Τάκης Μπουγιούρης

Ακούγεται συχνά το επιχείρημα ότι η συρρίκνωση του παγκόσμιου πληθυσμού είναι κάτι σαν μια περιβαλλοντική ευλογία ή, στη χειρότερη περίπτωση, ένας διαχειρίσιμος δημοσιονομικός πονοκέφαλος. Και δε βλέπω να εγείρονται καλά αντεπιχειρήματα. Ίσως ακούγονται άτομα σαν τον Ήλον Μασκ να λένε ότι χρειαζόμαστε περισσότερους ανθρώπους, όμως είναι φυσιογνωμίες που ξυπνούν τα πάθη και το επιχείρημα χάνεται. Τι γίνεται όμως αν ο αποπληθυσμός απειλεί την ίδια την ατμομηχανή της ανθρώπινης νοημοσύνης, την ίδια την πρόοδο; Είναι η πρόοδος εγγυημένη; Είναι η πρόοδος που έχουμε βιώσει ως τώρα αρκετή;

Στο “The Rational Optimist”, ο Matt Ridley πρότεινε μια υπέροχα προκλητική μεταφορά για την ανθρώπινη πρόοδο: “ideas having sex”. Η καινοτομία, υποστήριξε ο Ridley, δεν προκύπτει από μοναχικές ιδιοφυΐες που εργάζονται στο κενό. Αντίθετα, είναι το προϊόν ενός συλλογικού εγκεφάλου (collective brain), μια αναδυόμενη ιδιότητα που γεννιέται όταν τα άτομα ανταλλάσσουν, εξειδικεύονται και συνδυάζουν διαφορετικές ιδέες, τεχνικές και τεχνολογίε για να δημιουργήσουν κάτι εντελώς νέο. Αγγίζει το θέμα από την προϊστορία μέχρι σήμερα, εξελικτικά.

Για τη συντριπτική πλειονότητα της ανθρώπινης ιστορίας, οι αλληλεπιδράσεις περιορίζονταν σε άμεσες συγγενικές ομάδες ή φυλές, και οι συναντήσεις με ξένους συνήθως σήμαιναν βίαιες συγκρούσεις. Ο πραγματικός σπινθήρας του ανθρώπινου πολιτισμού εμφανίστηκε όταν αρχίσαμε να “εμπορευόμαστε” (χρησιμοποιεί τους όρους exchange και barter), να ανταλλάσσουμε ιδέες, πράγματα, υπηρεσίες, αντί να πολεμάμε. Η γεωργία και οι επακόλουθες αιχμές στην πληθυσμιακή πυκνότητα μας επέτρεψαν να μεταβούμε από συγκρούσεις μηδενικού αθροίσματος σε μια καταπληκτική συνεργασία θετικού αθροίσματος.

Αυτό το πλαίσιο σκέψης, λοιπόν, κρύβει μια έντονη, παραγνωρισμένη προειδοποίηση για τον σύγχρονο κόσμο: εάν η πρόοδος είναι μια αναδυόμενη ιδιότητα της κλίμακας και της πυκνότητας των δικτύων μας, τότε ένας συρρικνούμενος και ταυτόχρονα γηράσκων παγκόσμιος πληθυσμός δεν είναι απλώς ένα διοικητικό πρόβλημα που πρέπει να διαχειριστούμε. Είναι μια υπαρξιακή απειλή για την εξέλιξη και την πρόοδό μας, που θα μπορούσε να πυροδοτήσει μια ιστορική αντιστροφή, μια οπισθοδρόμηση.

Τα Μαθηματικά του Συλλογικού Εγκεφάλου

Για να καταλάβουμε γιατί η πτώση του πληθυσμού απειλεί την πρόοδο, πρέπει να εξετάσουμε καταρχάς τη μαθηματική φύση των δικτύων. Η καινοτομία βασίζεται στο συνδυασμό πολλών ανθρώπων που ανταλλάσσουν ιδέες. Εάν ένα δίκτυο διαθέτει έναν πληθυσμό N ατόμων, ο αριθμός των πιθανών μοναδικών αμφίδρομων συνδέσεων αυξάνεται τετραγωνικά, βάσει του τύπου: C = N(N – 1)/2. Όμως αυτοί οι συνδυασμοί δεν αφορούν αυστηρά θεωρητικές ιδέες, αφορούν τεχνολογίες, τεχνικές, έρευνα, εφαρμοσμένη έρευνα, προϊόντα, υπηρεσία. Και έχουν φυσικά μέσα τους και ανταγωνισμό που μπορεί να προκύπτει από προσωπικό κίνητρο ή από κίνητρα της αγοράς.

