Τάκης Μπουγιούρης

Ακούγεται συχνά το επιχείρημα ότι η συρρίκνωση του παγκόσμιου πληθυσμού είναι κάτι σαν μια περιβαλλοντική ευλογία ή, στη χειρότερη περίπτωση, ένας διαχειρίσιμος δημοσιονομικός πονοκέφαλος. Και δε βλέπω να εγείρονται καλά αντεπιχειρήματα. Ίσως ακούγονται άτομα σαν τον Ήλον Μασκ να λένε ότι χρειαζόμαστε περισσότερους ανθρώπους, όμως είναι φυσιογνωμίες που ξυπνούν τα πάθη και το επιχείρημα χάνεται. Τι γίνεται όμως αν ο αποπληθυσμός απειλεί την ίδια την ατμομηχανή της ανθρώπινης νοημοσύνης, την ίδια την πρόοδο; Είναι η πρόοδος εγγυημένη; Είναι η πρόοδος που έχουμε βιώσει ως τώρα αρκετή;

Στο “The Rational Optimist”, ο Matt Ridley πρότεινε μια υπέροχα προκλητική μεταφορά για την ανθρώπινη πρόοδο: “ideas having sex”. Η καινοτομία, υποστήριξε ο Ridley, δεν προκύπτει από μοναχικές ιδιοφυΐες που εργάζονται στο κενό. Αντίθετα, είναι το προϊόν ενός συλλογικού εγκεφάλου (collective brain), μια αναδυόμενη ιδιότητα που γεννιέται όταν τα άτομα ανταλλάσσουν, εξειδικεύονται και συνδυάζουν διαφορετικές ιδέες, τεχνικές και τεχνολογίε για να δημιουργήσουν κάτι εντελώς νέο. Αγγίζει το θέμα από την προϊστορία μέχρι σήμερα, εξελικτικά.

Για τη συντριπτική πλειονότητα της ανθρώπινης ιστορίας, οι αλληλεπιδράσεις περιορίζονταν σε άμεσες συγγενικές ομάδες ή φυλές, και οι συναντήσεις με ξένους συνήθως σήμαιναν βίαιες συγκρούσεις. Ο πραγματικός σπινθήρας του ανθρώπινου πολιτισμού εμφανίστηκε όταν αρχίσαμε να “εμπορευόμαστε” (χρησιμοποιεί τους όρους exchange και barter), να ανταλλάσσουμε ιδέες, πράγματα, υπηρεσίες, αντί να πολεμάμε. Η γεωργία και οι επακόλουθες αιχμές στην πληθυσμιακή πυκνότητα μας επέτρεψαν να μεταβούμε από συγκρούσεις μηδενικού αθροίσματος σε μια καταπληκτική συνεργασία θετικού αθροίσματος.

Αυτό το πλαίσιο σκέψης, λοιπόν, κρύβει μια έντονη, παραγνωρισμένη προειδοποίηση για τον σύγχρονο κόσμο: εάν η πρόοδος είναι μια αναδυόμενη ιδιότητα της κλίμακας και της πυκνότητας των δικτύων μας, τότε ένας συρρικνούμενος και ταυτόχρονα γηράσκων παγκόσμιος πληθυσμός δεν είναι απλώς ένα διοικητικό πρόβλημα που πρέπει να διαχειριστούμε. Είναι μια υπαρξιακή απειλή για την εξέλιξη και την πρόοδό μας, που θα μπορούσε να πυροδοτήσει μια ιστορική αντιστροφή, μια οπισθοδρόμηση.

Τα Μαθηματικά του Συλλογικού Εγκεφάλου

Για να καταλάβουμε γιατί η πτώση του πληθυσμού απειλεί την πρόοδο, πρέπει να εξετάσουμε καταρχάς τη μαθηματική φύση των δικτύων. Η καινοτομία βασίζεται στο συνδυασμό πολλών ανθρώπων που ανταλλάσσουν ιδέες. Εάν ένα δίκτυο διαθέτει έναν πληθυσμό N ατόμων, ο αριθμός των πιθανών μοναδικών αμφίδρομων συνδέσεων αυξάνεται τετραγωνικά, βάσει του τύπου: C = N(N – 1)/2. Όμως αυτοί οι συνδυασμοί δεν αφορούν αυστηρά θεωρητικές ιδέες, αφορούν τεχνολογίες, τεχνικές, έρευνα, εφαρμοσμένη έρευνα, προϊόντα, υπηρεσία. Και έχουν φυσικά μέσα τους και ανταγωνισμό που μπορεί να προκύπτει από προσωπικό κίνητρο ή από κίνητρα της αγοράς.

Όταν ένας πληθυσμός διπλασιάζεται, η εσωτερική του ικανότητα συνεργασίας τετραπλασιάζεται. Αντίθετα, όταν ένας πληθυσμός συρρικνώνεται, η συνδεσιμότητα του δικτύου καταρρέει εκθετικά. Αναλογιστείτε πόσο η ανθρώπινη πρόοδος εκτοξεύτηκε με βήματα επέκτασης στο παρελθόν: η επέκταση των ελληνικών πόλεων-κρατών στην αρχαιότητα στη Μεσόγειο, οι κατακτήσεις του Μ. Αλεξάνδρου και η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία που ενοποίησαν τεράστιες περιοχές και έδωσαν δυνατότητα φαινομένων δικτύου συνεργασιών και ανταλλαγών, με τις εξερευνήσεις που σύνδεσαν όλη την υφήλιο μέσω θάλασσας και, βέβαια στις μέρες μας με την παγκοσμιοποίηση (αύξηση του πληθυσμού που μπορεί να συνεργαστεί) και το διαδίκτυο (αύξηση των δυνατοτήτων διασύνδεσης). Φυσικά αυτό το τελευταίο κατέστη ακόμη πιο εφικτό μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο με παγκόσμιους οργανισμούς συνεργασίας που έθεσαν και θεσμικές υποδομές σε παγκόσμια πλέον κλίματα.

Μια μικρή κοινότητα 100 ατόμων αποδίδει 4.950 πιθανές μοναδικές εννοιολογικές διασταυρώσεις. Διπλασιάστε αυτό το δίκτυο στα 200 άτομα, και οι πιθανές αλληλεπιδράσεις εκτινάσσονται στις 19.900. Η ανθρώπινη ιδιοφυΐα δεν είναι προσθετική, είναι γεωμετρική, τροφοδοτούμενη εξολοκλήρου από την πληθυσμιακή κλίμακα και τις δυνατότητες συνδέσεων, συνεργασίας και ανταλλαγών ανάμεσα στους ανθρώπους, από τα δίκτυά τους.

