Τάκης Μπουγιούρης

Ο Στήβεν Πίνκερ στο Enlighetnment Now αναφέρει τη συμπάθεια μεγάλου ποσοστού της διανόησης του 20υ αιώνα στη φιλοσοφία του Νίτσε ως μεγάααλο πρόβλημα. Ο Νίτσε, λέει, αποτέλεσε και ιδεολογικό υπόβαθρο του φασισμού και ναζισμού και ακόμη και του σταλινισμού. Μιλάει για τον υπεράνθρωπο που θα επιβληθεί στους κατώτερους ανθρώπους. Και τα απολυταρχικά καθεστώτα αυτά τα είδε με καλό μάτι ένα μεγάλο επίσης ποσοστό της διανόησης του 20ου αιώνα. Τι κρυβόταν πίσω από αυτή την ανίερη σχέση;

Η Ευρώπη των εθνεγερσιών του 19ου αιώνα ήταν κατά το Νίτσε μια ξεπεσμένη Ευρώπη. Το αρχαίο κλέος της Αθήνας και της Ρώμης και των αυτοκρατοριών είχε περάσει μέσα από το φίλτρο της αδυναμίας του Χριστιανισμού που κήρυξε την ταπεινότητα και την ισότητα. Για το Νίτσε ο Χριστιανισμός τότε είχε νικήσει με αυτές τις αξίες! Αλλά για το Νίτσε αυτή η νίκη ισοδυναμούσε με παρακμή. Ο ρωμαλέος άνθρωπος της αρχαιότητας είχε παρακμάσει σε ταπεινό ανθρωπάκο. Ο υπεράνθρωπός του έπρεπε να επικρατήσει με την ισχύ του.

Αυτή η φιλοσοφία μεταφέρθηκε στον Α’ ΠΠ και στο μεσοπόλεμο σε επίπεδο εθνικό, όπου ένας ακραίος ιδεαλισμός πήρε τα ηνία ορίζοντας ότι το έθνος είναι η φυσική κατάσταση του ανθρώπου. Τα δυνατά έθνη θα επικρατήσουν στα αδύναμε όπως ο υπεράνθρωπος στον ανθρωπάκο. Αυτή τη φιλοσοφία ακολούθησαν Χίτλερ και Μουσολίνι. Αυτή η φιλοσοφία κρυβόταν και πίσω από το Στάλιν. Όλοι αυτοί, με τον τρόπο τους ο καθένας, ήθελαν μονομιάς την κατάρριψη του ξεπεσμένου καθεστώτος και την οικοδόμηση ενός νέου. Την οικοδόμηση κοινωνιών πάνω στη φανταστική αξία των ανώτερων εθνών οι φασίστες και οι ναζί, την οικοδόμηση του νέου ανθρώπου οι κομμουνιστές. Καμία έγνοια για την ανθρώπινη ζωή, μόνο ακραίος, μιλιταριστικό ιδεαλισμός που σαρώνει στο διάβα του και στον σκοπό του.

Αυτό τον αλλοπρόσαλλο ιδεαλισμό βλέπει ο Πίνκερ και στον Τραμπ. Η ρητορική του Τραμπ είναι ότι οι η Αμερική βρίσκεται σε παρακμή, ότι οι θεσμοί της έχουν καταπέσει, ότι χρειάζεται σωτηρία, αυτός είναι η αποκρυστάλλωση του εθνικού σκοπού, ο σωτήρας, και οι σχέσεις με τα άλλα έθνη είναι σχέσης είτε σύγκρουσης είτε καθαρής εμπορικής συναλλαγής.

Η Αμερική είχε πράγματι πρόβλημα πριν τον Τραμπ. Οι Δημοκρατικοί κυριαρχούσαν ιδεολογικά και οι Ρεπουμπλικανοί δεν ήταν πολύ διαφορετικοί στην πράξη. Το εκκρεμές είχε γείρει σε μια πλευρά. Μια πλευρά που είχε παθογένειες (τεράστιο κράτος πρόνοιας, ανισότητες, μεγάλο μέρος των βαθέων ΗΠΑ παραμένει οικονομικά δεκαετίες πίσω, ιδεολογική υπεροχή της αριστεράς και μαρξιστικής αριστεράς στην περίφημη αμερικανική ακαδημία, πολωτικά σχήματα εξουσίας λευκοί-μαύροι, άνδρες-γυναίκες, αμερικανοί-μετανάστες, κλιματική κρίση-κλιματικός ρεαλισμός).

Δυστυχώς ο εκφραστής της άλλης πλευράς είναι ένας ακραίος και τώρα γέρνει το εκκρεμές από την άλλη, προσπερνώντας με ταχύτητα και αδιαφορία το κέντρο.

[Featured image credit: “Nietzsche” by eozikune is licensed under CC BY-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/.]

Disclaimer: το παρακάτω άρθρο ξεκίνησε ως συζήτηση ανάμεσα σε φίλους συνομήλικους σε ένα ιδιωτικό chat, στη συνέχεια πήρα τη στιχομυθία από εκεί και την πέρασα στο Chat GPT, ζητώντας του να την κάνει άρθρο, το επιμελήθηκα λίγο και ιδού, δεν είναι καθόλου κακό: 

Η εφηβική μελαγχολία συχνά περιγράφεται ως μια ωραία πολυτέλεια. Έχεις όλη τη ζωή μπροστά σου, άπειρες δυνατότητες, και παρ’ όλα αυτά σε πλακώνει ένα βάρος που δεν ξέρεις από πού έρχεται. Είναι μια περίοδος όπου πενθείς, χωρίς να ξέρεις ακριβώς τι χάνεις. Κι όμως, αυτό το παράδοξο συναίσθημα φαίνεται να είναι πιο πολιτισμικά φορτισμένο απ’ όσο νομίζουμε. Ήταν όμως πάντα έτσι; Μάλλον όχι.

