Γιε μου, σήμερα που σου γράφω είσαι σχεδόν 6 χρονών (παρά δυόμιση μήνες). Τελειώνεις το νήπιο και θα πας 1η Δημοτικού. Μεγάλες στιγμές! Αυτές τις μέρες έλαβαν χώρα και οι φετινές Πανελλήνιες εξετάσεις για την εισαγωγή στα πανεπιστήμια. Χαμός κάθε χρόνο για τα παιδιά που διαβάζουν και ταλαιπωρούνται και βασανίζονται και έχουν αβέβαιο μέλλον και διάφορα άλλα δακρύβρεχτα. Θα πρέπει να σου πω την αλήθεια όπως είναι.
Αυτή η ταλαιπωρία είναι φυσική κατάσταση. Ο αγώνας για να πετύχεις είναι φυσική κατάσταση. Αφύσικη είναι η κατάσταση όπου περιμένεις η ικανοποίηση στη ζωή να σου δοθεί μαγικά, χωρίς κόπο, σαν δικαίωμα. Μην το πιστέψεις αυτό ποτέ. Ονειρέψου, οραματίσου, ορέξου πράγματα, αλλά πολέμησε τίμια να τα πετύχεις, μην τα περιμένεις από κανέναν και μην κατηγορήσεις κανέναν ότι δε στα έδωσε.
Την εποχή που σου γράφω αυτά τα λόγια οι άνθρωποι έχουν εξιδανικεύσει την παιδική ηλικία και την έχουν κάνει αγιοποιήσει. Είναι σαν τα παιδιά να μην κάνουν λάθη ή να μην πρέπει να αναλάβουν το βάρος των λαθών τους. Σα να μην πρόκειται ποτέ να γίνουν υπεύθυνοι ενήλικες. Είναι αθώα, είναι αδύναμα, δεν τα μαλώνουμε, τα καλοπιάνουμε, τα χαϊδεύουμε. Δε σου έχω καλά νέα. Θα σου πω την αλήθεια και θα είμαι ειλικρινής. Έχω ορκιστεί να σου λέω την αλήθεια από τότε που γεννήθηκες. Αυτή είναι μια πλάνη που καλό είναι να την παραμερίσεις νωρίς. Είσαι υπεύθυνος για τον εαυτό σου και πρέπει να δώσεις τον αγώνα σου. Υπάρχει υπερηφάνεια και απόλαυση στην προσπάθεια. Κάνε την.
Λίγες μέρες πριν συνέβη εδώ κάτι δραματικό. Δυο κορίτσια από την Ηλιούπολη 17 χρονών, απογοητευμένες από τη ζωή και απελπισμένες από τις προοπτικές τους αυτοκτόνησαν. Δε μπορώ να σου περιγράψω τον πόνο που φαντάζομαι καν για τις οικογένειές τους. Και γιατί; Γιατί δεν έβλεπαν προοπτική στη ζωή τους. Δεν ήλπιζαν ότι θα βρουν δουλειά με αρκετά λεφτά. Τι φτωχός και παραπλανημένος λόγος! Τι θλίψη πρέπει να έχουμε ενσταλάξει στο μυαλό τους για να πειστούν πως, αντί να ξεκινήσουν τη ζωή τους με ορμή και προσπάθεια, είναι προτιμότερο να την τερματίσουν.
Λίγο αργότερα, ένας μαθητής που μόλις έδωσε Πανελλήνιες εξετάσεις δήλωνε ότι δε θέλει αυτό το σύστημα, ότι προσπάθησε να το αλλάξει και δεν τα κατάφερε, ότι θέλει να έχει οράματα και όχι στόχους. Ω, τι πλανημένος νέος. Τι θλιβερές λέξεις να ακούς από το στόμα του. Η τίμια εργασία, η προσπάθεια, η αποτυχία, η επανάκαμψη δεν έχουν για αυτόν αξία. Έχει φάει το παραμύθι ότι ο κόσμος του χρωστάει.
Δεν του χρωστάει τίποτα! Ο ίδιος είναι κύριος του εαυτού του και υπεύθυνος να κυνηγήσει τα οράματά του. Και τα οράματά του μπορεί να είναι υπέροχα και γήινα ταυτόχρονα. Δε χρειάζεται να είναι παραφουσκωμένα με ανοησίες όπως η αλλαγή του κόσμου. Η δημιουργικότητα και η εργατικότητα είναι εξίσου δύσκολα πράγματα να πετύχει κανείς και ταυτόχρονα υπαρκτά, δεν ανήκουν στη σφαίρα της φαντασίας. Και τα ρίσκα της πραγματικότητας και οι ελπίδες της έχουν μεγάλες συγκινήσεις να σου προσφέρουν.
Ελπίζω να τα κατανοήσεις όλα αυτά πολύ νωρίτερα από μένα.