Όπως σημείωσε περίφημα ο Adam Smith, ο καταμερισμός της εργασίας περιορίζεται από την έκταση της αγοράς. Οι υψηλές πληθυσμιακές πυκνότητες επιτρέπουν την υπερ-εξειδίκευση. Σε μια αγορά εκατοντάδων εκατομμυρίων, ένα άτομο μπορεί να αφιερώσει ολόκληρη τη ζωή του σε μια άκρως εξειδικευμένη θέση, όπως ο σχεδιασμός ενός συγκεκριμένου εξαρτήματος ενός αυτοκινήτου ή η εξειδίκευση σε μια σπάνια χειρουργική τεχνική. Εάν η παγκόσμια αγορά συρρικνωθεί σημαντικά, αυτοί οι άκρως εξειδικευμένοι ρόλοι χάνουν την οικονομική και δομική τους βιωσιμότητα. Όταν οι τομείς αυτοί στερεύουν, η κοινωνία αναγκάζεται να ανακατανείμει το ταλέντο πίσω στη βασική συντήρηση, αντιστρέφοντας τον καταμερισμό της εργασίας και ωθώντας μας πίσω προς τον γενικευμένο τρόπο ζωής.

Τα Εξελικτικά Παραδείγματα προς Αποφυγή

Είναι πράγματι δυνατό να χάσουμε την τεχνολογία και να οπισθοδρομήσουμε; Τα ιστορικά και ανθρωπολογικά δεδομένα υποδηλώνουν ότι αυτό είναι όχι μόνο δυνατό, αλλά άκρως πιθανό όταν τα δίκτυα καταρρέουν.

Το πιο εντυπωσιακό παράδειγμα είναι αυτό που οι ανθρωπολόγοι ονομάζουν “Το Φαινόμενο της Τασμανίας”. Πριν από περίπου 10.000 χρόνια, η άνοδος της στάθμης της θάλασσας απομόνωσε την Τασμανία από την ηπειρωτική Αυστραλία. Ο πληθυσμός του νησιού περιορίστηκε σε μερικές χιλιάδες κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες (hunter gatherers). Μέσα σε χιλιετίες απομόνωσης και πληθυσμιακής στασιμότητας, οι Τασμανοί δεν σταμάτησαν απλώς να εφευρίσκουν, στην πραγματικότητα ξέχασαν και έχασαν τεχνολογίες που προηγουμένως μοιράζονταν με την ηπειρωτική χώρα, συμπεριλαμβανομένων των οστέινων εργαλείων, των μπούμερανγκ, των διχτυών και των περίπλοκων ρούχων για το κρύο. Ο συλλογικός τους εγκέφαλος στερούταν το κατώφλι των μυαλών που απαιτούνταν για να διατηρήσουν και να μεταδώσουν την εργαλειοθήκη τους από γενιά σε γενιά.

Ένα παρόμοιο φαινόμενο καταγράφηκε από τον ανθρωπολόγο στους Ινουίτ. Όταν μια απροσδόκητη επιδημία εξόντωσε μια μικρή γενιά ηλικιωμένων, το δημογραφικό δίκτυο αποδείχθηκε πολύ αραιό για να ανακατασκευάσει τα περίπλοκα βήματα που απαιτούνταν για την κατασκευή απαραίτητου εξοπλισμού επιβίωσης, όπως τα καγιάκ και τα τόξα. Ο επιζών πληθυσμός βίωσε μια τεχνολογική οπισθοδρόμηση που διήρκεσε μέχρι να αποκατασταθεί η εξωτερική επαφή.

Η Δημογραφική Ισορροπία: Εξερεύνηση έναντι Εκμετάλλευσης

Από εξελικτική άποψη, οι ανθρώπινοι πληθυσμοί βασίζονται σε μια βέλτιστη ισορροπία μεταξύ δύο γνωστικών λειτουργιών: της “εξερεύνησης” (exploration) και της “εκμετάλλευσης” (exploitation).

Η νιότη είναι βιολογικά προγραμματισμένη για εξερεύνηση. Οι νεότεροι εγκέφαλοι εμφανίζουν μεγαλύτερη γνωστική ευελιξία, δεκτικότητα στο καινούργιο και μια εξελικτική κλίση προς την ανάληψη κινδύνων. Είναι οι δημογραφικές μηχανές που αμφισβητούν τα υπάρχοντα δόγματα, ιδρύουν ασταθείς νέες βιομηχανίες και ανατρέπουν παρωχημένα πρότυπα. Η τρίτη ηλικία, αντίθετα, είναι φτιαγμένη για τη διατήρηση, τη βελτιστοποίηση και τη σταθερή εφαρμογή της κεκτημένης σοφίας και της θεσμικής σταθερότητας.

Όταν ένας παγκόσμιος πληθυσμός μειώνεται και γερνάει ραγδαία, μετατοπίζει αυτή τη λεπτή βιολογική ισορροπία εξ ολοκλήρου προς την εκμετάλλευση και την αποφυγή κινδύνου. Μια γερασμένη κοινωνία ανακατανέμει φυσικά το κεφάλαιο, την ενέργεια και την πολιτική της βούληση μακριά από τις καινοτομίες υψηλού κινδύνου και υψηλής ανταμοιβής, και τα διοχετεύει στη συστημική διατήρηση, όπως η υγειονομική περίθαλψη, οι κρατικές συντάξεις και τα δίχτυα ασφαλείας. Η όρεξη για εξερεύνηση μειώνεται ακριβώς τη στιγμή που τη χρειαζόμαστε περισσότερο!

Αντιστρέφοντας την Μηχανή της Συνεργασίας

Η γεωργία επέτρεψε στην ανθρωπότητα να εγκατασταθεί σε σταθερούς οικισμούς και να επεκταθεί, δημιουργώντας κοινωνίες μεγάλης κλίμακας, όπου το εμπόριο με τις “εξωτερικές ομάδες” έγινε πιο κερδοφόρο από τον πόλεμο μαζί της. Αυτό μετέτρεψε την προεπιλεγμένη λειτουργία του είδους μας από τη φυλετική σύγκρουση στην εμπορική συνεργασία. Ωστόσο, εάν η παγκόσμια αγορά συρρικνωθεί, αντιμετωπίζουμε δύο βαθιές μακροοικονομικές πιέσεις:

Η Παγίδα της Συντήρησης – Οι σύγχρονες παγκόσμιες υποδομές, τα ενεργειακά μας δίκτυα, οι παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού, τα δορυφορικά συστήματα και τα ψηφιακά δίκτυα, φέρουν τεράστιο σταθερό κόστος ανθρώπινης εργασίας. Εάν το εργατικό δυναμικό συρρικνωθεί, ένα συνεχώς αυξανόμενο ποσοστό του εναπομείναντος πληθυσμού πρέπει να αφιερωθεί αποκλειστικά στο “να κρατάει τα φώτα αναμμένα” και να επισκευάζει τα υπάρχοντα συστήματα, αφήνοντας λιγότερα μυαλά διαθέσιμα για καινοτομίες. Την ίδια στιγμή αυτή ακριβώς η ανάγκη για καινοτομία είναι που θα ήταν απαραίτητη για να λυθούν τα προβλήματα αυτά με νέες τεχνολογίες και τεχνικές. Ένας φαύλος κύκλος.