Αν κοιτάξουμε την ανθρώπινη ιστορία, η ιδέα του “έφηβου” όπως τον αντιλαμβανόμαστε σήμερα δεν υπήρχε. Στις περισσότερες προ-βιομηχανικές κοινωνίες η ζωή προχωρούσε από την παιδική ηλικία κατευθείαν στην ενηλικίωση: δουλειά, ευθύνες, συχνά γάμος, όλα πριν καν προλάβει κάποιος να πει «τι θέλω να κάνω με τη ζωή μου».

Η εφηβεία υπήρχε βέβαια βιολογικά, οι ορμόνες δεν είναι εφεύρεση του μοντερνισμού, αλλά κοινωνικά ο ρόλος ήταν ξεκάθαρος. Δεν υπήρχε χρόνος ούτε χώρος για εσωτερικά δράματα. Αυτά θα ήταν μια πολυτέλεια, ίσως για λίγους. Η μετάβαση ήταν σύντομη, οριοθετημένη και με σκοπό: η επιβίωση και οι ανάγκες έρχονταν πρώτες.

Αντίθετα, στη δυτική μεταμοντέρνα κοινωνία, η εφηβεία έχει μετατραπεί σε μια εκτεταμένη και ασαφή περίοδο «ούτε παιδί ούτε ενήλικος», όπου ο έφηβος καλείται να βρει τον «αληθινό του εαυτό». Μπορεί να ξεκινά στην ηλικία των 12-14 ετών και να τελειώνει προς τα 25, ενώ τα παλλιροϊκά της κύματα μπορεί να επηρεάζουν το άτομο ακόμη περισσότερο.

Από τον Ρομαντισμό και μετά, η ιδέα της εσωτερικής ταραχής απέκτησε κύρος. Η θλίψη, η μοναχικότητα, οι μεγάλες υπαρξιακές σκέψεις έγιναν ένδειξη πνευματικού/ψυχικού “βάθους”. Η ψυχολογία ήρθε λίγο αργότερα να βάλει θεωρητικό πλαίσιο, όπου η ομφαλοσκόπηση απέκτησε επιστημονική νομιμοποίηση και το εφηβικό άγχος εντοπίστηκε, κανονικοποιήθηκε και μέχρι και τραγουδήθηκε από την ποπ κουλτούρα.

Σήμερα, το μοντέλο αυτό έχει εδραιωθεί σε βαθμό που να θεωρείται αυτονόητη. Ο κόσμος περιμένει από τους εφήβους να έχουν άποψη για την αυτοπραγμάτωσή τους, να είναι κοινωνικά και πολιτικά συνειδητοποιημένοι, να διαχειρίζονται την πίεση του σχολείου, του μέλλοντος, του δικού τους και του κόσμου ολόκληρου, της κλιματικής κρίσης.

Δεν είναι περίεργο που η εφηβική μελαγχολία έχει γίνει σχεδόν εγγυημένο στάδιο. Κάποιες φορές μάλιστα μοιάζει να ενισχύεται, ακόμη και τεχνητά, από ένα σύστημα που επιβραβεύει τη διαρκή ανησυχία και τη δραματοποίηση της εσωτερικότητας, που αναδεικνύει την ανθρώπινη ευαισθησία και ευαλωτότητα ως στοιχεία αποδεκτά και όχι προβληματικά που εμποδίζουν την ανάπτυξη του ατόμου.

Οι ορμόνες είναι πραγματικές, αλλά δεν εξηγούν τα πάντα. Η βιολογία παίζει τον ρόλο της, η συναισθηματική ευαισθησία, η ερωτική επιθυμία, η καθυστέρηση ωρίμανσης του προμετωπιαίου φλοιού, η τάση για ρίσκο και δράση, όλα είναι υπαρκτά στοιχεία της εφηβείας. Αν τα συνδυάσουμε με τη βροχή πληροφορίας που δέχεται ένας έφηβος σήμερα και το ρυθμό που το ίδιο του το σώμα εξελίσσεται έχουμε ένα κοκτέηλ δυνητικά εκρηκτικό. Ο εσωτερικός κόσμος του εφήβου είναι ένα πεδίο μάχης.

Αλλά αυτά τα χαρακτηριστικά, σε μια κοινωνία που απαιτεί από τον νέο άνθρωπο να είναι προσεκτικός, λογικός, υπολογιστικός, να σχεδιάζει το μέλλον του από νωρίς, να είναι σωστός και ευαίσθητος, καταλήγουν να μοιάζουν προβληματικά. Σαν να ευνουχίζεται ο αυθορμητισμός, που κάποτε ήταν απαραίτητος για να βγει ο έφηβος στον κόσμο και για τον οποίο τον έχει προγραμματίσει η φύση του.

