεία! Λέμε ότι είναι ιδιότητα του πεδίου όταν σε αυτό βρίσκεται μέσα ύλη! Τι μαγγανείες είναι αυτές! Έτσι της βάζουμε και κάτι σταθερές (νούμερα) για να βγάζει αποτελέσματα. Αλλά βγάζει εκπληκτικό νόημα και με απίστευτη συνέπεια. Δεν έχει συμβεί να πέσει έξω ούτε μια φορά. Η διαίσθησή μας ζορίζεται λίγο όταν ανάμεσα σε δύο σώματα υπάρχει αόρατη ύλη, όπως ο αέρας, και σε κενό αέρος ένα πούπουλο κι ένα βαρίδι πέφτουν ταυτόχρονα, αλλά και πάλι αυτό εξηγείται με μικρή προσπάθεια.

Η εξέλιξη είναι κι αυτή μια θεωρία, που εκεί κι αν δεν έχουμε ιδέα τι την προκαλεί. Κατά τα φαινόμενα προέκυψε οργανικά και αυθόρμητα και χωρίς σκοπό. Απλά συνέβη και ξεκίνησε και συνεχίζει. Έχουμεμ, δε, μυριάδες δείγματα (πολλά σε μουσεία και σε ζωολογικούς κήπους σε κοινή θέα) που είτε διαισθητικά είτε με δομημένο τρόπο μας πείθουν ότι εξηγεί την πραγματικότητα με τρόπο που καμία άλλη δομημένη εξήγηση δεν καταφέρνει. Δενμ έχουμε καταφέρει να εξηγήσουμε τα πάντα με βάση αυτήν, αλλά πάντα βρίσκουμε μια εύλογη εξήγηση με βάση αυτήν. Και δεν υπάρχει καμία άλλη θεωρία που να την πλησιάζει σε επεξηγηματική ισχύ! Ένας τίμιος επιστήμονας θα δεχόταν τη θεωρία των πρωτόπλαστων αν αυτή σε ένα καλά περιγεγραμμένο μοντέλο του κόσμου εξηγούσε κάτι με συνέπεια και συνοχή. Αλλά αυτό φυσικά δε συμβαίνει.

Γενικά οι επιστημονικές θεωρίες δεν φτάνουν κάτω από την πραγματικότητα για να δουν τι την προκαλεί. Νομίζω, με τα ολίγα που ξέρω, ότι ποτέ δε θα το καταφέρουν. Θα σκαλίζουμε όσο μπορούμε και θα συναντάμε κάπου σε κάποιο βαθύ σημείο κάτι δεδομένα απροσδιόριστο, με απαγορευτικές αρχές και όρια, αυτοαναφορικό, αναδρομικό, παράδοξο. Θα δείξει.

Ως εκ τούτου, μια θρησκεία που σέβεται τον εαυτό της θα μπορούσε να δεχτεί και την εξέλιξη αλλά και την ίδια της την εξέλιξη. Έξι-εφτά χιλιάδες χρόνια πριν δεν ξέραμε πολλά, είχαμε αρχίσει ίσα-ίσα να καλλιεργούμε τη γη και φτιάχναμε καταπληκτικούς μύθους, που ήταν κάτι σαν πολύ ατελείς περιγραφές της πραγματικότητας. Για προϊστορία δεν τους λέω καθόλου κακούς. Μπορούμε να δεχτούμε ότι αυτές οι περιγραφές καλυτέρευσαν, μάλιστα τους πρόσφατους αιώνες ραγδαία και δραματικά. Μπορούμε να σπρώξουμε την έννοια του θεού πέρα και κάτω από την πραγματικότητα, πίσω από τις απροσδιοριστίες και τις απαγορευτικές αρχές, πέρα από τα όρια που δε θα φτάσουμε ποτέ. Μπορεί να βρίσκεται εκεί.