Η Επιστροφή στη Λογική του Μηδενικού Αθροίσματος – Καθώς οι παγκόσμιες αγορές συρρικνώνονται, τα έθνη και οι ομάδες γίνονται πιο προστατευτικά με τον συρρικνούμενο εγχώριο πλούτο τους. Η εξελικτική γέφυρα που τόνισε ο Ridley, η μετάβαση από τη σύγκρουση των εξωτερικών ομάδων στο εμπόριο, βαλτώνει. Όταν η ανάπτυξη σταματά, οι κοινωνίες κινδυνεύουν να διολισθήσουν πίσω στον φυλετισμό μηδενικού αθροίσματος, όπου ο πλούτος θεωρείται κάτι που πρέπει να αφαιρεθεί από τους άλλους παρά να δημιουργηθεί εκ νέου.

Η Μαλθουσιανή Πλάνη και το Ψευδές «Ταβάνι» της Προόδου

Πριν καταλήξουμε, είναι απαραίτητο να αντιμετωπίσουμε το κυρίαρχο πολιτισμικό αφήγημα που τροφοδοτεί την επιθυμία για πληθυσμιακή συρρίκνωση. Πρόκειται για μια σύγχρονη εκδοχή της “Μαλθουσιανής πλάνης”: την πεποίθηση ότι οι πόροι της Γης είναι απολύτως πεπερασμένοι και ότι οι άνθρωποι είναι εγγενώς ένα “κακό” για τον πλανήτη.

Αυτή η οπτική περιέχει αναμφίβολα κάποιες έγκυρες ανησυχίες. Είναι αλήθεια ότι η ανθρώπινη δραστηριότητα έχει προκαλέσει περιβαλλοντική υποβάθμιση, εξάντληση τοπικών πόρων και εξαφάνιση κάποιων ειδών. Αυτά είναι υπαρκτά προβλήματα που απαιτούν σοβαρές λύσεις. Ωστόσο, το λογικό σφάλμα προκύπτει όταν αυτές οι έγκυρες ανησυχίες μετατρέπονται σε βαθιά αντιανθρώπινα συναισθήματα, αντιμετωπίζοντας την ανθρωπότητα ως έναν ιό που πρέπει να περιοριστεί, αντί για μια δύναμη που μπορεί να επιλύσει τα ίδια της τα προβλήματα.

Η μαλθουσιανή σκέψη αντιμετωπίζει τους πόρους ως μια στατική πίτα. Αλλά η ιστορία δείχνει ότι οι “πόροι” ορίζονται από την ανθρώπινη τεχνολογία. δεν είναι πεπερασμένοι, η ανθρώπινη εφευρετικότητα συνεχώς τους επαυξάνει. Η άμμος ήταν απλώς σκόνη μέχρι να μάθουμε να τη μετατρέπουμε σε γυαλί και, αργότερα, σε μικροτσίπ πυριτίου. Το πετρέλαιο ήταν μια άχρηστη λάσπη που μόλυνε το έδαφος μέχρι να εφεύρουμε τη μηχανή εσωτερικής καύσης, ο ήλιος και ο άνεμος μόνο πρόσφατα έγιναν πηγές καθαρής ενέργειας. Οι άνθρωποι δεν είναι απλώς καταναλωτές πόρων, είναι οι δημιουργοί (!) των πόρων μέσω της καινοτομίας.

Παράλληλα, υπάρχει η πλάνη ότι ίσως έχουμε φτάσει στο “αποκορύφωμα της προόδου” (peak progress), μια αίσθηση ότι έχουμε ανακαλύψει όλα τα βασικά, ότι η ζωή μας είναι αρκετά άνετη και ότι δεν χρειαζόμαστε άλλη ανάπτυξη. Αυτή η πεποίθηση είναι επικίνδυνα εφησυχαστική. Η ιδέα ότι η παρούσα κατάσταση είναι η τελική μορφή της ανθρώπινης εξέλιξης αγνοεί τις τεράστιες προκλήσεις που έχουμε ακόμα να επιλύσουμε. Σχεδόν κάθε κοινωνία του παρελθόντος που ευημεύρευσε θα μπορούσε εύκολα να πέσει σε αυτή την πλάνη. Μια ιστορική ματιά όμως θα μας δείξει η εξέλιξη και η πρόοδος ήταν πάντα δυνατές. Και έγιναν!

Όταν αποδεχόμαστε το αφήγημα ότι “είμαστε ήδη αρκετοί και έχουμε ήδη αρκετά”, ουσιαστικά υπογράφουμε τη συνταγή της στασιμότητας. Και όπως μας δίδαξε η Τασμανία, στη δυναμική της ανθρώπινης κουλτούρας δεν υπάρχει σταθερό σημείο: αν σταματήσεις να κινείσαι προς τα εμπρός, αρχίζεις να κινείσαι προς τα πίσω.

Συμπέρασμα: Η Πρόοδος Δεν Είναι Εγγυημένη

Η ανθρώπινη πρόοδος δεν είναι ένας αναπόφευκτος, γραμμικός νόμος της φύσης. Είναι μια αναδυόμενη συνέπεια του μεγέθους του δικτύου, της πυκνότητας και της ελευθερίας των ανταλλαγών ανάμεσα στους ανθρώπους. Δεν χρειαζόμαστε περισσότερους ανθρώπους απλώς για να συντηρήσουμε οικονομικά τα κοινωνικά κράτη ή για να ισορροπήσουμε τους ισολογισμούς (τους χρειαζόμαστε και γι’ αυτό). Τους χρειαζόμαστε μάλλον περισσότερο επειδή η ανθρώπινη νοημοσύνη είναι συλλογική. Εάν συρρικνώσουμε οικειοθελώς το παγκόσμιο δίκτυο και επιτρέψουμε στη δημογραφική μας δομή να τελματώσει, κινδυνεύουμε να στερήσουμε από τη φλόγα της ανθρώπινης καινοτομίας το ίδιο το οξυγόνο που χρειάζεται για να καίει.

Disclaimer: το παραπάνω κείμενο (και την εικόνα) το έγραψα με AI, συγκεκριμένα με το Gemini. Του έδωσα το βασικό προβληματισμό, την κεντρική ιδέα, τα βασικά επιχειρήματα, όπως προέκυψαν διαβάζοντας το The Rational Optimist του Matt Ridley. Τις αναφορές που κάνει τις έλεγξα, αν και ήδη υπάρχουν στο βιβλίο εν πολλοίς. Έπειτα χτένισα το κείμενο πολύ γερά, πρόσθεσα προτάσεις, άλλαξα κάποιες εντελώς, ώστε να βγάζει νόημα και να είναι γραμμένο σε καλά (πιστεύω) και φυσικά Ελληνικά. Ε, να έχει και το δικό μου ύφος. Στο τέλος αισθάνομαι ότι η μεγαλύτερη βοήθεια που πήρα ήταν η τακτοποίηση μιας βασικής ιδέας σε κάτι πιο συνεκτικό και στην έρευνα για αναφορές που υποστηρίζουν τα επιχειρήματα, κάτι που θα μου έπαιρνε απείρως περισσότερο χρόνο ή που δε θα κατάφερνα καν. Δεν είναι λίγο. Είναι ανεκτίμητο.