Σε έναν κόσμο που όλα πρέπει να φιλτραριστούν, να ερμηνευθούν, να αναλυθούν, η αυθόρμητη ένταση της εφηβείας συχνά είτε καταπνίγεται είτε αποδίδεται αποκλειστικά σε συστημικές αιτίες: στην κοινωνία, στο περιβάλλον, στον καπιταλισμό, στην κρίση. Οι νέοι καλούνται να διαχειριστούν το βάρος του κόσμου πριν προλάβουν να διαχειριστούν το βάρος του εαυτού τους. Και κάπου εκεί, η μελαγχολία γίνεται όχι μόνο αναμενόμενη, αλλά και πολιτισμικά νομιμοποιημένη, σχεδόν επιβεβλημένη.

Τελικά, τι είναι η εφηβική θλίψη; Το σημαντικό, θα έλεγε κανείς, δεν είναι να την εξιδανικεύουμε αλλά ούτε και να την καταδικάζουμε. Αλλά να την αναγνωρίζουμε ως μέρος μιας μετάβασης που σήμερα γίνεται πιο θολή και πιο παρατεταμένη από ποτέ. Ίσως το πραγματικό ζητούμενο δεν είναι να προστατεύσουμε τους εφήβους από τη θλίψη, αλλά να τους βοηθήσουμε να βγουν από την ακινησία της, να περάσουν από το ταβάνι που κοιτούν, στη ζωή που τους περιμένει.

Αυτά μας έγραψε το AI, με διάφορες αλλαγές και προσθήκες δικές μου. Και έχω να προσθέσω το παρακάτω: 

Η σύγχρονη ζωή μας έχει προσφέρει μια κατάρα και μια ευχή ταυτόχρονα. Η ιδέα μιας καλής ζωής δεν είναι μακρινή και σε μεγάλο βαθμό οι μετα-βιομηχανικές κοινωνίες την έχουν πετύχει ή είναι σε θετική πορεία. Μάλιστα οι άνθρωποι των κοινωνιών αυτών έχουν και μια ίσως θολή αλλά υπαρκτή αίσθηση ιδανικότητας για αυτή τη ζωή και ταυτόχρονα αισθάνονται ότι οι κοινωνίες τους τους την έχουν υποσχεθεί κιόλας. Έτσι όμως μονίμως αναμετρώνται με αυτό το θολό ιδανικό και με την ιδέα του δικαιώματος σε αυτό. Και η αναμέτρηση αυτή τους βρίσκει πάντα να υστερούν και το άγχος αναπόφευκτο.

[Featured image credit: “Angst” by CBS_Fan is licensed under CC BY-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/]

Ο Αλέξης Τσίπρας, τώρα που έγραψε την Ιθάκη του, είναι το πιο επιτυχημένο παράγωγο των στρεβλώσεων της Μεταπολίτευσης, μιας εποχής αντιθέσεων αλλά μακροσκοπικά προόδου και ανάπτυξης, βελτίωσης της ζωής μας σε κάθε επίπεδο: βιοτικό, πολιτικό, οικονομικό, δικαιωμάτων, εκπαιδευτικό και γενικότερα ανθρώπινης ευημερίας.

Που πίστεψε ότι ο κόσμος μέσα από τον καπιταλισμό απέτυχε, ο άνθρωπος αποξενώθηκε, αλλοτριώθηκε. Φιλοσοφήματα του περασμένου αιώνα με αξία καθαρά τεχνική. Την ώρα που ο κόσμος μας έγινε απείρως καλύτερος εμείς ρουφήξαμε την ελευθερία και τη δύναμη που μας έδωσε για να του επιτεθούμε που δεν έγινε αυτομάτως ιδανικός.

Που πίστεψε ότι η οικονομία συμβαίνει κάπου αλλού, η ανάπτυξη συμβαίνει κάπου αλλού, σε κάποιο μαγικό σημείο όπου οι δυνατοί την παράγουν εκμεταλλευόμενοι τους αδύναμους και ότι όλοι έχουμε δικαίωμα στους καρπούς της αυτομάτως και ισομερώς. Ότι η ισότητα είναι ένας υγιής στόχος.

Που πίστεψε ότι το σύμβολα όπως Πολυτεχνείο ήταν αιτήματα για συνεχή αγώνα και μάλιστα με ιδιοκτησία ιδεολογική. Το Πολυτεχνείο εκεί που αξίζει να το τιμάμε είναι η αυτοθυσία αυτών που συμμετείχαν σε αυτό με κοινό αίτημα “κάτω η Χούντα, δημοκρατία”. Τα υπόλοιπα ιδεολογήματα που προκύπτουν από αυτό ήταν και είναι είτε ασύνδετα μεταξύ τους είτε εφηβικά και καλώς τα προσπεράσαμε.

Που πήρε τα προτάγματα ποιημάτων και τραγουδιών ως κυριολεκτικά πολιτικά προτάγματα. Τον ακούς να μιλάει σα να έχει βγει από έκθεση Γ’ Λυκείου Πανελληνίων με τσιτάτα και ατάκες. Μεγαλεπήβολες προθέσεις χωρίς συγκεκριμένες προτάσεις, χωρίς αναλύσεις κόστους-ωφέλειας, χωρίς κοστολόγηση.

Αυτός στην Ιθάκη του κι εμείς στη χώρα των λωτοφάγων.

Είναι ένας δυστυχής, που ως νέος μεγάλωσε μέσα στην αριστερή φανφάρα της Μεταπολίτευσης, περνώντας καλά όπως οι περισσότεροί μας, αλλά ποτέ δεν την ξεπέρασε. Αν ήμασταν τυχεροί θα είχε μείνει εκεί, να πιστεύει τη φανφάρα, να ηγείται το πολύ ενός κόμματος του 3%. Αλλά οι συγκυρίες έκαναν ένα παιδί των καταλήψεων των 90s και της ΚΝΕ μέχρι και Πρωθυπουργό. Τον έφεραν στη θέση να μπορεί να δοκιμάσει τη φανφάρα. Και τη δοκίμασε το 2015.