Πέρα από αυτά τα όρια η ύπαρξη η μη του θεού δε θα έχει ουσιαστική επίδραση στη ζωή μας. Ο θεός θα μπορεί να είναι μια ιδέα που για μεγάλο διάστημα της διαδρομής μας έδωσε στο είδος μας ένα εξελικτικό πλεονέκτημα συνοχής και ισχύος. Κι άμα θέλει ας υπάρχει πέρα από την πραγματικότητά μας. Αν υπάρχει και αν υπάρχει πέρα από αυτά τα όρια και αν αυτός τα προκάλεσε αυτά τα όρια, τότε μια χαρά. Η εξήγηση αυτή είναι (σοκ) συμβατή με τη θεωρία της εξέλιξης, δεν είναι κάτι παράδοξο! Θα μπορεί, λοιπόν, η θρησκεία να είναι ένα στοιχείο της παράδοσής μας πλέον, όπως η ιστορία μας, να αποτελεί μια πηγή που κάποτε μας ενθάρρυνε να δημιουργήσουμε καταπληκτικά έργα πολιτισμού, γλώσσας, τέχνης, μουσικής, λογοτεχνίας, συνηθειών. Και έτσι η έννοια του θεού θα μπορέσει να διατηρήσει μια υγιή και συμφιλιωτική θέση στη ζωή μας. Φυσικά αυτή η προσέγγιση χρειάζεται γενναιότητα και μεγαλοψυχία και από τις δύο πλευρές, αυτήν που πιστεύει σε έναν θεό με τον παραδοσιακό τρόπο και αυτήν που δεν έχει πειστεί για την ύπαρξή του.

[Featured image credit: “Jan Brueghel & Peter Paul Rubens – The Garden of Eden [c.1615]” by Gandalf’s Gallery is licensed under CC BY-NC-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/2.0/.]

Θα ξεκινήσω λέγοντας ότι το ανοιχτό λογισμικό δεν είναι συντηρητικό στη φιλοσοφία του γιατί αφήνει σχεδόν κάθε ελευθερία για εξέλιξη και απαιτεί κάθε εξέλιξή του να είναι εξίσου ελεύθερη να εξελιχτεί. Αναφέρομαι στο ελεύθερο λογισμικό όπως διέπεται από την άδεια GPL, η οποία ορίζει πως οτιδήποτε γραφτεί υπό αυτήν θα πρέπει να τελεί και αυτό υπό την ίδια άδεια, έτσι ώστε να διέπεται αλυσιδωτά από τις ίδιες ελευθερίες για εξέλιξη. Άρα η δυνατότητα για εξέλιξη πρέπει να λειτουργεί πέρα από κάθε περιορισμό, ακόμη κι από αυτό της ιδιοκτησίας. Το ανοικτό λογισμικό δεν ανήκει σε κανέναν, ούτε σε εκείνους που το γράφουν.

Αν δεν είναι συντηρητικό, τότε τι είναι; Υπό την παραπάνω έννοια είναι προοδευτικό γιατί επιζητά την εξέλιξη. Η εξέλιξη δεν είναι αναγκαστικά προς θετική κατεύθυνση αλλά τελοσπάντων όταν το χρησιμοποιούν ελεύθερα οι άνθρωποι το αναμενόμενο είναι να το χρησιμοποιήσουν προς όφελός τους. Αλλά μπορεί να το χρησιμοποιήσουν και για κακό σκοπό. Άλλωστε ένα εργαλείο είναι και αυτό όπως όλα τα άλλα.

Άρα το ελεύθερο λογισμικό είναι καταρχάς απελευθερωμένο από κανόνες. Μπορείς να το διαβάσεις, να το αλλάξεις, να το πουλήσεις, να το εξελίξεις, να το εκδώσεις εκ νέου. Απλά, αν το εκδώσεις εκ νέου, θα πρέπει να το παραγόμενο αποτέλεσμα να διέπεται από τους ίδιους κανόνες. Όσοι έχουν πρόσβαση στο παραγόμενο αποτέλεσμα θα μπορούν να κάνουν το ίδιο, χωρίς περιορισμό, πέραν από το γεγονός ότι το δικό τους παραγόμενο αποτέλεσμα θα διέπεται και αυτό από τους ίδιους κανόνες… Και πάει λέγοντας.

Σας θυμίζει κάτι αυτό; Εμένα μου φέρνει στο μυαλό το ελευθεριακό (libertarian) αίτημα για απορρύθμιση και απελευθέρωση μιας αγοράς. Το αίτημα αυτό δε ζητά αναρχία στην αγορά αλλά απελευθέρωση από πολλούς και πολύπλοκους κρατικούς κανόνες που στην πράξη εμποδίζουν μια αγορά να εξελιχθεί. Και το ελευθεριακό αίτημα βέβαια δέχεται ένα ελάχιστο κράτος που θα εφαρμόζει τους νόμους. Στην περίπτωση του ανοιχτού λογισμικού, θα εξασφαλίζει την εφαρμογή της GPL.