Η δημοτικότητα που έχουν αποκτήσει τα social media στις μέρες μας είναι αναμφισβήτητη. Μικροί και μεγάλοι περνούν πολλές ώρες της ημέρας τους σε αυτές τις πλατφόρμες. Ενημερώνονται από αυτές, επικοινωνούν με τους φίλους τους μέσω αυτών. Και έτσι αναδεικνύονται και μερικοί καινοφανείς κίνδυνοι: εθισμός, ειδικά για τα παιδιά, αλλά και για τους ενήλικες, παραπληροφόρηση, επιδραστικά fake news από σκοτεινές ή αντισυστημικές πηγές, αλγόριθμοι που ελέγχουν το κοινό δημιουργώντας φούσκες επιρροής.

Οι κίνδυνοι είναι πραγματικοί. Δεν έχω κάποια αντίρρηση ως προς αυτό. Αλλά μήπως έχουμε ρίξει πολύ εύκολα λευκή πετσέτα στη μάχη μας με αυτά τα μέσα; Μήπως αποδεχτήκαμε πολύ γρήγορα και πολύ εύκολα ότι αδυνατούμε να τα αντιμετωπίσουμε ψύχραιμα και με τελοσπάντων ενήλικο τρόπο και όχι οριζόντιες απαγορεύσεις;

Στη Ρουμανία το 2024 ακυρώθηκαν προεδρικές εκλογές. Τις είχε κερδίσει ο φιλορώσος, ακροδεξιός, εθνικιστής (όπως τον παρουσιάζουν) υποψήφιος και η αιτιολόγηση ήταν ότι στις εκλογές είχαν “παρεμβληθεί” ρωσικοί παράγοντες. Οι ρωσικοί παράγοντες δεν είχαν κλέψει κάλπες ή παραποιήσει τα αποτελέσματα με κάποιον τρόπο. Είχαν διασπείρει ψευδείς ειδήσεις δημιουργώντας σύγχυση στο εκλογικό σώμα. Και ακυρώθηκαν εθνικές εκλογές! Δεν ξέρω αν αντιλαμβάνεστε το εύρος του μεγέθους της πράξης αυτής. Εκλογές ακυρώθηκαν επειδή το εκλογικό σώμα παραπλανήθηκε.

Μπορεί προς στιγμήν να σκεφτείτε ότι, ΟΚ, ακροδεξιός κι εθνικιστής και φιλορώσος ήταν ο υποψήφιος που κέρδισε. Καλό ήταν που ακυρώθηκε η νίκη του, να μάθει κι αυτός κι ο Πούτιν. Και, ναι, ούτε κι εμένα μου είναι συμπαθής ένας φιλορώσος πρόεδρος ευρωπαϊκής χώρας, ειδικά σε αυτή τη χρονική περίοδο. Αλλά πρόκειται για μια διπλή ήττα της δημοκρατίας που, από τη μια πλευρά δέχεται ότι το εκλογικό της σώμα μπορεί έτσι απλά να άγεται και να φέρεται, άρα δεν είναι αξιόπιστο να παίρνει τις αποφάσεις του, και από την άλλη αποδέχεται ότι πρέπει να ακυρώσει το αποτέλεσμα της πιο σημαντικής διαδικασίας της, των εκλογών. Είναι ένα πολύ κακό προηγούμενο.

Παράλληλα, η Ευρώπη ετοιμάζεται να εφαρμόσει απαγόρευση χρήσης social media στους ανήλικους. Μια οριζόντια δηλαδή απαγόρευση άνευ όρων. Αφού δε μπορεί να διαχειριστεί το θέμα πιο δημιουργικά ας το απαγορεύσει, σαν το αλκοόλ. Αλλά τελοσπάντων εδώ μιλάμε για ανήλικους, λίγος προστατευτισμός είναι κάπως εύλογος. Αν και έχω ακούσει σοβαρές προτάσεις για απαγορεύσεις και για ενηλίκους. Δεν τις θεωρώ σοβαρές.

Αισθάνομαι ότι πολύ εύκολα αποδεχόμαστε την ήττα σε αυτή τη μάχη. Και νομίζω ότι πρόκειται για μια συνεχή στάση που αντιμετωπίζει των άνθρωπο ως βρέφος-μπέμπη με ανάγκη προστασίας, τον αντιμετωπίζει ως θύμα που μια ελίτ πρέπει να σώσει από την αυτοκαταστροφική του τάση. Αυτή η θυματοποίηση δεν τον αφήνει να αναλάβει ευθύνη, τον εγκλωβίζει σε ένα φαύλο κύκλο. Δε μπορεί να λειτουργήσει έτσι η ελευθερία. Χρειάζεται ευθύνη.

Όπως ανέφερα όμως και νωρίτερα κάποια υπαρκτά προβλήματα υπάρχουν. Τα συνοψίζω στο δίδυμο διαφάνεια και λογοδοσία. Δεν είναι δυνατόν η ενημέρωσή μας να μην έχει κάποια θεσμικότητα, που σημαίνει ότι αυτός που την παρέχει πρέπει να έχει μια επωνυμία, να ξέρουμε ποιος είναι, από πού προέρχεται, ποιους στηρίζει και ποιοι τον στηρίζουν, ποια η στάση του διαχρονικά. Κι επειδή ενημέρωση και διαφήμιση στα social media πάνε χέρι-χέρι θα πρέπει και η διαφήμιση σε αυτά να είναι επώνυμη και διαφανής. Αν ένας ρωσικός παράγοντας θέλει να κάνει “διαφήμιση” στην Ελλάδα θέλω να ξέρω ποιος είναι. Και ελληνικός παράγοντας να είναι πάλι θέλω να ξέρω.

Γενικά στο δημόσιο λόγο είναι εξαιρετικές οι περιπτώσεις όπου δέχομαι την ανωνυμία και έχουν να κάνουν με την προστασία αυτού που εκφέρει έναν λόγο που μπορεί να τον θέσει σε πραγματικό κίνδυνο.

Πέρα από τα παραπάνω δε νομίζω ότι είναι η πρώτη φορά που αντιμετωπίζουμε μαζικά φαινόμενα fake news και παραπληροφόρησης. Μάλιστα περισσότερο από κάθε άλλη φορά έχουμε και εργαλεία να τα ανιχνεύουμε και να τα εντοπίζουμε. Ίσως να μπορούμε να το κάνουμε και σε τόσο μεγάλο βαθμό που τελικά μάλλον δημιουργείται μια περίεργη ορθοδοξία στην ενημέρωσή μας (βλέπε εποχές μνημονίων, κόβιντ).

[Featured image credit: “fake-news-detail-3” by The Public Domain Review is marked with Public Domain Mark 1.0. To view the terms, visit https://creativecommons.org/publicdomain/mark/1.0/.]