Δεν έχω πρόβλημα μαζί του, δεν πιστεύω ότι είναι απατεώνας ή κακόβουλος άνθρωπος. Πιστεύει ειλικρινά αυτά που λέει, αυτή είναι η κοσμοθεωρία του, ο ριζοσπαστισμός. Δεν πιστεύω ότι έχει κακή πρόθεση, αλλά η ικανότητά του να εκτιμά τον κόσμο και να προτείνει λύσεις είναι ρηχή και φτωχή. Μακάρι να απομακρυνθεί από αυτό. Έχει δείξει ικανότητα να ελίσσεται.

[Featured image credit: “Ο Αλέξης Τσίπρας στην Κομοτηνή” by PIAZZA del POPOLO is licensed under CC BY 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by/2.0/]

Είναι 17η Νοέμβρη μεθαύριο και εν πολλοίς δεν έχουμε ερμηνεύσει εκ νέου το Πολυτεχνείο. Το γιορτάζουμε και το θυμόμαστε σαν εθνική εορτή. Στο σχολείο παραλίγο ισότιμα με την 28η Οκτωβρίου 1940 και την 25η Μαρτίου 1821. Όμως για να το ερμηνεύσουμε σήμερα πρέπει να το αφήσουμε στο παρελθόν. Ναι στο παρελθόν. Όπως το 1821! Κρατάμε τις αξίες του για ελευθερία και εθνική ανεξαρτησία αλλά δεν πάμε να πάρουμε και την Πόλη.

Αυτό πρέπει να κάνουμε και με το Πολυτεχνείο. Ήδη από τα δικά μου σχολικά χρόνια η εορτή ήταν από τη μια κάπως γραφική και διεκπεραιωτική και από την άλλη, για τους λίγους που είχαν ξεμείνει να πιστεύουν στις ιδέες εκείνης της εποχής ευκαιρία να θυμηθούν περασμένα μεγαλεία. Όχι δικά τους μεγαλεία. Αλλά μεγαλεία με τα οποία ταυτίζονταν.

Αξίζει απίστευτα να θυμόμαστε έννοιες όπως η ελευθερία αλλά δεν αξίζει καθόλου να ερμηνεύουμε το σήμερα με ριζοσπαστικούς και ξεπερασμένους όρους. Την ώρα που χρειαζόμαστε δουλειά και ανάπτυξη αναλωνόμαστε σε φανταστικές χούντες που νομίζω τελικά υπάρχουν μόνο για να δικαιολογούν κούφιους επαναστατισμούς. Αν δεν έχει χούντα τι να σου κάνει ο επαγγελματίας επαναστάτης; Πρέπει να την εφεύρει γιατί δεν ξέρει κάτι άλλο να κάνει.

Image credit: “polytexneio” by PIAZZA del POPOLO is licensed under CC BY 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by/2.0/.

Ουαί τοις ανορθόγραφοις. 

Αν ο τίτλος της ανάρτησης σας κάνει να κριντζάρετε λίγο σας καταλαβαίνω, επίτηδες τον έβαλα εκεί. Στο σημερινό συγκείμενο τέτοιες ατάκες δεν έχουν θέση και οι δικτάτορες είναι κατάπτυστοι. Για την ακρίβεια η ατάκα “Μεταξά μας, σωτήρα της πατρίδος” προέρχεται από τραγουδάκι που μάθαιναν στη νεολαία της εποχής δίνοντάς της σοκολάτες για να την καλοπιάσουν. Κάθε φασιστικό καθεστώς επένδυε στη νεολαία του. Αλλά είναι αρκετή αυτή η ανάγνωση; Όχι δεν είναι αρκετή και είναι και αναχρονιστική!

Είναι αναχρονιστική γιατί κρίνουμε ένα πρόσωπο που έζησε δεκαετίες πριν από εμάς με την ηθική και την αισθητική του σήμερα και επιπλέον με τη γνώση της ιστορίας που ακολούθησε, από θέση δηλαδή βολική, μακριά από την πολυπλοκότητα της εποχής της. Για την πολυπλοκότητα εκείνης της εποχής διάβασα δύο πολύ ωραία άρθρα αυτές τις μέρες (ήταν μέρες γιορτής της 28ης Οκτωβρίου 1940) που δίνουν μια πολύ πιο ρεαλιστική ανάγνωση του μεσοπολέμου, της θέσης της Ελλάδας στον κόσμο εκείνο και των επιλογών του δικτάτορα της 4ης Αυγούστου Μεταξά:

1. Ανεπιθύμητες μνήμες: Η περίπτωση του Ιωάννη Μεταξά
2. O Ιωάννης Μεταξάς ήταν «έτοιμος από καιρό» να πει το OXI…
3. Τα παράδοξα της μεταξικής περιόδου

Ένα μικρό χαρακτηριστικό απόσπασμα από το τρίτο άρθρο από τα παραπάνω:

[…] εξηγεί ο Νίκος Βαφέας. «Το φιλελεύθερο μοντέλο ήταν σε κρίση και άρχισε σταδιακά να αρθρώνεται ένας αντικοινοβουλευτικός λόγος, ένας λόγος για διευθυνόμενη οικονομία με επιχειρήματα ανάγκης ενίσχυσης της εκτελεστικής εξουσίας, κάτι που έκανε πολλούς –και από τα δύο κυρίαρχα στρατόπεδα –δεκτικούς σε αυταρχικές λύσεις». Δεν είναι τυχαίο ότι λίγο πριν από την επιβολή της δικτατορίας, στις 27 Απριλίου, ο Μεταξάς, αρχηγός ενός μικρού κόμματος, εξασφάλισε ψήφο εμπιστοσύνης με 241 ψήφους υπέρ και 16 κατά. Ο μετέπειτα δικτάτορας είχε προηγουμένως εκλεγεί νόμιμα από τη συντριπτική πλειοψηφία του Ελληνικού Κοινοβουλίου.