Στο χώρο των τεχνολογιών πληροφορικής και τηλεπικοινωνιών όλοι δέχονται ντε φάκτο το ανοιχτό λογισμικό γιατί το χρησιμοποιούμε παντού και κατά κόρο. Λίγοι είναι εκείνοι που πιστεύουν σε αυτό ιδεολογικά και συνήθως κατατάσσονται σε ιδεολογίες αριστερές. Αλλά γιατί γιατί δεν εφαρμόζουν την ίδια φιλοσοφία απορρύθμισης και στην υπόλοιπη αγορά και την θέλουν ελεγχόμενη όσο το δυνατόν περισσότερο από το κράτος; Εκεί διακρίνω μια γνωστική ασυμφωνία.

ΥΓ: Όταν ο Ρίτσαρντ Στώλλμαν, εμπνευστής της ιδέας του ανοιχτού λογισμικού ήρθε στην Ελλάδα να μιλήσει για τις πατέντες στο λογισμικό.

[Featured image credit: “Open Source Stars” by opensourceway is licensed under CC BY-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/.]

Πόσο συχνά άραγε έχετε ακούσει αυτό το κλισέ; Ότι οι γονείς μας μας κατέστρεψαν με κάθε τρόπο που μπορούσαν κατά την παιδική μας ηλικία; Ότι όλα μας τα προβλήματα κάπου κάπως ανάγονται στην παιδική μας ηλικία και σε τραύματα που βιώσαμε κατά τη διάρκειά της; Ότι είμαστε γεμάτοι ψυχολογικά προβλήματα που όλα ανάγονται εκεί! Εύκολα φροϋδικά κλισέ που ακούγονται άλλοτε ειρωνικά και άλλοτε στα σοβαρά αλλά με μια αίσθηση κανονικότητας και γενικής υπόρρητης συμφωνίας. Σα να είναι κάτι δεδομένο. Ε, λοιπόν τόσο η εμπειρία της ζωής όσο και η επιστήμη διαφωνούν (η θεωρία της tabula rasa/blank slate, όσο και γοητευτική κι αν είναι, έχει καταρριφθεί).

Πόσο συχνά ακούτε ότι οι γονείς σας δεν ήταν παρά νέοι άνθρωποι, χωρίς μάνιουαλ για τη γονικότητα ή τη ζωή, που, ταυτόχρονα με την ανατροφή σας, εργαζόντουσαν, αντιμετώπιζαν προβλήματα και προσπαθούσαν να τα φέρουν βόλτα; Ότι σας αγαπούσαν βαθιά και έκαναν για εσάς το καλύτερο δυνατό στο βαθμό που μπορούσαν και ήξεραν; Ότι ήθελαν το καλύτερο για εσάς και επένδυσαν σε εσάς (χρησιμοποιώ τον όρο επένδυσαν εκεί που άλλοι θα πουν θυσίασαν, δεν είναι θυσία, είναι συναισθηματική επένδυση τεραστίου βαθμού) επένδυσαν σε εσάς μερικά από τα καλύτερά τους χρόνια.

Δεν τα λέω αυτά γιατί δεν υπάρχουν εξαιρέσεις. Υπάρχουν εξαιρέσεις και αριθμητικά πολλές. Στατιστικά όμως λίγες. Ούτε τα λέω γιατί θεωρώ ότι χρωστάμε στους γονείς μας με την έννοια του χρέους. Αν χρωστάμε κάτι είναι στις επόμενες γενιές το να φερθούμε καλά στους δικούς μας γονείς. Ακούγεται κάπως αναδρομικό αυτό αλλά έτσι διαιωνίζεται η διαγενεακή συμφιλίωση και συνεργασία. Φυσικά -ελπίζω- αγαπάμε τους γονείς μας και με την απλή αλλά παντοδύναμη ανθρώπινη βιολογική αγάπη που η φύση μας έχει εφοδιάσει.

Δεν είναι λοιπόν πολύ κρίμα η καταπληκτική αυτή σχέση να αποδομείται και να ανάγεται σε κάτι τόσο τοξικό, κάτι που να ισχυρίζεται με ελαφρότητα αλλά και βεβαιότητα ότι οι γονείς σου σε κατέστρεψαν; Όχι, δε σε κατέστρεψαν, σε ένα βαθμό σε δημιούργησαν και τα περισσότερα από τα λάθη που έκαναν δε μπορούσαν να τα αποφύγουν ή δεν ήξεραν πώς να τα αποφύγουν. Είναι κρίμα κι άδικο αυτή η πανέμορφη σχέση στη φύση να συμπιέζεται σε κάτι τόσο φτωχό και ρηχό.