Όταν ένας πληθυσμός διπλασιάζεται, η εσωτερική του ικανότητα συνεργασίας τετραπλασιάζεται. Αντίθετα, όταν ένας πληθυσμός συρρικνώνεται, η συνδεσιμότητα του δικτύου καταρρέει εκθετικά. Αναλογιστείτε πόσο η ανθρώπινη πρόοδος εκτοξεύτηκε με βήματα επέκτασης στο παρελθόν: η επέκταση των ελληνικών πόλεων-κρατών στην αρχαιότητα στη Μεσόγειο, οι κατακτήσεις του Μ. Αλεξάνδρου και η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία που ενοποίησαν τεράστιες περιοχές και έδωσαν δυνατότητα φαινομένων δικτύου συνεργασιών και ανταλλαγών, με τις εξερευνήσεις που σύνδεσαν όλη την υφήλιο μέσω θάλασσας και, βέβαια στις μέρες μας με την παγκοσμιοποίηση (αύξηση του πληθυσμού που μπορεί να συνεργαστεί) και το διαδίκτυο (αύξηση των δυνατοτήτων διασύνδεσης). Φυσικά αυτό το τελευταίο κατέστη ακόμη πιο εφικτό μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο με παγκόσμιους οργανισμούς συνεργασίας που έθεσαν και θεσμικές υποδομές σε παγκόσμια πλέον κλίματα.

Μια μικρή κοινότητα 100 ατόμων αποδίδει 4.950 πιθανές μοναδικές εννοιολογικές διασταυρώσεις. Διπλασιάστε αυτό το δίκτυο στα 200 άτομα, και οι πιθανές αλληλεπιδράσεις εκτινάσσονται στις 19.900. Η ανθρώπινη ιδιοφυΐα δεν είναι προσθετική, είναι γεωμετρική, τροφοδοτούμενη εξολοκλήρου από την πληθυσμιακή κλίμακα και τις δυνατότητες συνδέσεων, συνεργασίας και ανταλλαγών ανάμεσα στους ανθρώπους, από τα δίκτυά τους.

Όπως σημείωσε περίφημα ο Adam Smith, ο καταμερισμός της εργασίας περιορίζεται από την έκταση της αγοράς. Οι υψηλές πληθυσμιακές πυκνότητες επιτρέπουν την υπερ-εξειδίκευση. Σε μια αγορά εκατοντάδων εκατομμυρίων, ένα άτομο μπορεί να αφιερώσει ολόκληρη τη ζωή του σε μια άκρως εξειδικευμένη θέση, όπως ο σχεδιασμός ενός συγκεκριμένου εξαρτήματος ενός αυτοκινήτου ή η εξειδίκευση σε μια σπάνια χειρουργική τεχνική. Εάν η παγκόσμια αγορά συρρικνωθεί σημαντικά, αυτοί οι άκρως εξειδικευμένοι ρόλοι χάνουν την οικονομική και δομική τους βιωσιμότητα. Όταν οι τομείς αυτοί στερεύουν, η κοινωνία αναγκάζεται να ανακατανείμει το ταλέντο πίσω στη βασική συντήρηση, αντιστρέφοντας τον καταμερισμό της εργασίας και ωθώντας μας πίσω προς τον γενικευμένο τρόπο ζωής.

Τα Εξελικτικά Παραδείγματα προς Αποφυγή

Είναι πράγματι δυνατό να χάσουμε την τεχνολογία και να οπισθοδρομήσουμε; Τα ιστορικά και ανθρωπολογικά δεδομένα υποδηλώνουν ότι αυτό είναι όχι μόνο δυνατό, αλλά άκρως πιθανό όταν τα δίκτυα καταρρέουν.

Το πιο εντυπωσιακό παράδειγμα είναι αυτό που οι ανθρωπολόγοι ονομάζουν “Το Φαινόμενο της Τασμανίας”. Πριν από περίπου 10.000 χρόνια, η άνοδος της στάθμης της θάλασσας απομόνωσε την Τασμανία από την ηπειρωτική Αυστραλία. Ο πληθυσμός του νησιού περιορίστηκε σε μερικές χιλιάδες κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες (hunter gatherers). Μέσα σε χιλιετίες απομόνωσης και πληθυσμιακής στασιμότητας, οι Τασμανοί δεν σταμάτησαν απλώς να εφευρίσκουν, στην πραγματικότητα ξέχασαν και έχασαν τεχνολογίες που προηγουμένως μοιράζονταν με την ηπειρωτική χώρα, συμπεριλαμβανομένων των οστέινων εργαλείων, των μπούμερανγκ, των διχτυών και των περίπλοκων ρούχων για το κρύο. Ο συλλογικός τους εγκέφαλος στερούταν το κατώφλι των μυαλών που απαιτούνταν για να διατηρήσουν και να μεταδώσουν την εργαλειοθήκη τους από γενιά σε γενιά.

Ένα παρόμοιο φαινόμενο καταγράφηκε από τον ανθρωπολόγο στους Ινουίτ. Όταν μια απροσδόκητη επιδημία εξόντωσε μια μικρή γενιά ηλικιωμένων, το δημογραφικό δίκτυο αποδείχθηκε πολύ αραιό για να ανακατασκευάσει τα περίπλοκα βήματα που απαιτούνταν για την κατασκευή απαραίτητου εξοπλισμού επιβίωσης, όπως τα καγιάκ και τα τόξα. Ο επιζών πληθυσμός βίωσε μια τεχνολογική οπισθοδρόμηση που διήρκεσε μέχρι να αποκατασταθεί η εξωτερική επαφή.