Η αισθητική και η ηθική μας αλλάζει με τα χρόνια, εξελίσσεται. Ποιος ξέρει τι από αυτά που θεωρούμε σήμερα φυσιολογικά θα μοιάζουν απεχθή στους ανθρώπους του μέλλοντος! Ίσως το ότι ακόμη τρώμε ζώα. Ίσως το ότι καταναλώνουμε ορυκτά καύσιμα. Ίσως κάτι άλλο που δεν το αντιλαμβανόμαστε καν ακόμη. Σημαίνει αυτό ότι σήμερα αδυνατούμε να κάνουμε σημαντικά πράγματα και να αξίζει να αναγνωριστούμε για αυτά; Ελπίζω να συμφωνούμε πως όχι! Μπορούμε να κάνουμε σημαντικά πράγματα και αξίζει να αναγνωριστούμε για αυτά… ΠΑΡΟΛΟ που δεν είμαστε τέλειοι για τον κριτή του μέλλοντος. Και ο ίδιος ο κριτής του μέλλοντος βρίσκεται στην ίδια θέση σε σχέση με τον κριτή του δικού του μέλλοντος.

Κάπως έτσι πρέπει να αντιμετωπίζουμε και τις επιδραστικές προσωπικότητες του δικού μας παρελθόντος. Αναγνωρίζοντας τις τεράστιες ιστορικές εξελίξεις που έχουν συμβεί και που εμείς τις γνωρίζουμε, σε αντίθεση με τις προσωπικότητες αυτές, που ζουν σε ένα χρόνο μονίμως ενεστωτικό, όπου τα πάντα είναι ρευστά και οι συνθήκες πολλές και πολύπλοκες. Ίσως για αυτό ακριβώς είναι μεγάλες αυτές οι προσωπικότητες, γιατί σηκώνονται πάνω από την εποχή τους, πάνω από τα ελαττώματά τους και κάνουν πράξεις που αποκτούν ιστορική σημασία.

Διαφορετικά ο Σωκράτης και οι άλλοι μεγάλοι φιλόσοφοι ήταν απλώς ρατσιστές που κατείχαν δούλους, ο μέγας της επιστήμης Ισαάκ Νεύτωνας ήταν ένας ιδεοληπτικός χριστιανός, ο επαναστάτης του 1821 Θεόδωρος Κολοκοτρώνης ήταν ένας αγροίκος πατριάρχης κοκ. Θα βρούμε απαράδεκτα στοιχεία σε κάθε μεγάλη προσωπικότητα του παρελθόντος. Αλλά θα είναι απαράδεκτα με τα σημερινά κριτήρια. Όχι στην εποχή τους.

Αλλά είναι και κάπως ρηχή μια ανάγνωση που κανσελάρει όλες αυτές τις προσωπικότητες λες και τις θυμόμαστε ακόμη και για αυτά τα ελαττώματά τους. Δεν τις θυμόμαστε για αυτά. Όταν τις τιμούμε δεν τιμούμε την ίδια την προσωπικότητα. Δεν είναι εν ζωή αυτοί οι άνθρωποι για να χαρούν καμία τιμή! Τις θυμόμαστε γιατί στο όνομά τους συμπυκνώνεται ένα νόημα ανώτερο από μια προσωπικότητα, αναδεικνύεται μια ιδέα, κάτι αξιοθαύμαστο, κάτι που αξίζει να θυμόμαστε και θέλουμε να χτίσουμε πάνω σε αυτό.

Στο Μεταξά λοιπόν θυμόμαστε έναν άνθρωπο που ήταν πατριώτης. Που έβαλε μπροστά από όλα το συμφέρον της πατρίδας του την κρίσιμη στιγμή της έναρξης του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου με το Όχι της 28ης Οκτωβρίου 1940. Που ένωσε όλους τους Έλληνες σε ένα όραμα εθνικό, πατριωτικό και φιλελεύθερο (όσο κι αν ακούγεται περίεργο τέτοιο ήταν, γιατί πρέπει να το δούμε σε συγκριτική αντιδιαστολή με το κατακτητικό πνεύμα του εχθρού). Που έθεσε τη χώρα στο πλευρό των νικητών του μεγάλου πολέμου και επηρέασε θετικά τη μετέπειτα ιστορία της για όλο τον αιώνα.

Δεν τιμούμε το δικτάτορα αλλά και ως δικτάτορα ακόμη θα τον κρίνουμε στο πνεύμα της εποχής του και όχι της σημερινής. Δεν τιμούμε το πρόσωπο ούτε κάνουμε δίκη ενάντια στο πρόσωπο. Αναγνωρίζουμε την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης ιστορίας και κρατάμε από αυτήν ό,τι μπορούμε να αποκρυσταλλώσουμε σε κάτι ανώτερο από εμάς.