Προσωπικά πέρασα εποχές στη ζωή μου που αισθάνθηκα ότι απέδιδα προβλήματά μου στους γονείς μου, στο πώς με μεγάλωσαν, στο πού με μεγάλωσαν, τι επιλογές έκαναν. Είναι και μια εύκολη λύση αυτή, να αποδίδεις δηλαδή τα προβλήματά σου κάπου αλλού. Σου αφαιρεί αυτό την ευθύνη, σε ξαλαφρώνει. Κι αυτό θα είχε κάποιο νόημα αν είχες πέσει καν μέσα. Αλλά σε θυματοποιεί και σου αφαιρεί την πρωτοβουλία να προχωρήσεις και να βελτιώσεις την κατάσταση. Η αυτενέργεια και η αίσθηση ότι έχεις τα ηνία στη ζωή σου είναι τόσο πολύτιμη που δεν αξίζει να τη χάσεις ή να τη μεταφέρεις σε κάποιον άλλο.

Κατάλαβα όμως το λάθος αυτό και ήδη βλέπω στην πράξη και τη δική μου πορεία ως μπαμπάς πια. Κάνω όλα τα λάθη του κόσμου, όχι τόσο γιατί δεν είμαι σε εγρήγορση, μάλλον το αντίθετο ισχύει, αλλά γιατί η ανατροφή ενός ανθρώπου σκοντάφτει στην ψευδαίσθηση ότι έχεις καλή γνώση των συνθηκών γύρω σου αλλά και του ανθρώπου αυτού. Ενός ανθρώπου που νομίζεις ότι ξεκινά από το μηδέν, ενώ είναι εφοδιασμένος από τη φύση με κάθε λογής προδιαθέσεις που ονομάζουμε στοιχεία χαρακτήρα. Κι αν ακόμα δεν πιστεύεις ότι αυτός ο χαρακτήρας υπάρχει ήδη σε ένα βρέφος, και πάλι δε μπορείς να προβλέψεις πώς θα εξελιχθεί. Λάθη θα γίνουν και τα αναπόφευκτα λάθη δε μπορεί να είναι επιλήψιμα.

Είναι ένα συγκλονιστικό ανθρώπινο ταξίδι στο οποίο μεγαλώνεις και εξελίσσεσαι και εσύ ο ίδιος παράλληλα. Δε γεννιέσαι έτοιμος ως γονιός, το μαθαίνεις στην πορεία και όταν το έχεις μάθει καλά έχει τελειώσει κιόλας. Η φύση σου έχει δώσει τα εφόδια να το ζήσεις. Μέλη, σώμα, αισθήσεις, ορμόνες, τα πάντα. Δεν είναι υποχρεωτικό να το κάνεις αυτό το ταξίδι αλλά, από όλα τα ταξίδια, είναι από τα πιο αποκαλυπτικά με αλλεπάλληλες εναλλαγές αντιξοότητας και ψυχικής ανάτασης. Αντιξοότητα που ξεπερνιέται και σε γεμίζει προσφέρει μια απίστευτη ισορροπία και πληρότητα.

Έχεις όλα τα εργαλεία να το ζήσεις το ταξίδι και την επιλογή να τα χρησιμοποιήσεις τα εργαλεία αυτά. Θα τολμήσω να πω ότι, αν δεν τα χρησιμοποιήσεις πιθανότατα, κάτι χάνεις. Είναι σα να έχεις πόδια και να μην περπατήσεις ποτέ. Σα να έχεις γλώσσα και να μη γευτείς τίποτα. Δεν κρίνω, απλώς παρατηρώ από την προσωπική μου εμπειρία και αυτή των γύρω μου. Ζήστε αυτό το ταξίδι και απελευθερωθείτε αθωώνοντας αυτούς που το έζησαν στο παρελθόν με τον καλύτερο τρόπο που ήξεραν και μπορούσαν.

Εδώ, είσαι έξω από το παλάτι του Νέστορα στη Μεσσηνία, το καλοκαίρι του 2025 που ξαναπήγαμε για κάμπινγκ στη Φοινικούντα.