Η Δημογραφική Ισορροπία: Εξερεύνηση έναντι Εκμετάλλευσης

Από εξελικτική άποψη, οι ανθρώπινοι πληθυσμοί βασίζονται σε μια βέλτιστη ισορροπία μεταξύ δύο γνωστικών λειτουργιών: της “εξερεύνησης” (exploration) και της “εκμετάλλευσης” (exploitation).

Η νιότη είναι βιολογικά προγραμματισμένη για εξερεύνηση. Οι νεότεροι εγκέφαλοι εμφανίζουν μεγαλύτερη γνωστική ευελιξία, δεκτικότητα στο καινούργιο και μια εξελικτική κλίση προς την ανάληψη κινδύνων. Είναι οι δημογραφικές μηχανές που αμφισβητούν τα υπάρχοντα δόγματα, ιδρύουν ασταθείς νέες βιομηχανίες και ανατρέπουν παρωχημένα πρότυπα. Η τρίτη ηλικία, αντίθετα, είναι φτιαγμένη για τη διατήρηση, τη βελτιστοποίηση και τη σταθερή εφαρμογή της κεκτημένης σοφίας και της θεσμικής σταθερότητας.

Όταν ένας παγκόσμιος πληθυσμός μειώνεται και γερνάει ραγδαία, μετατοπίζει αυτή τη λεπτή βιολογική ισορροπία εξ ολοκλήρου προς την εκμετάλλευση και την αποφυγή κινδύνου. Μια γερασμένη κοινωνία ανακατανέμει φυσικά το κεφάλαιο, την ενέργεια και την πολιτική της βούληση μακριά από τις καινοτομίες υψηλού κινδύνου και υψηλής ανταμοιβής, και τα διοχετεύει στη συστημική διατήρηση, όπως η υγειονομική περίθαλψη, οι κρατικές συντάξεις και τα δίχτυα ασφαλείας. Η όρεξη για εξερεύνηση μειώνεται ακριβώς τη στιγμή που τη χρειαζόμαστε περισσότερο!

Αντιστρέφοντας την Μηχανή της Συνεργασίας

Η γεωργία επέτρεψε στην ανθρωπότητα να εγκατασταθεί σε σταθερούς οικισμούς και να επεκταθεί, δημιουργώντας κοινωνίες μεγάλης κλίμακας, όπου το εμπόριο με τις “εξωτερικές ομάδες” έγινε πιο κερδοφόρο από τον πόλεμο μαζί της. Αυτό μετέτρεψε την προεπιλεγμένη λειτουργία του είδους μας από τη φυλετική σύγκρουση στην εμπορική συνεργασία. Ωστόσο, εάν η παγκόσμια αγορά συρρικνωθεί, αντιμετωπίζουμε δύο βαθιές μακροοικονομικές πιέσεις:

Η Παγίδα της Συντήρησης – Οι σύγχρονες παγκόσμιες υποδομές, τα ενεργειακά μας δίκτυα, οι παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού, τα δορυφορικά συστήματα και τα ψηφιακά δίκτυα, φέρουν τεράστιο σταθερό κόστος ανθρώπινης εργασίας. Εάν το εργατικό δυναμικό συρρικνωθεί, ένα συνεχώς αυξανόμενο ποσοστό του εναπομείναντος πληθυσμού πρέπει να αφιερωθεί αποκλειστικά στο “να κρατάει τα φώτα αναμμένα” και να επισκευάζει τα υπάρχοντα συστήματα, αφήνοντας λιγότερα μυαλά διαθέσιμα για καινοτομίες. Την ίδια στιγμή αυτή ακριβώς η ανάγκη για καινοτομία είναι που θα ήταν απαραίτητη για να λυθούν τα προβλήματα αυτά με νέες τεχνολογίες και τεχνικές. Ένας φαύλος κύκλος.

Η Επιστροφή στη Λογική του Μηδενικού Αθροίσματος – Καθώς οι παγκόσμιες αγορές συρρικνώνονται, τα έθνη και οι ομάδες γίνονται πιο προστατευτικά με τον συρρικνούμενο εγχώριο πλούτο τους. Η εξελικτική γέφυρα που τόνισε ο Ridley, η μετάβαση από τη σύγκρουση των εξωτερικών ομάδων στο εμπόριο, βαλτώνει. Όταν η ανάπτυξη σταματά, οι κοινωνίες κινδυνεύουν να διολισθήσουν πίσω στον φυλετισμό μηδενικού αθροίσματος, όπου ο πλούτος θεωρείται κάτι που πρέπει να αφαιρεθεί από τους άλλους παρά να δημιουργηθεί εκ νέου.

Η Μαλθουσιανή Πλάνη και το Ψευδές «Ταβάνι» της Προόδου

Πριν καταλήξουμε, είναι απαραίτητο να αντιμετωπίσουμε το κυρίαρχο πολιτισμικό αφήγημα που τροφοδοτεί την επιθυμία για πληθυσμιακή συρρίκνωση. Πρόκειται για μια σύγχρονη εκδοχή της “Μαλθουσιανής πλάνης”: την πεποίθηση ότι οι πόροι της Γης είναι απολύτως πεπερασμένοι και ότι οι άνθρωποι είναι εγγενώς ένα “κακό” για τον πλανήτη.