Εδώ οι τρεις μας με τη μαμά, την Πρωτομαγιά του 2026, μαζεύουμε λουλούδια για το στεφάνι
Δε μου αρέσουν καθόλου οι τίτλοι άρθρων που τελειώνουν με ερωτήματα. Συνήθως, οι πιο βαρύγδουποι ακολουθούν το νόμο του Betteridge για τα πρωτοσέλιδα: απαντιούνται απλά με “όχι”. Συνήθως τους συλλαμβάνει κανείς στην καλύτερη περίπτωση να σπέρνουν από μια εύλογη αμφιβολία ή να υπερβάλουν τρομολαγνικά στη χειρότερη. Αλλά στο συγκεκριμένο θέμα αισθάνομαι ότι υπάρχει πλέον πράγματι ένα ερώτημα που στέκεται αναπάντητο.
Να ξεκαθαρίσω ότι μέχρι τώρα στεκόμουν καθαρά υπέρ του κυρίαρχου αφηγήματος, ότι η κλιματική αλλαγή είναι ένα γεγονός, ότι ο πλανήτης μας θερμαίνεται ραγδαία, ότι τα ακραία καιρικά φαινόμενα που παρατηρούμε είναι αποτέλεσμα της. Και στήριζα -και στηρίζω ακόμη ενεργά, όχι θεωρητικά- τις προτάσεις που θα τη μειώσουν: ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, ανακύκλωση, μείωση πλαστικών, μείωση κατανάλωσης βοοειδών, κλπ. Αλλά δεν είμαι πλέον τόσο σίγουρος. Θα μοιραστώ τους ενδοιασμούς μου και θα προσπαθήσω να καταλάβω τι συμβαίνει.
Ο Patrick Albert Moore είναι Καναδός, πρώην ακτιβιστής της Greenpeace Canada και μάλιστα από τα ιδρυτικά της μέλη τη δεκαετία του 1970, τότε που στέκονταν απέναντι στις πυρηνικές δοκιμές στον Ειρηνικό ωκεανό, στο κυνήγι των φαλαινών και των φωκιών. Και με επιτυχία! Παράτησε τη Greenpeace το 1986 όταν (sic) “άρχισαν να αποκαλούν τους ανθρώπους εχθρούς της γης”. Θα είναι ασφαλώς αυτή μια άποψη που έχετε ξανακούσει. Ότι οι άνθρωποι με το βάρβαρο πολιτισμό τους, τον αχόρταγο καταναλωτισμό τους, τον αδυσώπητο καπιταλισμό τους αλλά και τον υπερπληθυσμό τους, πρακτικά καταστρέφουν τον αγνό πλανήτη μας.
Από το 1986 που έφυγε από την Greenpeace, ο Moore ασκεί κριτική στο περιβαλλοντικό κίνημα, λέγοντας πως αυτό χρησιμοποιεί τακτικές εκφοβισμού, ότι καταστροφολεγεί και παραπληροφορεί, ενώ αγνοεί -το κίνημα- την επιστήμη και τα δεδομένα και προτιμά το συναίσθημα τον εντυπωσιασμό. Κι αυτό ίσως χτυπά μερικά καμπανάκια. Όλοι έχουμε δει διάφορες ακτιβιστικές δράσεις που ακροβατούν ανάμεσα στη θεατρικότητα και τη γραφικότητα (πχ πασίγνωστη η ρίψη σούπας στη Μόνα Λίζα στο Λούβρο το 2024).
Ισχυρίζεται, με νηφάλιο ύφος, ότι η κλιματική αλλαγή, όπως μας παρουσιάζεται εν είδει αποκάλυψης που επέρχεται, δεν ευσταθεί. Ότι η γη περνάει μια φυσιολογική αύξηση της θερμοκρασίας της που άρχισε με το τέλος ενός μικρού παγετώνα το 16ο αιώνα ενώ η αύξηση του CO2 άρχισε να συμβαίνει στο τέλος του 19ου αιώνα. Λέει ότι τα φυτά στην πραγματικότητα χρειάζονται περισσότερο CO2 για να τραφούν, το ξέρουμε ότι το κάνουν αυτό ήδη από το σχολείο. Πως το CO2 δεν είναι καν το σημαντικότερο αέριο θερμοκηπίου. Ότι η αύξηση στη στάθμη των ωκεανών είναι απειροελάχιστη, 1mm/έτος, προσωρινή και αντιμετωπίσιμη και δεν παρατηρείται καν παντού. Αναφέρει πως οι μετρήσεις της αύξησης της θερμοκρασίας γίνονται συντριπτικά από μετεωρολογικούς σταθμούς σε πόλεις όπου πράγματι η αύξηση είναι σημαντική λόγω κτιρίων και ασφάλτου. Και πως οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας έχουν πάρα πολλά μειονεκτήματα και λίγα οφέλη.