Θα ξεκινήσω λέγοντας ότι το ανοιχτό λογισμικό δεν είναι συντηρητικό στη φιλοσοφία του γιατί αφήνει σχεδόν κάθε ελευθερία για εξέλιξη και απαιτεί κάθε εξέλιξή του να είναι εξίσου ελεύθερη να εξελιχτεί. Αναφέρομαι στο ελεύθερο λογισμικό όπως διέπεται από την άδεια GPL, η οποία ορίζει πως οτιδήποτε γραφτεί υπό αυτήν θα πρέπει να τελεί και αυτό υπό την ίδια άδεια, έτσι ώστε να διέπεται αλυσιδωτά από τις ίδιες ελευθερίες για εξέλιξη. Άρα η δυνατότητα για εξέλιξη πρέπει να λειτουργεί πέρα από κάθε περιορισμό, ακόμη κι από αυτό της ιδιοκτησίας. Το ανοικτό λογισμικό δεν ανήκει σε κανέναν, ούτε σε εκείνους που το γράφουν.

Αν δεν είναι συντηρητικό, τότε τι είναι; Υπό την παραπάνω έννοια είναι προοδευτικό γιατί επιζητά την εξέλιξη. Η εξέλιξη δεν είναι αναγκαστικά προς θετική κατεύθυνση αλλά τελοσπάντων όταν το χρησιμοποιούν ελεύθερα οι άνθρωποι το αναμενόμενο είναι να το χρησιμοποιήσουν προς όφελός τους. Αλλά μπορεί να το χρησιμοποιήσουν και για κακό σκοπό. Άλλωστε ένα εργαλείο είναι και αυτό όπως όλα τα άλλα.

Άρα το ελεύθερο λογισμικό είναι καταρχάς απελευθερωμένο από κανόνες. Μπορείς να το διαβάσεις, να το αλλάξεις, να το πουλήσεις, να το εξελίξεις, να το εκδώσεις εκ νέου. Απλά, αν το εκδώσεις εκ νέου, θα πρέπει να το παραγόμενο αποτέλεσμα να διέπεται από τους ίδιους κανόνες. Όσοι έχουν πρόσβαση στο παραγόμενο αποτέλεσμα θα μπορούν να κάνουν το ίδιο, χωρίς περιορισμό, πέραν από το γεγονός ότι το δικό τους παραγόμενο αποτέλεσμα θα διέπεται και αυτό από τους ίδιους κανόνες… Και πάει λέγοντας.

Σας θυμίζει κάτι αυτό; Εμένα μου φέρνει στο μυαλό το ελευθεριακό (libertarian) αίτημα για απορρύθμιση και απελευθέρωση μιας αγοράς. Το αίτημα αυτό δε ζητά αναρχία στην αγορά αλλά απελευθέρωση από πολλούς και πολύπλοκους κρατικούς κανόνες που στην πράξη εμποδίζουν μια αγορά να εξελιχθεί. Και το ελευθεριακό αίτημα βέβαια δέχεται ένα ελάχιστο κράτος που θα εφαρμόζει τους νόμους. Στην περίπτωση του ανοιχτού λογισμικού, θα εξασφαλίζει την εφαρμογή της GPL.

Στο χώρο των τεχνολογιών πληροφορικής και τηλεπικοινωνιών όλοι δέχονται ντε φάκτο το ανοιχτό λογισμικό γιατί το χρησιμοποιούμε παντού και κατά κόρο. Λίγοι είναι εκείνοι που πιστεύουν σε αυτό ιδεολογικά και συνήθως κατατάσσονται σε ιδεολογίες αριστερές. Αλλά γιατί γιατί δεν εφαρμόζουν την ίδια φιλοσοφία απορρύθμισης και στην υπόλοιπη αγορά και την θέλουν ελεγχόμενη όσο το δυνατόν περισσότερο από το κράτος; Εκεί διακρίνω μια γνωστική ασυμφωνία.

ΥΓ: Όταν ο Ρίτσαρντ Στώλλμαν, εμπνευστής της ιδέας του ανοιχτού λογισμικού ήρθε στην Ελλάδα να μιλήσει για τις πατέντες στο λογισμικό.

[Featured image credit: “Open Source Stars” by opensourceway is licensed under CC BY-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/.]

Θα μας πάρει η τεχνητή νοημοσύνη τις δουλειές; Ναι! Και μπράβο μας! Δηλαδή θα σκάσουμε που θα αναθέσουμε βαρετές και επαναλαμβανόμενες εργασίες σε μηχανές; Ή θα χαρούμε και θα απολαύσουμε την ελευθερία που αυτό θα μας δώσει να επιδιώξουμε ακόμη περισσότερα πράγματα;

Ο κύριος της φωτογραφίας μοιάζει να λέει κάτι γοητευτικό αλλά στην πραγματικότητα μας λέει ότι θέλει να συνεχίσουν οι άνθρωποι να κάνουν εργασίες που έχουν χαρακτήρα διεκπεραιωτικό, που δεν είναι δημιουργικές. Μήπως όμως ΜΗΠΩΣ λέω, αν οι μηχανές αναλάβουν τις δουλειές αυτές θα μας μείνει περισσότερος χώρος και χρόνος για δημιουργικές δουλειές και τελικά και για περισσότερη και καλύτερη ανθρώπινη επαφή; Πρέπει να σταματήσουμε να βλέπουμε την τεχνολογία υπό αυτό το φοβικό και λουδίτικο πρίσμα, που θυμίζει έκθεση Γ’ Λυκείου 1990 με τα τσιτάτα για αλλοτρίωση και αποξένωση.

Ο Στήβεν Πίνκερ στο Enlightenment Now μάλιστα παρουσιάζει δεδομένα (χαρντκ φακτς που λέμε) τα οποία δείχνουν ότι στην Αμερική τουλάχιστον ο φόβος για την απώλεια αυτού του human connection που αναφέρει και κύριος στη φωτογραφία, δεν ευσταθεί. Τουναντίον οι άνθρωποι εξακολουθούν να έχουν επαφές μεταξύ τους και αυτές είναι περισσότερες, με περισσότερες δυνατότητες και το έχουν καταφέρει αυτό μέσα από την οικονομική ανάπτυξη, την επιστήμη και την τεχνολογία.

Το International Design Conference στο Άσπεν του Κολοράντο, που ξεκίνησε το 1951, ήταν μια εμπορική έκθεση που φιλοδοξούσε να συνδυάσει τη μοντέρνα τέχνη, το ντηζάιν και το εμπόριο, καθώς ήταν σαφές ότι το τελευταίο θα μπορούσε να ενισχυθεί από τα δύο πρώτα. Το 1983 βρέθηκε εκεί ο Στιβ Τζομπς, ο συνιδρυτής της Apple για να δώσει μια ομιλία απευθυνόμενος στους ντηζάινερς της εποχής και να τους εμπνεύσει να ασχοληθούν με τις νέες καικαταπληκτικές τεχνολογίες που αναδύονταν και ο ίδιος πρέσβευε.

Τους είπε τα παρακάτω:

Μίλησε για την επανάσταση των προσωπικών υπολογιστών με όρους τεχνολογικής επανάστασης και κάνοντας παραλληλισμούς με τη βιομηχανική επανάσταση και την εξέλιξή της.

Είπε πως οι υπολογιστές είναι εργαλεία που έχουν ανάγκη από καλό ντηζάιν και κάλεσε τους παρευρισκόμενους να ασχοληθούν με αυτούς επαγγελματικά. Θέλουμε απλώς σπουδαίους ανθρώπους να μας βοηθήσουν, είπε, αφού επισήμανε το ανοιχτό πνεύμα εργασίας στη Σίλικον Βάλεϊ της εποχής.