Ουσιοκρατία, σε ελεύθερη απόδοση είναι η άποψη εκείνη που πιστεύει ότι υπάρχουν ανώτερες, αυθύπαρκτες αξίες και έννοιες στον κόσμο μας. Αυτές μπορεί να είναι ο θεός, το έθνος, η αγάπη κλπ και υπάρχουν ανεξάρτητα από το χρόνο, υπήρχαν δηλαδή από πάντα και θα υπάρχουν για πάντα. Η ουσιοκρατική προσέγγιση αναγκαστικά δέχεται ότι ο άνθρωπος πρέπει να προσαρμοστεί στις αξίες αυτές, αφού αυτές είναι αυθύπαρκτες και υπήρχαν από πάντα.

Σε ένα αφήγημα, από την άλλη, η ουσία αναδεικνύεται μέσα από την πρόσληψη της πραγματικότητας από τους ανθρώπους και τον τρόπο με τον οποίο αυτοί την κατανοούν και επεξεργάζονται. Χωρίς να αποκλείουμε την εξέλιξη μιας αξίας στην ουσιοκρατία, ένα αφήγημα είναι πιο ευμετάβλητο και πιο οργανικό, πιο ελεύθερο. Δημιουργείται μέσα από ανθρώπινες διαδικασίες, όχι αναγκαστικά θετικές (και οι ναζί είχαν ένα αφήγημα που βασιζόταν σε ουσιοκρατική προσέγγιση των λαών και των εθνών).

Featured image credit: “Spiritual Twirl Art #7 – ‘Rattlesnake’s face'” by FotoGrazio is licensed under CC BY-NC-ND 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/2.0/.

Το International Design Conference στο Άσπεν του Κολοράντο, που ξεκίνησε το 1951, ήταν μια εμπορική έκθεση που φιλοδοξούσε να συνδυάσει τη μοντέρνα τέχνη, το ντηζάιν και το εμπόριο, καθώς ήταν σαφές ότι το τελευταίο θα μπορούσε να ενισχυθεί από τα δύο πρώτα. Το 1983 βρέθηκε εκεί ο Στιβ Τζομπς, ο συνιδρυτής της Apple για να δώσει μια ομιλία απευθυνόμενος στους ντηζάινερς της εποχής και να τους εμπνεύσει να ασχοληθούν με τις νέες καικαταπληκτικές τεχνολογίες που αναδύονταν και ο ίδιος πρέσβευε.

Τους είπε τα παρακάτω:

Μίλησε για την επανάσταση των προσωπικών υπολογιστών με όρους τεχνολογικής επανάστασης και κάνοντας παραλληλισμούς με τη βιομηχανική επανάσταση και την εξέλιξή της.

Είπε πως οι υπολογιστές είναι εργαλεία που έχουν ανάγκη από καλό ντηζάιν και κάλεσε τους παρευρισκόμενους να ασχοληθούν με αυτούς επαγγελματικά. Θέλουμε απλώς σπουδαίους ανθρώπους να μας βοηθήσουν, είπε, αφού επισήμανε το ανοιχτό πνεύμα εργασίας στη Σίλικον Βάλεϊ της εποχής.

Οραματίστηκε μια εποχή όπου οι μηχανές θα μπορούν “να αντιλαμβάνονται το υποκείμενο πνεύμα ενός συνόλου λέξεων” και θα μπορούν να μας απαντούν με βάση αυτό με νέες πληροφορίες.

Αναφέρθηκε στο Aspen Movie Map, ένα πείραμα του MIT από το 1978, όπου ο χρήστης πλοηγείται στην πόλη μέσα από πραγματικές εικόνες των δρόμων και με δυνατότητα να στρίβει στους δρόμους.

Ρωτήθηκε πώς θα συνεργάζονται τόσοι υπολογιστές μεταξύ τους και απάντησε ότι θα δημιουργηθούν κοινότητες ανθρώπων που θα συνεργαστούν και θα αναπτύξουν τα απαραίτητα πρωτόκολλα.

Εξήγησε πώς το λογισμικό μπορεί να λειτουργήσει ως μια ξεχωριστή οικονομία πάνω στην πλατφόρμα υλικού των προσωπικών υπολογιστών. Κάτι που χρωστάμε εν πολλοίς στον Μπιλ Γκέιτς.

Το παρόν τελικά δε δημιουργήθηκε και τόσο τυχαία.

Επίσης δες the mother of all demos.