Καταλαβαίνω ότι όλα αυτά πηγαίνουν κόντρα σε ό,τι έχουμε διδαχθεί για δεκαετίας. Κόντρα σε κάθε σχολική ή κρατική ή ιδιωτική δράση. Κόντρα σε κάθε σχεδόν πληροφορία που επίμονα μαθαίνουμε χρόνια τώρα. Κόντρα σε μια συμφωνία επιστημόνων που μοιάζει σχεδόν καθολική. Σχεδόν θυμίζει τις θεωρίες συνωμοσίας, όπως ότι τα εμβόλια προκαλούν αυτισμό. Είναι κόντρα σε αυτό που “όλοι ξέρουν και πρέπει να είσαι παλαβός για να πιστεύεις το αντίθετο”. Κόντρα στην κοινή γνώση. Διάολε, μέχρι και ο Τραμπ δεν πιστεύει στην κλιματική αλλαγή!
Όμως οι αντιρρήσεις που ακούγονται από την άλλη πλευρά μοιάζουν να πληθαίνουν και από σοβαρές φωνές. Μάλιστα ακούγονται και διάφορα άλλα, παράλληλα και σημαντικά επιχειρήματα. Όπως ότι, ενώ η Δύση, πασχίζει να μειώσει την κατανάλωσή της σε ορυκτά καύσιμα με στόχο το άμεσο απόλυτο μηδέν, η Κίνα είναι αυτή που καταναλώνει τεράστια ποσά σήμερα. Ή ότι τα ορυκτά καύσιμα είναι σημαντικός και φτηνός παράγοντας ενέργειας που θα βοηθήσει φτωχά κράτη να βγουν γρήγορα από τη φτώχεια τους και με τη σειρά τους να ενδιαφερθούν για το περιβάλλον, όπως κάνουν όλα τα ανεπτυγμένα κράτη.
Ο Ted Nordhaus, ιδρυτής του The Breakthrough Institute και συν-συγγραφέας του An Ecomodernist Manifesto με τον Michael Shellenberger εξηγεί πως δεν είναι ότι η κλιματική δεν υπάρχει ή ότι δεν είναι ανθρωπογενής. Αλλά ότι οι προβολές που γίνονταν την τελευταία 20ετία ήταν εξαιρετικά καταστροφολογικές και δε θα είχαν τα βιβλικά αποτελέσματα που ισχυριζόταν το κυρίαρχο αφήγημα. Επιπλέον, δεν είχαν υπολογιστεί εξελίξεις όπως ότι ο παγκόσμιος πληθυσμός φτάνει στο κορύφωμά του και σύντομα θα αρχίσει να μειώνεται, άρα ο υπερπληθυσμός δεν είναι θανάσιμος κίνδυνος, ότι η ανάπτυξη της οικονομίας της Κίνας, βασικής παγκόσμιας ρυπογόνου χώρας, θα σταματούσε κάποτε, ότι η ανάπτυξη γενικά των δυτικών κρατών κι αυτή θα έφτανε σε ένα πλατώ.
Το Ecomodernist Manifesto αποτελεί έκφραση της πεποίθησης ότι ο άνθρωπος δεν είναι μια εγγενώς κακή δύναμη στη φύση, ότι ανάπτυξη είναι εργαλείο της ανθρώπινης ευημερίας και ότι η επιστήμη και η τεχνολογία είναι αυτές που θα μας δώσουν τις λύσεις απέναντι στην κλιματική αλλαγή. Όχι η αποανάπτυξη, που θα πλήξει κυρίως τις αναπτυσσόμενες χώρες. Ένα μέρος επιβάρυνσης του περιβάλλοντος είναι απαραίτητο για την επιβίωσή μας και το αίτημα για ιδανικές καταστάσεις μηδενικών δεν είναι περισσότερο ωφέλιμο τελικά.
Εδώ τα εξηγεί όλα αυτά αναλυτικά:
Ταυτόχρονα ο περιβαλλοντικός ακτιβισμός έχει χάσει πολλή από την αξιοπιστία του και όχι μόνο εξαιτίας της γραφικότητας πράξεων όπως η σούπα στη Μόνα Λίζα. Πληθαίνουν παραδείγματα όπως αυτό των “μεταλλαγμένων”. Οι μεταλλαγμένοι σπόροι -η λέξη από μόνη της φαντάζει τρομακτική- δεν έχει αποδειχτεί να προκαλούν τίποτα κακό ακόμα. Ενώ ταυτόχρονα η ανάπτυξή τους θα δώσει ποικιλίες ανθεκτικές σε καιρικές συνθήκες και εδάφη και υπερπαραγωγικές σε ποσότητες που θα σταθούν ικανές να καταπολεμήσουν την πείνα σε χώρες της Αφρικής. Όμως οι ακτιβιστές σαμποτάρουν την έρευνα και ανάπτυξη αυτών (ένα παράδειγμα από τα πολλά).