Αυτή η οπτική περιέχει αναμφίβολα κάποιες έγκυρες ανησυχίες. Είναι αλήθεια ότι η ανθρώπινη δραστηριότητα έχει προκαλέσει περιβαλλοντική υποβάθμιση, εξάντληση τοπικών πόρων και εξαφάνιση κάποιων ειδών. Αυτά είναι υπαρκτά προβλήματα που απαιτούν σοβαρές λύσεις. Ωστόσο, το λογικό σφάλμα προκύπτει όταν αυτές οι έγκυρες ανησυχίες μετατρέπονται σε βαθιά αντιανθρώπινα συναισθήματα, αντιμετωπίζοντας την ανθρωπότητα ως έναν ιό που πρέπει να περιοριστεί, αντί για μια δύναμη που μπορεί να επιλύσει τα ίδια της τα προβλήματα.

Η μαλθουσιανή σκέψη αντιμετωπίζει τους πόρους ως μια στατική πίτα. Αλλά η ιστορία δείχνει ότι οι “πόροι” ορίζονται από την ανθρώπινη τεχνολογία. δεν είναι πεπερασμένοι, η ανθρώπινη εφευρετικότητα συνεχώς τους επαυξάνει. Η άμμος ήταν απλώς σκόνη μέχρι να μάθουμε να τη μετατρέπουμε σε γυαλί και, αργότερα, σε μικροτσίπ πυριτίου. Το πετρέλαιο ήταν μια άχρηστη λάσπη που μόλυνε το έδαφος μέχρι να εφεύρουμε τη μηχανή εσωτερικής καύσης, ο ήλιος και ο άνεμος μόνο πρόσφατα έγιναν πηγές καθαρής ενέργειας. Οι άνθρωποι δεν είναι απλώς καταναλωτές πόρων, είναι οι δημιουργοί (!) των πόρων μέσω της καινοτομίας.

Παράλληλα, υπάρχει η πλάνη ότι ίσως έχουμε φτάσει στο “αποκορύφωμα της προόδου” (peak progress), μια αίσθηση ότι έχουμε ανακαλύψει όλα τα βασικά, ότι η ζωή μας είναι αρκετά άνετη και ότι δεν χρειαζόμαστε άλλη ανάπτυξη. Αυτή η πεποίθηση είναι επικίνδυνα εφησυχαστική. Η ιδέα ότι η παρούσα κατάσταση είναι η τελική μορφή της ανθρώπινης εξέλιξης αγνοεί τις τεράστιες προκλήσεις που έχουμε ακόμα να επιλύσουμε. Σχεδόν κάθε κοινωνία του παρελθόντος που ευημεύρευσε θα μπορούσε εύκολα να πέσει σε αυτή την πλάνη. Μια ιστορική ματιά όμως θα μας δείξει η εξέλιξη και η πρόοδος ήταν πάντα δυνατές. Και έγιναν!

Όταν αποδεχόμαστε το αφήγημα ότι “είμαστε ήδη αρκετοί και έχουμε ήδη αρκετά”, ουσιαστικά υπογράφουμε τη συνταγή της στασιμότητας. Και όπως μας δίδαξε η Τασμανία, στη δυναμική της ανθρώπινης κουλτούρας δεν υπάρχει σταθερό σημείο: αν σταματήσεις να κινείσαι προς τα εμπρός, αρχίζεις να κινείσαι προς τα πίσω.

Συμπέρασμα: Η Πρόοδος Δεν Είναι Εγγυημένη

Η ανθρώπινη πρόοδος δεν είναι ένας αναπόφευκτος, γραμμικός νόμος της φύσης. Είναι μια αναδυόμενη συνέπεια του μεγέθους του δικτύου, της πυκνότητας και της ελευθερίας των ανταλλαγών ανάμεσα στους ανθρώπους. Δεν χρειαζόμαστε περισσότερους ανθρώπους απλώς για να συντηρήσουμε οικονομικά τα κοινωνικά κράτη ή για να ισορροπήσουμε τους ισολογισμούς (τους χρειαζόμαστε και γι’ αυτό). Τους χρειαζόμαστε μάλλον περισσότερο επειδή η ανθρώπινη νοημοσύνη είναι συλλογική. Εάν συρρικνώσουμε οικειοθελώς το παγκόσμιο δίκτυο και επιτρέψουμε στη δημογραφική μας δομή να τελματώσει, κινδυνεύουμε να στερήσουμε από τη φλόγα της ανθρώπινης καινοτομίας το ίδιο το οξυγόνο που χρειάζεται για να καίει.