Οραματίστηκε μια εποχή όπου οι μηχανές θα μπορούν “να αντιλαμβάνονται το υποκείμενο πνεύμα ενός συνόλου λέξεων” και θα μπορούν να μας απαντούν με βάση αυτό με νέες πληροφορίες.

Αναφέρθηκε στο Aspen Movie Map, ένα πείραμα του MIT από το 1978, όπου ο χρήστης πλοηγείται στην πόλη μέσα από πραγματικές εικόνες των δρόμων και με δυνατότητα να στρίβει στους δρόμους.

Ρωτήθηκε πώς θα συνεργάζονται τόσοι υπολογιστές μεταξύ τους και απάντησε ότι θα δημιουργηθούν κοινότητες ανθρώπων που θα συνεργαστούν και θα αναπτύξουν τα απαραίτητα πρωτόκολλα.

Εξήγησε πώς το λογισμικό μπορεί να λειτουργήσει ως μια ξεχωριστή οικονομία πάνω στην πλατφόρμα υλικού των προσωπικών υπολογιστών. Κάτι που χρωστάμε εν πολλοίς στον Μπιλ Γκέιτς.

Το παρόν τελικά δε δημιουργήθηκε και τόσο τυχαία.

Επίσης δες the mother of all demos.

Η πολύ ωραία σειρά του CosmoteTV, διαθέσιμη αυτή την περίοδο από το ERTflix, Αρχαίοι Έλληνες Φιλόσοφοι μου έφερε στο μυαλό τη διαφορά στην κοσμοθεωρία σχετικά με τη γνώση ανάμεσα στον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη (το δάσκαλο και το μαθητή). Για τον Πλάτωνα η γνώση προέρχεται από μέσα μας, είναι εσωτερική. Για τον Αριστοτέλη η γνώση προέρχεται από τον εξωτερικό κόσμο.

Σκέφτομαι λοιπόν ότι η επιστημονική γνώση είναι η πιο ισχυρή, η πιο αποτελεσματική γνώση. Έχει το στοιχείο της παρατήρησης, του σχηματισμού θεωρίας μέσα σε κάποιο αυστηρό πλαίσιο, του πειράματος, της επαλήθευσης (η διάψευσης) και, τελικά, της επαναληψιμότητας εντός του πλαισίου που έθεσε η θεωρία. Έτσι γίνεται χρήσιμη. Λειτουργεί ξανά και ξανά και ξανά!

Και αυτό αφήνει πάντα χώρο για να συνεχή βελτίωση.

Ξεκινά εσωτερικά από το άτομο, αλλά μόνο μέσα από την αλληλεπίδρασή του με τον κόσμο μπορεί να γίνει αξιοποιήσιμη. Λίγο πιο αριστοτελικά από ό,τι πλατωνικά, κατ’ εμέ, αλλά δεν έχει σημασία. Ίσως να μην είχε υπάρξει ο δεύτερος χωρίς τον πρώτο.

Η Ένωση Πληροφορικών Ελλάδας δέχεται ως μέλη της μόνο ανθρώπους που φοιτούν ή έχουν αποφοιτήσει από κάποιο τμήμα πληροφορικής της χώρας μας ή είναι αναγνωρισμένο ως ισότιμο στη χώρα μας. Αυτή η νοοτροπία αντανακλά μια μικροσυνδικαλιστική και κρατικίστικη κουλτούρα για την έννοια του “Πληροφορικού”, τη στιγμή όπου η αγορά είναι γεμάτη με ανθρώπους, που δεν καλύπτουν αυτό το κριτήριο, ενώ εργάζονται τόσο σε παραγωγικές όσο και σε διευθυντικές θέσεις, που πολύ εύκολα μπορεί να θεωρηθεί ότι συνεισφέρουν στις (αντιγράφω από το όραμα της ένωσης στην ιστοσελίδα της) “προϋποθέσεις για την προαγωγή της Πληροφορικής” στη χώρα μας.

Γιατί αυτοί να μένουν έξω; Όπως είπα, μόνο συνδικαλιστικούς λόγους μπορώ να φανταστώ και δε βρίσκω τίποτα στην ένωση που να την κάνει καταστατικά ένα συνδικαλιστικό όργανο. Κι αν κατά βάθος είναι κάτι τέτοιο, τότε πολύ-πολύ κρίμα και μακριά από μένα. Εκτός κι αν οι λόγοι είναι λόγοι καθαρότητας της επιστήμης μας που μόνο οι απόφοιτοι πληρούν οπότε και πάλι μακριά από μένα, σε θρησκευτικά τάγματα δε συμμετέχω.

Τίποτα στην έννοια του πληροφορικού δεν πρέπει να τον περιορίζει σε κάποιον που απλώς κάποτε απόκτησε ένα πτυχίο. Και το λέω εγώ που έχω δύο. Ο χρόνος στην πληροφορική μετράει με τέτοια ταχύτητα, που ένα πτυχίο 10 χρόνια πριν μπορεί να μην αξίζει τίποτα σήμερα, αν ο άνθρωπος που το έχει δεν έχει κάνει κάποια σχετική διαδρομή στο χώρο. Για να μη σχολιάσω το γεγονός πάμπολλοι σχετικοί πτυχιούχοι μας πέρασαν και δεν ακούμπησαν και εργάζονται και στον ιδιωτικό και το δημόσιο τομέα μια χαρά. Η πραγματικότητα είναι αυτή: είσαι αυτό που κάνεις.

Συνάδελφοι, ξεκολλήστε από το 1990. Και στο κάτω-κάτω τι φοβάστε; Μήπως σας πληρώσει συνδρομή μέλους κάποιος που δεν πληροί τις απόλυτες προϋποθέσεις του “καθαρόαιμου” πληροφορικού; Ή μήπως την πληρώσει κάποιος εγκάθετος που παρεισφρήσει στις τάξεις μας για να μας υπονομεύσει. Οι καιροί έχουν αλλάξει, ας αλλάξουμε κι εμείς.

ΥΓ: Και όλα αυτά με αγάπη και χωρίς να παραγνωρίζω ότι κάποιοι άνθρωποι αγαπούν το πεδίο και εργάζονται για αυτό και πέρα από τις κανονικές ώρες εργασίας του. Να, διαβάστε ας πούμε το τελευταίο τεύχος του περιοδικού Πληροφορικός που εκδίδουν (σε PDF αν έχεις το θεό σου και όχι σε κάποια ιστοσελίδα) που είναι πολύ καλό δείγμα τέτοιας δουλειάς.

Το WordPress είναι ένα λογισμικό (ένα σύστημα διαχείρισης περιεχομένου πάνω στο οποίο κατασκευάζουμε ιστοσελίδες και εφαρμογές διαδικτύου) που χρησιμοποιώ στη δουλειά μου εδώ και 15 χρόνια. Από το 2006 περίπου. Εδώ και κοντά 10 χρόνια όμως είναι κάτι παραπάνω.