ΥΓ: Τους στίχους του τραγουδιού της νεολαίας Μεταξά δεν τους έχω βρει κάπου καταγεγραμμένους αλλά τους έχω ακούσει από ανθρώπους που ήταν στο μεσοπόλεμο 14 χρονών. Μπορεί να μου τους μετέφεραν παραλλαγμένους. Νομίζω το νόημα δεν αλλάζει ιδιαίτερα.

Ο εθνικισμός αποτέλεσε σημαντικό ρεύμα των δύο περασμένων αιώνων. Αξιοποιήθηκε άλλοτε από δημιουργικές και απελευθερωτικές δυνάμεις, πχ Ελληνική Επανάσταση, και άλλοτε σκοτεινές και καταπιεστικές, πχ φασισμός και ναζισμός. Παρόλο που στις μέρες μας κυρίως αναφέρεται στην ακραία και συντηρητική έκφανσή του, μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο συνδυάστηκε στη Δύση με τις αρχές τις φιλελεύθερης δημοκρατίας.

Αυτός ο συνδυασμός έδωσε από τη μια τη σταθερότητα συνεκτικών εθνικών κρατών, τα οποία κυβερνήθηκαν δημοκρατικά και σεβάστηκαν το ένα την ανεξαρτησία του άλλου, συνεργάστηκαν, έκαναν συμμαχίες και, το σημαντικότερο, συναλλάχθηκαν σε μια παγκοσμιοποιημένη οικονομία. Από την άλλη, οι δυτικές κοινωνίες έγιναν τρομερά ανεκτικότερες και φιλελευθεροποιήθηκαν. Μια πολύ βασική αρχή αναδείχθηκε και θεσμοθετήθηκε: η προστασία του ατόμου.

Ο ατομισμός, με την καλή του έννοια (individualism), αυτή της ελευθερίας και προστασίας του ατόμου να αναπτυχθεί και να επιδιώξει την ευημερία και την ευτυχία του, έγιναν αυτονόητα αιτήματα. Ακόμη κι αν δεν επιτεύχθηκε κάποιου είδους ιδεατή κατάσταση το αίτημα έγινε αποδεκτό και τα δικαιώματα και οι δυνατότητες του ατόμου ολοένα και ευρύτερα. Και ποια θα μπορούσε να είναι μια ιδεατή κατάσταση; Αμφιβάλλω αν θα μπορούσε καν κάποιος να την περιγράψει. Ωστόσο ήταν μια κατάσταση που συνεχώς βελτιωνόταν.

Η βελτίωση αυτή είχε καταστεί δυνατή, όπως προανέφερα, από τη σταθερότητα που παρείχε ο μεταπολεμικός κόσμος, όπου οι ευρωπαϊκές αυτοκρατορίες είχαν τελειώσει, οι άνθρωποι είχαν ταλαιπωρηθεί αφόρητα, τα πυρηνικά όπλα έκαναν ξεκάθαρο ότι σε επόμενες μεγάλης κλίμακας συγκρούσεις δε θα υπήρχε κανένας νικητής. Υπήρχε μια ομοφωνία ως προς τη γενική κατεύθυνση των πραγμάτων.

Έτσι ο ατομισμός μπορούσε να ανθίσει μέσα σε μια κοινωνία που του παρείχε προστασία και ελευθερία. Γιατί ατομισμός δε σημαίνει απόλυτη ελευθερία, σημαίνει ισορροπίες και συμβιβασμοί αφού α) χρειάζεται μια κοινωνία για να διασφαλίσει τις ατομικές αξίες και β) κάθε άτομο πρέπει να έχει ισότιμη πρόσβαση με όλα τα άλλα στην προσπάθειά του να επιδιώξει την ευτυχία του. Κοινώς ο ατομισμός έχει ανάγκη την ασφάλεια που η κοινωνία του παρέχει και ο ατομισμός του ενός… σταματά εκεί που αρχίζει ο ατομισμός του άλλου, για να παραφράσω το γνωστό ρητό για την ελευθερία.

Και πάλι το ερώτημα αν όλο αυτό επετεύχθη με ιδανικό τρόπο είναι αδιάφορο. Μόνο ουτοπιστές και ιδεαλιστές θα μπορούσαν να κάνουν σχετικούς ισχυρισμούς και όποτε οι ιδέες τους επικράτησαν σκόνταψαν -ειρωνικά- πάνω στον ατομισμό των ανθρώπων των οποίων τον ατομισμό θεωρητικά ήθελαν να υποστηρίξουν. Δεν υπάρχουν ιδανικές καταστάσεις στην ιστορία. Μόνο καταστάσεις που βελτιώνονται ή χειροτερεύουν.

Πόσο όμως ατομισμό μπορεί να αντέξει μια κοινωνία ώστε να μπορεί να παραμένει σταθερή και να εγγυάται τον ίδιο τον ατομισμό των μελών της; Πόσο μεγάλη αντέχει να είναι μια κοινωνία ώστε να παραμένει σταθερή και συνεκτική; Δεν έχω ποσοτικοποιημένη απάντηση όμως νομίζω ότι η λύση είναι προς μία κατεύθυνση: η ελεύθερη οικονομία.