Φαίνεται δηλαδή πως ο ισχυρισμός ότι ο σύγχρονος ακτιβισμός απευθύνεται περισσότερο στο συναίσθημα μάλλον ευσταθεί. Εκφράζει μια ρομαντική επιθυμία αλλά δεν έχει να προτείνει τη βιώσιμη λύση. Η λύση είναι ψυχραιμία, αποφυγή της καταστροφολογίας, ζύγισμα οφέλους-κόστους και εμπιστοσύνη στην επιστήμη και την τεχνολογία.
Ο Ντόναλντ Τραμπ φαίνεται πως είναι ένας αλλοπρόσαλλος άνθρωπος, χωρίς ιδεολογία, χωρίς φραγμούς. Είναι ένας οπορτουνιστής με στοιχεία από διάφορες ιδεολογίες. Παλινδρομεί χωρίς ηθικούς δισταγμούς, ανάλογα με το συμφέρον του. Θα παρουσιαστεί ως ελευθεριακός, όταν θέλει να χρησιμοποιήσει την ελευθερία ως μέσο για το σκοπό του (πχ ελεύθερη οικονομία) αλλά θα γίνει σε δευτερόλεπτα κρατιστής, όταν θέλει να δώσει την εύνοιά του σε συγκεκριμένα συμφέροντα που τον στηρίζουν. Θα φέρει δασμούς και μετά θα τους σταματήσει σε ένα παιχνίδι ακραίου διεθνούς ανταγωνισμού. Είναι απρόβλεπτος. Θα σταματήσει υποτίθεται όλους τους πολέμους, αλλά θα επιτεθεί όταν το αποφασίσει γιατί απλά άλλαξε γνώμη.
Είναι όμως και συγκεντρωτικός, αποφασίζει για τα πάντα, είναι νάρκισσος, δημιουργεί στοιχεία προσωπολατρείας, είναι χυδαίος και ανερμάτιστος. Κατεβάζει το επίπεδο της πολιτικής αντιπαράθεσης στο δικό του ύφος από την καθέδρα του πλανητάρχη. Παρουσιάζεται ως αποφασιστικός, ενώ είναι απλά αδίστακτος. Παρολαυτά κινείται μέσα στα όρια του δημοκρατικού πολιτεύματος, ροκανίζοντάς το λίγο λίγο, αγνοώντας το, προσπερνώντας θεσμούς και ασφαλιστικές δικλείδες και αυτό, το πολίτευμα με τους θεσμούς του, τον παρακολουθεί μουδιασμένο, καθώς το διαλύει. Και καθώς διαλύει διεθνείς συνεργασίες και οργανισμούς.
Αλλά είναι και χυδαίος και λαϊκιστής. Μοιάζει να τα λέει σταράτα κι έξω από τα δόντια, αλλά επιτίθεται σε αχυρανθρώπους. Λέει ψέμματα για πλάκα και αδιαφορεί όταν τον καταρρίπτουν. Πείθει από τη μια τους δυστυχείς της χώρας του, και από την άλλη τους ακραίους. Αλλά κρατά στο μέρος του και τους αδιάφορους, που νομίζουν ότι είναι απλά μια νέα πρόταση. Την ίδια ώρα οι ιδεολογικοί αντίπαλοι βρίσκονται στο ναδίρ της πολιτικής τους ποιότητας και επιρροής. Παίρνει στο μέρος του οικονομικές ελίτ που δεν έχουν αναστολές και είναι έτοιμες να δημιουργήσουν λυκοφιλίες κοινών συμφερόντων, όσο αυτά κρατήσουν.
Γενικά, πέρα από το καθημερινό κακό που κάνει, μακροπρόθεσμα κουρελιάζει εγχώριους και διεθνείς θεσμούς, που, μέσα στις υπαρκτές ατέλειές τους, συνετέλεσαν στην καλύτερη εποχή της ανθρωπότητας που γνωρίζουμε μέχρι σήμερα: την εποχή μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, μια εποχή τεχνολογικής ανάπτυξης, επιστημονικής εξέλιξης, βελτίωσης της ποιότητας ζωής, αλλά και ενδυνάμωσης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε πολλαπλά επίπεδα.
Και έχει τόσο αβάσταχτα φτωχό τρόπο ομιλίας για πρόεδρος μιας χώρας που ηγείται των δυτικών φιλελεύθερων δημοκρατιών, όπως οι ΗΠΑ. Που πονάει. 🙁
Featured image photo credit: “Donald Trump Signs The Pledge” by Michael Vadon is licensed under CC BY-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/?ref=openverse.