Disclaimer: το παραπάνω κείμενο (και την εικόνα) το έγραψα με AI, συγκεκριμένα με το Gemini. Του έδωσα το βασικό προβληματισμό, την κεντρική ιδέα, τα βασικά επιχειρήματα, όπως προέκυψαν διαβάζοντας το The Rational Optimist του Matt Ridley. Τις αναφορές που κάνει τις έλεγξα, αν και ήδη υπάρχουν στο βιβλίο εν πολλοίς. Έπειτα χτένισα το κείμενο πολύ γερά, πρόσθεσα προτάσεις, άλλαξα κάποιες εντελώς, ώστε να βγάζει νόημα και να είναι γραμμένο σε καλά (πιστεύω) και φυσικά Ελληνικά. Ε, να έχει και το δικό μου ύφος. Στο τέλος αισθάνομαι ότι η μεγαλύτερη βοήθεια που πήρα ήταν η τακτοποίηση μιας βασικής ιδέας σε κάτι πιο συνεκτικό και στην έρευνα για αναφορές που υποστηρίζουν τα επιχειρήματα, κάτι που θα μου έπαιρνε απείρως περισσότερο χρόνο ή που δε θα κατάφερνα καν. Δεν είναι λίγο. Είναι ανεκτίμητο.

Γιε μου, σήμερα που σου γράφω είσαι σχεδόν 6 χρονών (παρά δυόμιση μήνες). Τελειώνεις το νήπιο και θα πας 1η Δημοτικού. Μεγάλες στιγμές! Αυτές τις μέρες έλαβαν χώρα και οι φετινές Πανελλήνιες εξετάσεις για την εισαγωγή στα πανεπιστήμια. Χαμός κάθε χρόνο για τα παιδιά που διαβάζουν και ταλαιπωρούνται και βασανίζονται και έχουν αβέβαιο μέλλον και διάφορα άλλα δακρύβρεχτα. Θα πρέπει να σου πω την αλήθεια όπως είναι.

Αυτή η ταλαιπωρία είναι φυσική κατάσταση. Ο αγώνας για να πετύχεις είναι φυσική κατάσταση. Αφύσικη είναι η κατάσταση όπου περιμένεις η ικανοποίηση στη ζωή να σου δοθεί μαγικά, χωρίς κόπο, σαν δικαίωμα. Μην το πιστέψεις αυτό ποτέ. Ονειρέψου, οραματίσου, ορέξου πράγματα, αλλά πολέμησε τίμια να τα πετύχεις, μην τα περιμένεις από κανέναν και μην κατηγορήσεις κανέναν ότι δε στα έδωσε.

Την εποχή που σου γράφω αυτά τα λόγια οι άνθρωποι έχουν εξιδανικεύσει την παιδική ηλικία και την έχουν κάνει αγιοποιήσει. Είναι σαν τα παιδιά να μην κάνουν λάθη ή να μην πρέπει να αναλάβουν το βάρος των λαθών τους. Σα να μην πρόκειται ποτέ να γίνουν υπεύθυνοι ενήλικες. Είναι αθώα, είναι αδύναμα, δεν τα μαλώνουμε, τα καλοπιάνουμε, τα χαϊδεύουμε. Δε σου έχω καλά νέα. Θα σου πω την αλήθεια και θα είμαι ειλικρινής. Έχω ορκιστεί να σου λέω την αλήθεια από τότε που γεννήθηκες. Αυτή είναι μια πλάνη που καλό είναι να την παραμερίσεις νωρίς. Είσαι υπεύθυνος για τον εαυτό σου και πρέπει να δώσεις τον αγώνα σου. Υπάρχει υπερηφάνεια και απόλαυση στην προσπάθεια. Κάνε την.

Λίγες μέρες πριν συνέβη εδώ κάτι δραματικό. Δυο κορίτσια από την Ηλιούπολη 17 χρονών, απογοητευμένες από τη ζωή και απελπισμένες από τις προοπτικές τους αυτοκτόνησαν. Δε μπορώ να σου περιγράψω τον πόνο που φαντάζομαι καν για τις οικογένειές τους. Και γιατί; Γιατί δεν έβλεπαν προοπτική στη ζωή τους. Δεν ήλπιζαν ότι θα βρουν δουλειά με αρκετά λεφτά. Τι φτωχός και παραπλανημένος λόγος! Τι θλίψη πρέπει να έχουμε ενσταλάξει στο μυαλό τους για να πειστούν πως, αντί να ξεκινήσουν τη ζωή τους με ορμή και προσπάθεια, είναι προτιμότερο να την τερματίσουν.

Λίγο αργότερα, ένας μαθητής που μόλις έδωσε Πανελλήνιες εξετάσεις δήλωνε ότι δε θέλει αυτό το σύστημα, ότι προσπάθησε να το αλλάξει και δεν τα κατάφερε, ότι θέλει να έχει οράματα και όχι στόχους. Ω, τι πλανημένος νέος. Τι θλιβερές λέξεις να ακούς από το στόμα του. Η τίμια εργασία, η προσπάθεια, η αποτυχία, η επανάκαμψη δεν έχουν για αυτόν αξία. Έχει φάει το παραμύθι ότι ο κόσμος του χρωστάει.