Μα τι μας λέει αυτός τώρα, θα πείτε. Η λύση στο πρόβλημα της κοινωνικής σταθερότητας και της εξασφάλισης των ατομικών δικαιωμάτων είναι η ελεύθερη οικονομία; Ο καπιταλισμός; Θα τρελαθούμε; Κι όμως η ελεύθερη οικονομία είναι αυτή που έδωσε στο άτομο την πιο μεγάλη και ουσιαστική δυνατότητα να αναπτυχθεί. Κατέστησε δυνατή τη συνεργασία ανάμεσα σε ανθρώπους που δε μιλούν καν την ίδια γλώσσα και δε ζουν καν στην ίδια ήπειρο της γης. Ένας Έλληνας έμπορος μπορεί να συνεργάζεται με ένα εργοστάσιο στο Μπαγκλαντές και ένας Αμερικανός σταρτάππερ με έναν Ινδό προγραμματιστή.

Σχεδόν ό,τι κοιτάτε γύρω σας σήμερα είναι προϊόν μιας απίστευτης, γιγάντιας, παγκόσμιας συνεργασίας. Και δεν είναι η επιστήμη ή η τεχνολογία που το κατέστησαν αυτό δυνατό. Είναι εκπληκτικές στην ένταση που μπορεί να δώσουν στο φαινόμενο, αλλά το φαινόμενο καθαυτό είναι το γεγονός ότι το πεδίο της ανθρώπινης αντιπαράθεσης χιλιετιών έχει δώσει τη θέση του σε ένα οικονομικό ανταγωνισμό και μια οικονομική συνεργασία. Αντί για πολέμους και κατακτήσεις έχουμε ανταλλαγές αγαθών και υπηρεσιών!

Ο μόνος φόβος είναι να δούμε το ίδιο το οικονομικό πεδίο ως ένα πεδίο άνισης μάχης. Όπως το είδε δηλαδή ο Μαρξ με την πάλη των τάξεων και οι επίγονοί του, όπου καμία ανισότητα δεν είναι φυσική και όλες είναι εκ προοιμίου σχέσης καταπίεσης και διαμάχης και, επομένως, ειρηνικές συνεργασίες δεν έχουν χώρο, χρειάζονται επαναστάσεις. Είδαμε πού κατέληξαν.

Μπορούμε δηλαδή να δούμε την ελεύθερη αγορά υπό ένα πρίσμα ακόμη και ρομαντικό. Να τη δούμε ως τη δυνατότητα μεγιστοποίησης της ανθρώπινης συνεργασίας σε παγκόσμιο επίπεδο, πέρα από τοπικά ή εθνικά όρια. Πιο διεθνιστική προσέγγιση δε μπορώ να φανταστώ και κλέβω επίτηδες τη λέξη από το αριστερό λεξιλόγιο. Ρομαντικό δε σημαίνει ότι πρέπει να την εξιδανικεύσουμε άνευ όρων. Αλλά οι όροι που θα θέσουμε θα έχουν ως σαφή στόχο να την υπηρετήσουν!

Η 28η Οκτωβρίου είναι μια εθνική επέτειος που αξίζει να γιορτάζουμε γιατί:

• ο ελληνικός λαός είπε σχεδόν καθολικά όχι
• ήταν ένα όχι υπέρ της ελευθερίας και της ανεξαρτησίας του
• ήταν ενωμένος, λαός και ηγεσία, σε μια κοινή προσπάθεια
• από αυτό το όχι προέκυψε μια ηρωική σελίδα της ιστορίας μας που
• αποτέλεσε την πρώτη νίκη των Συμμάχων στον Β’ ΠΠ και
• συνετέλεσε στην καθυστέρηση της εξάπλωσης των στρατευμάτων του Άξονα στην Ευρώπη
• ο ελληνικός λαός την ανέδειξε αυθόρμητα την επόμενη χρονιά (1940) σε γιορτή, βγαίνοντας έξω να τη γιορτάσει εν μέσω κατοχής, ως μια πράξη αντίστασης
• για να θυμόμαστε τους ανθρώπους που συμμετείχαν, τραυματίστηκαν και θυσιάστηκαν
• είναι ένα πολύ πρόσφατο γεγονός για το οποίο έχουμε ακόμη ζωντανές μαρτυρίες από δικούς μας ανθρώπους που έζησαν τα γεγονότα

Αξίζει, λοιπόν, δεν είναι γραφικότητα, δεν είναι ανάμνηση μιας ήτας ή απλά της αρχής ενός πολέμου, δεν είναι κάτι μακρινό και ξένο, είναι μια δική μας γιορτή.

Λοιπόν, ο Σαββόπουλος του αναγνωρίζω ότι ήταν το είδος καλλιτέχνη με το δικό του προσωπικό μουσικό στυλ, που με τον τρόπο του σημάδεψε την εποχή του και τους ανθρώπους της. Με τις εμμονές και τις υπερβολές του, με το ναρκισσισμό του και την ποιητικότητά του.

Που όμως έζησε μέχρι τέλους γεμάτη ζωή και γιόρτασε τον εαυτό του και το έργο του με τρόπο αξιοζήλευτο. Και το φχαριστήθηκε αυτό όσο ήταν εν ζωή! Τα τελευταία 20-25 χρόνια αυτό έκανε. Και μπράβο του! Μακάρι όλοι να φτάσουμε τα χρόνια του. Δε θα μας λείψει καθόλου όμως, γιατί μας έχει γεμίσει με μουσική που θα ακούμε για πολλά χρόνια ακόμα. Αυτό θα πει πληρότητα.

Ήταν και τίμιος στις απόψεις του, όχι τέλειος. Ποιος είναι τέλειος; Όχι σαν την τσογλανοπαρέα που κάνει κριτική.