Συμμετέχω στην ελληνική και παγκόσμια κοινότητα ανθρώπων που προσπαθούν να διαδώσουν το λογισμικό αυτό σε άλλους ανθρώπους με διάφορους τρόπους: μεταφράζοντάς το στη γλώσσα τους, γράφοντας κώδικα που το επεκτείνει, βοηθώντας άλλους να λύσουν τα προβλήματα που τους παρουσιάζονται και, φυσικά, διοργανώνοντας εκδηλώσεις με κεντρικό θέμα τις τεχνολογίες γύρω από αυτό.

(Όλα αυτά τηρώντας τους κανόνες καλής συμπεριφοράς και συμπεριληπτικότητας αλλά και σεβασμού στις άδειες ανοικτού κώδικα που διέπουν το λογισμικό αυτό (open source).

Κάνοντας από σπόντα μια σύντομη αναδρομή στο 2019 συνειδητοποίησα ότι οργανωτικά μάλλον βρέθηκα σε ένα οργανωτικό κρεσέντο. Συμμετείχα οργανωτικά σε 2 ελληνικά WordCamps, στο WordCamp Europe εκείνης της χρονιάς, ενώ βοήθησα τους οργανωτές 3 άλλων ευρωπαϊκών WordCamps συμβουλευτικά (mentoring) στη δική τους διοργάνωση. Παράλληλα, βοήθησα στη διοργάνωση 6 τακτικών συναντήσεων (meetups).

(Το 2020, τι να πούμε για το 2020, ήταν η χρονιά που η ζωή όλου του πλανήτη μπήκε στο ψυγείο. Παρολαυτά η κοινότητα του WordPress βρήκε άλλους, διαδικτυακούς τρόπους να μείνει ενεργή.)

Θα μου πείτε όλα αυτά είναι πολλά για μια χρονιά και, στην τελική, μήπως δεν υπάρχουν άλλοι άνθρωποι να βοηθήσουν; Ε, υπάρχουν! Για παράδειγμα, με μεγάλη χαρά είδα φέτος, στο WordCamp Greece 2021 Online, την οργανωτική ομάδα να διευρύνεται ακόμη περισσότερο, με νέα παιδιά, τα οποία μάλιστα έκαναν και την πιο πολλή δουλειά. Πάμε καλά!

Και συνεχίζουμε!

Ο υποφαινόμενος καμαρώνει στο WordCamp Athens 2019.

Τον Ιούνιο που μας πέρασε είχε κυκλοφορήσει ένα fake news που ισχυριζόταν ότι η ΠΓΔΜ είχε προμηθευτεί διαβατήρια στα οποία η χώρα αναφερόταν “Βόρεια Μακεδονία”. Το νέο ήταν πέρα για πέρα fake, όπως ξέρουμε πλέον σήμερα, αν και περιείχε εξόφθαλμα σφάλματα, όπως πχ την αναφορά στην Ευρωπαϊκή Ένωση πάνω στο επίμαχο διαβατήριο. Και ο τελευταίος συνωμοσιολάγνος δε θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι η ΠΓΔΜ αυτοανακηρύχθηκε μέλος της ΕΕ προκαταβολικά.

Τις τελευταίες ημέρες το νέο κυκλοφορεί ανασκευασμένο, με τη διαφορά ότι ο ισχυρισμός λέει πως η ΠΓΔΜ προμηθεύτηκε διαβατήρια που αναγράφουν “Δημοκρατία της Μακεδονίας”, κόντρα στη συμφωνία των Πρεσπών και το όνομα “Βόρεια Μακεδονία. Έτσι αποδεικνύεται τάχα η κακοπιστία των γειτόνων μας, ο αλυτρωτισμός τους κλπ κλπ κλπ.

Το πρώτο κακό του ανασκευασμένου νέου είναι ότι καταρχάς, ως τίτλος, αναφέρει κάτι που μοιάζει με γεγονός. Πχ στην Καθημερινή ο τίτλος είναι “Η ΠΓΔΜ προμηθεύτηκε 240.000 διαβατήρια που αναγράφουν Δημοκρατία της Μακεδονίας“. Προσοχή, ο τίτλος μιλάει για ένα γεγονός, όχι για κάτι αμφισβητήσιμο, όχι για κάποια φήμη. Όμως το πραγματικό νέο είναι ότι “το σκοπιανό κανάλι Alfa TV μετέδωσε χθες το βράδυ την είδηση ότι η κυβέρνηση της ΠΓΔΜ προχώρησε στην αγορά 240.000 διαβατηρίων, στα οποία αναγράφεται στο εξώφυλλο η ονομασία “Δημοκρατία της Μακεδονίας” (αυτό το απόσπασμα υπάρχει ευτυχώς μέσα στο άρθρο, για όσους κάνουν τον κόπο να μη μείνουν στους τίτλους – λίγοι!). Το άρθρο έχει φωτογραφίες και βίντεο από το νέο διαβατήριο κι απ’ όλα. Στην πραγματικότητα δεν είναι παρά χύμα αναμετάδοση μιας μη εξακριβωμένης είδησης.

Αν ήθελε κανείς να την αναμεταδώσει, έστω για οποιοδήποτε σοβαρό λόγο, ας πούμε για να μη μείνει εκτός επικαιρότητας, θα μπορούσε να κάνει αυτό που έκανε το Liberal, το οποίο τη δημοσίευσε ως ερώτημα “Θα εκδίδει το υπουργείο Εσωτερικών διαβατήρια με το Δημοκρατία της Μακεδονίας;”. Αυτό τουλάχιστον είναι μια τίμια αναμετάδοση του θέματος. Ένας σοβαρός δημοσιογράφος θα όφειλε να μυριστεί το περίεργο της υπόθεσης και να γνωρίζει ότι το θέμα έχει εμφανιστεί ξανά στο πρόσφατο παρελθόν ως fake. Κι αν δεν το γνώριζε, ένα Google search και μόνο θα ήταν αρκετό! Η διασταύρωση της πληροφορίας είναι από τις στοιχειώδεις υποχρεώσεις ενός δημοσιογράφου.

Το δεύτερο κακό του ανασκευασμένου νέου είναι ότι τελικά ήταν κι αυτό… fake. Σήμερα η Καθημερινή, χωρίς να διορθώνει το προηγούμενο άρθρο της, δημοσιεύει ένα νέο το οποίο διευκρινίζει πως τελικά δεν επρόκειτο για διαβατήρια αλλά “Έντυπα […] που αναγράφουν Δημοκρατία της Μακεδονίας“. Θετική η νέα δημοσίευση αλλά εντωμεταξύ παραμένει εκεί στη θέση της η παλιά, χωρίς καμία διόρθωση ή παραπομπή έστω σε διόρθωση.