Δεν του χρωστάει τίποτα! Ο ίδιος είναι κύριος του εαυτού του και υπεύθυνος να κυνηγήσει τα οράματά του. Και τα οράματά του μπορεί να είναι υπέροχα και γήινα ταυτόχρονα. Δε χρειάζεται να είναι παραφουσκωμένα με ανοησίες όπως η αλλαγή του κόσμου. Η δημιουργικότητα και η εργατικότητα είναι εξίσου δύσκολα πράγματα να πετύχει κανείς και ταυτόχρονα υπαρκτά, δεν ανήκουν στη σφαίρα της φαντασίας. Και τα ρίσκα της πραγματικότητας και οι ελπίδες της έχουν μεγάλες συγκινήσεις να σου προσφέρουν.

Ελπίζω να τα κατανοήσεις όλα αυτά πολύ νωρίτερα από μένα.

Εδώ οι τρεις μας με τη μαμά, την Πρωτομαγιά του 2026, μαζεύουμε λουλούδια για το στεφάνι

Δε μου αρέσουν καθόλου οι τίτλοι άρθρων που τελειώνουν με ερωτήματα. Συνήθως, οι πιο βαρύγδουποι ακολουθούν το νόμο του Betteridge για τα πρωτοσέλιδα: απαντιούνται απλά με “όχι”. Συνήθως τους συλλαμβάνει κανείς στην καλύτερη περίπτωση να σπέρνουν από μια εύλογη αμφιβολία ή να υπερβάλουν τρομολαγνικά στη χειρότερη. Αλλά στο συγκεκριμένο θέμα αισθάνομαι ότι υπάρχει πλέον πράγματι ένα ερώτημα που στέκεται αναπάντητο.

Να ξεκαθαρίσω ότι μέχρι τώρα στεκόμουν καθαρά υπέρ του κυρίαρχου αφηγήματος, ότι η κλιματική αλλαγή είναι ένα γεγονός, ότι ο πλανήτης μας θερμαίνεται ραγδαία, ότι τα ακραία καιρικά φαινόμενα που παρατηρούμε είναι αποτέλεσμα της. Και στήριζα -και στηρίζω ακόμη ενεργά, όχι θεωρητικά-  τις προτάσεις που θα τη μειώσουν: ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, ανακύκλωση, μείωση πλαστικών, μείωση κατανάλωσης βοοειδών, κλπ. Αλλά δεν είμαι πλέον τόσο σίγουρος. Θα μοιραστώ τους ενδοιασμούς μου και θα προσπαθήσω να καταλάβω τι συμβαίνει.

Ο Patrick Albert Moore είναι Καναδός, πρώην ακτιβιστής της Greenpeace Canada και μάλιστα από τα ιδρυτικά της μέλη τη δεκαετία του 1970, τότε που στέκονταν απέναντι στις πυρηνικές δοκιμές στον Ειρηνικό ωκεανό, στο κυνήγι των φαλαινών και των φωκιών. Και με επιτυχία! Παράτησε τη Greenpeace το 1986 όταν (sic) “άρχισαν να αποκαλούν τους ανθρώπους εχθρούς της γης”. Θα είναι ασφαλώς αυτή μια άποψη που έχετε ξανακούσει. Ότι οι άνθρωποι με το βάρβαρο πολιτισμό τους, τον αχόρταγο καταναλωτισμό τους, τον αδυσώπητο καπιταλισμό τους αλλά και τον υπερπληθυσμό τους, πρακτικά καταστρέφουν τον αγνό πλανήτη μας.

Από το 1986 που έφυγε από την Greenpeace, ο Moore ασκεί κριτική στο περιβαλλοντικό κίνημα, λέγοντας πως αυτό χρησιμοποιεί τακτικές εκφοβισμού, ότι καταστροφολεγεί και παραπληροφορεί, ενώ αγνοεί -το κίνημα- την επιστήμη και τα δεδομένα και προτιμά το συναίσθημα τον εντυπωσιασμό. Κι αυτό ίσως χτυπά μερικά καμπανάκια. Όλοι έχουμε δει διάφορες ακτιβιστικές δράσεις που ακροβατούν ανάμεσα στη θεατρικότητα και τη γραφικότητα (πχ πασίγνωστη η ρίψη σούπας στη Μόνα Λίζα στο Λούβρο το 2024).

Ισχυρίζεται, με νηφάλιο ύφος, ότι η κλιματική αλλαγή, όπως μας παρουσιάζεται εν είδει αποκάλυψης που επέρχεται, δεν ευσταθεί. Ότι η γη περνάει μια φυσιολογική αύξηση της θερμοκρασίας της που άρχισε με το τέλος ενός μικρού παγετώνα το 16ο αιώνα ενώ η αύξηση του CO2 άρχισε να συμβαίνει στο τέλος του 19ου αιώνα. Λέει ότι τα φυτά στην πραγματικότητα χρειάζονται περισσότερο CO2 για να τραφούν, το ξέρουμε ότι το κάνουν αυτό ήδη από το σχολείο. Πως το CO2 δεν είναι καν το σημαντικότερο αέριο θερμοκηπίου. Ότι η αύξηση στη στάθμη των ωκεανών είναι απειροελάχιστη, 1mm/έτος, προσωρινή και αντιμετωπίσιμη και δεν παρατηρείται καν παντού. Αναφέρει πως οι μετρήσεις της αύξησης της θερμοκρασίας γίνονται συντριπτικά από μετεωρολογικούς σταθμούς σε πόλεις όπου πράγματι η αύξηση είναι σημαντική λόγω κτιρίων και ασφάλτου. Και πως οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας έχουν πάρα πολλά μειονεκτήματα και λίγα οφέλη.

Έγραψε το βιβλίο με τον χαρακτηριστικό τίτλο “Fake Invisible Catastrophes and Threats of Doom“.

Δείτε τον και οι ίδιοι να τα αναλύει όλα αυτά:

Καταλαβαίνω ότι όλα αυτά πηγαίνουν κόντρα σε ό,τι έχουμε διδαχθεί για δεκαετίας. Κόντρα σε κάθε σχολική ή κρατική ή ιδιωτική δράση. Κόντρα σε κάθε σχεδόν πληροφορία που επίμονα μαθαίνουμε χρόνια τώρα. Κόντρα σε μια συμφωνία επιστημόνων που μοιάζει σχεδόν καθολική. Σχεδόν θυμίζει τις θεωρίες συνωμοσίας, όπως ότι τα εμβόλια προκαλούν αυτισμό. Είναι κόντρα σε αυτό που “όλοι ξέρουν και πρέπει να είσαι παλαβός για να πιστεύεις το αντίθετο”. Κόντρα στην κοινή γνώση. Διάολε, μέχρι και ο Τραμπ δεν πιστεύει στην κλιματική αλλαγή!

Όμως οι αντιρρήσεις που ακούγονται από την άλλη πλευρά μοιάζουν να πληθαίνουν και από σοβαρές φωνές. Μάλιστα ακούγονται και διάφορα άλλα, παράλληλα και σημαντικά επιχειρήματα. Όπως ότι, ενώ η Δύση, πασχίζει να μειώσει την κατανάλωσή της σε ορυκτά καύσιμα με στόχο το άμεσο απόλυτο μηδέν, η Κίνα είναι αυτή που καταναλώνει τεράστια ποσά σήμερα. Ή ότι τα ορυκτά καύσιμα είναι σημαντικός και φτηνός παράγοντας ενέργειας που θα βοηθήσει φτωχά κράτη να βγουν γρήγορα από τη φτώχεια τους και με τη σειρά τους να ενδιαφερθούν για το περιβάλλον, όπως κάνουν όλα τα ανεπτυγμένα κράτη.

Ο Ted Nordhaus, ιδρυτής του The Breakthrough Institute και συν-συγγραφέας του An Ecomodernist Manifesto με τον Michael Shellenberger εξηγεί πως δεν είναι ότι η κλιματική δεν υπάρχει ή ότι δεν είναι ανθρωπογενής. Αλλά ότι οι προβολές που γίνονταν την τελευταία 20ετία ήταν εξαιρετικά καταστροφολογικές και δε θα είχαν τα βιβλικά αποτελέσματα που ισχυριζόταν το κυρίαρχο αφήγημα. Επιπλέον, δεν είχαν υπολογιστεί εξελίξεις όπως ότι ο παγκόσμιος πληθυσμός φτάνει στο κορύφωμά του και σύντομα θα αρχίσει να μειώνεται, άρα ο υπερπληθυσμός δεν είναι θανάσιμος κίνδυνος, ότι η ανάπτυξη της οικονομίας της Κίνας, βασικής παγκόσμιας ρυπογόνου χώρας, θα σταματούσε κάποτε, ότι η ανάπτυξη γενικά των δυτικών κρατών κι αυτή θα έφτανε σε ένα πλατώ.

Το Ecomodernist Manifesto αποτελεί έκφραση της πεποίθησης ότι ο άνθρωπος δεν είναι μια εγγενώς κακή δύναμη στη φύση, ότι ανάπτυξη είναι εργαλείο της ανθρώπινης ευημερίας και ότι η επιστήμη και η τεχνολογία είναι αυτές που θα μας δώσουν τις λύσεις απέναντι στην κλιματική αλλαγή. Όχι η αποανάπτυξη, που θα πλήξει κυρίως τις αναπτυσσόμενες χώρες. Ένα μέρος επιβάρυνσης του περιβάλλοντος είναι απαραίτητο για την επιβίωσή μας και το αίτημα για ιδανικές καταστάσεις μηδενικών δεν είναι περισσότερο ωφέλιμο τελικά.

Εδώ τα εξηγεί όλα αυτά αναλυτικά:

Ταυτόχρονα ο περιβαλλοντικός ακτιβισμός έχει χάσει πολλή από την αξιοπιστία του και όχι μόνο εξαιτίας της γραφικότητας πράξεων όπως η σούπα στη Μόνα Λίζα. Πληθαίνουν παραδείγματα όπως αυτό των “μεταλλαγμένων”. Οι μεταλλαγμένοι σπόροι -η λέξη από μόνη της φαντάζει τρομακτική- δεν έχει αποδειχτεί να προκαλούν τίποτα κακό ακόμα. Ενώ ταυτόχρονα η ανάπτυξή τους θα δώσει ποικιλίες ανθεκτικές σε καιρικές συνθήκες και εδάφη και υπερπαραγωγικές σε ποσότητες που θα σταθούν ικανές να καταπολεμήσουν την πείνα σε χώρες της Αφρικής. Όμως οι ακτιβιστές σαμποτάρουν την έρευνα και ανάπτυξη αυτών (ένα παράδειγμα από τα πολλά).