Φυσικά δεν ήταν μόνο η Καθημερινή που αναμετέδωσε το σχετικό νέο. Ορίστε και Τα Νέα “ΠΓΔΜ : Προμήθεια 240.000 διαβατηρίων με την ονομασία Δημοκρατία της Μακεδονίας” και το CNN Greece “πΓΔΜ: Αγορά 240.000 διαβατηρίων με την ονομασία Δημοκρατία της Μακεδονίας“. Εντωμεταξύ δεκάδες ηλεκτρονικές φυλλάδες έκαναν το ίδιο πολύ πιο άγαρμπα. Αλλά αυτές μαθαίνουμε σιγά-σιγά να τις αναγνωρίζουμε και να τις φιλτράρουμε. Στέκομαι στην Καθημερινή γιατί, κατά τα άλλα, δεν πρόκειται για μια φυλλάδα αναμετάδοσης. Πρόκειται για έναν ολόκληρο δημοσιογραφικό οργανισμό με τηλεόραση και ραδιόφωνο, που προσωπικά επιλέγω συχνά, και από τον οποίο απαιτώ πολύ περισσότερα, ευαισθησία σε τέτοια θέματα και σοβαρότητα.

Το ζήτημα των fake news είναι πολύ σημαντικό στην εποχή μας όπου η επικοινωνία και η ενημέρωση γίνονται ολοένα και περισσότερο μέσω διαδικτύου ενώ ο κόσμος καταναλώνει πληροφορία γρήγορα, απρόσεκτα κι αχόρταγα. Οι μεγάλοι δημοσιογραφικοί οργανισμοί οφείλουν να είναι πρωτεργάτες της μάχης ενάντια στα fake news και να παίρνουν τις ηλεκτρονικές τους εκδόσεις στα σοβαρά, όπως -ελπίζω ότι κάνουν- και με τις έντυπες. Το περιεχόμενο μιας ιστοσελίδας μπορεί να διαδοθεί στο χρόνο και στο χώρο πολύ περισσότερο από το περιεχόμενο μιας εφημερίδας και έτσι να κάνει πολλαπλάσιο κακό.

Θα μπορούσε η φιλοσοφία του ανοιχτού λογισμικού να κυβερνά καθολικά μια ελεύθερη αγορά; Μήπως αυτή η φιλοσοφία θα μπορούσε να βοηθήσει την αγορά να γίνει πραγματικά φιλελεύθερη; Τέτοια ερωτήματα, γεννιούνται στο μυαλό μου καθώς διαβάζω το άρθρο “Γιατί θα πρέπει να είναι Open Source η ανακάλυψη φαρμάκων” του Bharath Ramsundar, δημιουργού του deepchem.io, που ανήρτησε η ομάδα Ανοιχτών Προτύπων της ΕΕΛΛΑΚ. Το άρθρο αυτό, βέβαια, αναφέρεται ειδικά στο χώρο των φαρμακευτικών εταιρειών, στις οποίες οι πατέντες (τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας) διαδραματίζουν κρίσιμο ρόλο.

Με δυο λόγια, θα μπορούσε κανείς να περιγράψει τη φιλοσοφία του ανοιχτού λογισμικού ως εξής: η γνώση και η τεχνολογία είναι εξ ορισμού ανοιχτές, δηλαδή δημόσιες και διαθέσιμες σε όλους, αλλά μπορεί να υπάρχει οικονομική αξιοποίησή τους μέσω εργαλείων και υπηρεσιών που χτίζονται πάνω σε αυτές. Σε περίπτωση που αυτό ακούγεται λιγάκι υπερβολικά σοσιαλιστικό, μπορείτε να σκεφτείτε ότι ένα τεράστιο ποσοστό των σημερινών υπηρεσιών του διαδικτύου βασίζονται σε παρόμοιες τεχνολογίες, τις οποίες αξιοποιούν ακόμη και οι πιο… στυγνοί καπιταλιστές.

Επίτηδες χρησιμοποίησα όρους όπως ελεύθερη αγορά, σοσιαλισμός και καπιταλισμός, όχι για να φορτίσω όμως το άρθρο αλλά για να το τοποθετήσω ιδεολογικά. Το ελεύθερο λογισμικό αποτελεί μια μοναδική περίπτωση στην ιστορία της τεχνολογίας και φυσικά της αγοράς, όπου ο διαμοιρασμός της γνώσης, σε αντίθεση με την διαφύλαξή της, τη συντεχνιακή αντιμετώπιση, τις πατέντες , γίνεται η βασική και θεμελιώδης αξία. Στον κόσμο του λογισμικού, έχει αποδειχθεί πλέον ότι αυτό λειτουργεί και μάλιστα αυξάνει σε πολύ μεγάλο βαθμό τους ρυθμούς εξέλιξης και ανάπτυξής του.

Ίσως όμως αυτή η φιλοσοφία να αποτελεί και ένα σημείο τομής ανάμεσα σοσιαλιστικές και καπιταλιστικές ιδέες γενικότερα. Ίσως αυτή η φιλοσοφία αυτή είναι τελικά κάτι το πραγματικά φιλελεύθερο, κάτι που προσωπικά δε βλέπω να εξασφαλίζεται κατά τα άλλα ούτε από το σοσιαλισμό αλλά ούτε και από τον καπιταλισμό. (Βέβαια ο καπιταλισμός έχει αρκετά κοινά συμφέροντα με τον φιλελευθερισμό, με συνέπεια συχνά να ταυτίζεται με αυτόν, όμως νομίζω ότι αυτό γίνεται ευκαιριακά και οπορτουνιστικά.)

Από τη μια, λοιπόν έχουμε το ελεύθερο λογισμικό, που πιστεύει ότι η γνώση οφείλει να είναι ανοιχτή και κτήμα όλης της ανθρωπότητας, με σκοπό τη συνεχή διασπορά και τη μεγιστοποίησή της, ενώ από την άλλη το φιλελεύθερο κίνητρο για κέρδος, ανταγωνισμό και επιτυχία ως βασικό μοχλό της ανάπτυξης. Μπορούν αυτά τα δύο να συνυπάρχουν αρμονικά; Λέω ναι, αν η βάση, δηλαδή η γνώση, είναι ανοιχτή αλλά ταυτόχρονα ο άνθρωπος είναι ελεύθερος να την αξιοποιήσει.

Update: Ο σωστός όρος για το λογισμικό που είναι και ανοιχτό και διαθέσιμο για επαναχρησιμοποίηση (αυτό εξαρτάται από την επί μέρους άδειά του, βέβαια) είναι “ελεύθερο λογισμικό” (free software). Διαβάστε για τις διαφορές ανάμεσα σε ανοικτό και ελεύθερο. Το απλώς ανοικτό δεν είναι απαραίτητα και επαναχρησιμοποιήσιμο. Στα αγγλικά γίνεται επιπλέον και η επισήμανση “free as in freedom, not as in beer” για να δείξει ότι δε μιλάμε απλώς για δωρεάν λογισμικό. Το “δωρεάν” είναι απλά μια παρενέργεια.

Αυτός φταίει για όλα – Σκίτσο του Ρίτσαρντ Στώλλμαν, από την ομιλία του στην Αθήνα στις 20/05/2015, όπου μας ενημέρωνε για τις πατέντες λογισμικού. Κάποτε -πολύ παλιά- είχα γράψει κι εγώ μια εργασία στο πανεπιστήμιο σχετικά με τις πατέντες/ευρεσιτεχνίες λογισμικού, η οποία είναι ακόμη λίγο-πολύ επίκαιρη.