Φαίνεται δηλαδή πως ο ισχυρισμός ότι ο σύγχρονος ακτιβισμός απευθύνεται περισσότερο στο συναίσθημα μάλλον ευσταθεί. Εκφράζει μια ρομαντική επιθυμία αλλά δεν έχει να προτείνει τη βιώσιμη λύση. Η λύση είναι ψυχραιμία, αποφυγή της καταστροφολογίας, ζύγισμα οφέλους-κόστους και εμπιστοσύνη στην επιστήμη και την τεχνολογία.

Ο Ντόναλντ Τραμπ φαίνεται πως είναι ένας αλλοπρόσαλλος άνθρωπος, χωρίς ιδεολογία, χωρίς φραγμούς. Είναι ένας οπορτουνιστής με στοιχεία από διάφορες ιδεολογίες. Παλινδρομεί χωρίς ηθικούς δισταγμούς, ανάλογα με το συμφέρον του. Θα παρουσιαστεί ως ελευθεριακός, όταν θέλει να χρησιμοποιήσει την ελευθερία ως μέσο για το σκοπό του (πχ ελεύθερη οικονομία) αλλά θα γίνει σε δευτερόλεπτα κρατιστής, όταν θέλει να δώσει την εύνοιά του σε συγκεκριμένα συμφέροντα που τον στηρίζουν. Θα φέρει δασμούς και μετά θα τους σταματήσει σε ένα παιχνίδι ακραίου διεθνούς ανταγωνισμού. Είναι απρόβλεπτος. Θα σταματήσει υποτίθεται όλους τους πολέμους, αλλά θα επιτεθεί όταν το αποφασίσει γιατί απλά άλλαξε γνώμη.

Είναι όμως και συγκεντρωτικός, αποφασίζει για τα πάντα, είναι νάρκισσος, δημιουργεί στοιχεία προσωπολατρείας, είναι χυδαίος και ανερμάτιστος. Κατεβάζει το επίπεδο της πολιτικής αντιπαράθεσης στο δικό του ύφος από την καθέδρα του πλανητάρχη. Παρουσιάζεται ως αποφασιστικός, ενώ είναι απλά αδίστακτος. Παρολαυτά κινείται μέσα στα όρια του δημοκρατικού πολιτεύματος, ροκανίζοντάς το λίγο λίγο, αγνοώντας το, προσπερνώντας θεσμούς και ασφαλιστικές δικλείδες και αυτό, το πολίτευμα με τους θεσμούς του, τον παρακολουθεί μουδιασμένο, καθώς το διαλύει. Και καθώς διαλύει διεθνείς συνεργασίες και οργανισμούς.

Αλλά είναι και χυδαίος και λαϊκιστής. Μοιάζει να τα λέει σταράτα κι έξω από τα δόντια, αλλά επιτίθεται σε αχυρανθρώπους. Λέει ψέμματα για πλάκα και αδιαφορεί όταν τον καταρρίπτουν. Πείθει από τη μια τους δυστυχείς της χώρας του, και από την άλλη τους ακραίους. Αλλά κρατά στο μέρος του και τους αδιάφορους, που νομίζουν ότι είναι απλά μια νέα πρόταση. Την ίδια ώρα οι ιδεολογικοί αντίπαλοι βρίσκονται στο ναδίρ της πολιτικής τους ποιότητας και επιρροής. Παίρνει στο μέρος του οικονομικές ελίτ που δεν έχουν αναστολές και είναι έτοιμες να δημιουργήσουν λυκοφιλίες κοινών συμφερόντων, όσο αυτά κρατήσουν.

Γενικά, πέρα από το καθημερινό κακό που κάνει, μακροπρόθεσμα κουρελιάζει εγχώριους και διεθνείς θεσμούς, που, μέσα στις υπαρκτές ατέλειές τους, συνετέλεσαν στην καλύτερη εποχή της ανθρωπότητας που γνωρίζουμε μέχρι σήμερα: την εποχή μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, μια εποχή τεχνολογικής ανάπτυξης, επιστημονικής εξέλιξης, βελτίωσης της ποιότητας ζωής, αλλά και ενδυνάμωσης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε πολλαπλά επίπεδα.

Και έχει τόσο αβάσταχτα φτωχό τρόπο ομιλίας για πρόεδρος μιας χώρας που ηγείται των δυτικών φιλελεύθερων δημοκρατιών, όπως οι ΗΠΑ. Που πονάει. 🙁

Featured image photo credit: “Donald Trump Signs The Pledge” by Michael Vadon is licensed under CC BY-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/?ref=openverse.