Αντίο Νιόνιο και κυρ Νιόνιο και αφέντη τραγουδοποιέ.

ΥΓ: Διαβάζοντας ποικίλη χολεριασμένη μισανθρωπίλα από κάποιες πάντες των ίντερνετς για το Σαββόπουλο, διαπιστώνω ότι ποτέ δεν του συγχωρέθηκε η μεγάλη προδοσία, η στάση του με το κούρεμα, η στήριξη στο Μητσοτάκη, ο συστημισμός, βρε παιδί μου, η αναχώρηση από το επαναστατικό πεδίο! Μέγιστα αμαρτήματα αυτά κι ασυγχώρητα!

Εγώ θα του αναγνωρίσω όμως ότι α) ένας σοβαρός άνθρωπος εξελίσσεται στη ζωή του και αλλάζει απόψεις. δε μένει ρομαντικός, ιδεαλιστής έφηβος και β) ένας σοβαρός άνθρωπος μπορεί να παίρνει μια μέτρια θέση και να μη μένει σε μια εύκολη, βολική, μοναχική ηθική κορυφή, όπου όλοι και όλα είναι συλλήβδην απορριπτέα γιατί δεν είναι ιδανικά.

Featured image credit: μια φωτό της Popie Papanastasiou που τον πέτυχε στο δρόμο, νομίζω στην Ερμού, όταν το 2009 οργάνωνε μια από αυτές τις μουσικές γιορτές του.

Δε μου αρέσουν καθόλου οι τίτλοι άρθρων που τελειώνουν με ερωτήματα. Συνήθως, οι πιο βαρύγδουποι ακολουθούν το νόμο του Betteridge για τα πρωτοσέλιδα: απαντιούνται απλά με “όχι”. Συνήθως τους συλλαμβάνει κανείς στην καλύτερη περίπτωση να σπέρνουν από μια εύλογη αμφιβολία ή να υπερβάλουν τρομολαγνικά στη χειρότερη. Αλλά στο συγκεκριμένο θέμα αισθάνομαι ότι υπάρχει πλέον πράγματι ένα ερώτημα που στέκεται αναπάντητο.

Να ξεκαθαρίσω ότι μέχρι τώρα στεκόμουν καθαρά υπέρ του κυρίαρχου αφηγήματος, ότι η κλιματική αλλαγή είναι ένα γεγονός, ότι ο πλανήτης μας θερμαίνεται ραγδαία, ότι τα ακραία καιρικά φαινόμενα που παρατηρούμε είναι αποτέλεσμα της. Και στήριζα -και στηρίζω ακόμη ενεργά, όχι θεωρητικά-  τις προτάσεις που θα τη μειώσουν: ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, ανακύκλωση, μείωση πλαστικών, μείωση κατανάλωσης βοοειδών, κλπ. Αλλά δεν είμαι πλέον τόσο σίγουρος. Θα μοιραστώ τους ενδοιασμούς μου και θα προσπαθήσω να καταλάβω τι συμβαίνει.

Ο Patrick Albert Moore είναι Καναδός, πρώην ακτιβιστής της Greenpeace Canada και μάλιστα από τα ιδρυτικά της μέλη τη δεκαετία του 1970, τότε που στέκονταν απέναντι στις πυρηνικές δοκιμές στον Ειρηνικό ωκεανό, στο κυνήγι των φαλαινών και των φωκιών. Και με επιτυχία! Παράτησε τη Greenpeace το 1986 όταν (sic) “άρχισαν να αποκαλούν τους ανθρώπους εχθρούς της γης”. Θα είναι ασφαλώς αυτή μια άποψη που έχετε ξανακούσει. Ότι οι άνθρωποι με το βάρβαρο πολιτισμό τους, τον αχόρταγο καταναλωτισμό τους, τον αδυσώπητο καπιταλισμό τους αλλά και τον υπερπληθυσμό τους, πρακτικά καταστρέφουν τον αγνό πλανήτη μας.

Από το 1986 που έφυγε από την Greenpeace, ο Moore ασκεί κριτική στο περιβαλλοντικό κίνημα, λέγοντας πως αυτό χρησιμοποιεί τακτικές εκφοβισμού, ότι καταστροφολεγεί και παραπληροφορεί, ενώ αγνοεί -το κίνημα- την επιστήμη και τα δεδομένα και προτιμά το συναίσθημα τον εντυπωσιασμό. Κι αυτό ίσως χτυπά μερικά καμπανάκια. Όλοι έχουμε δει διάφορες ακτιβιστικές δράσεις που ακροβατούν ανάμεσα στη θεατρικότητα και τη γραφικότητα (πχ πασίγνωστη η ρίψη σούπας στη Μόνα Λίζα στο Λούβρο το 2024).

Ισχυρίζεται, με νηφάλιο ύφος, ότι η κλιματική αλλαγή, όπως μας παρουσιάζεται εν είδει αποκάλυψης που επέρχεται, δεν ευσταθεί. Ότι η γη περνάει μια φυσιολογική αύξηση της θερμοκρασίας της που άρχισε με το τέλος ενός μικρού παγετώνα το 16ο αιώνα ενώ η αύξηση του CO2 άρχισε να συμβαίνει στο τέλος του 19ου αιώνα. Λέει ότι τα φυτά στην πραγματικότητα χρειάζονται περισσότερο CO2 για να τραφούν, το ξέρουμε ότι το κάνουν αυτό ήδη από το σχολείο. Πως το CO2 δεν είναι καν το σημαντικότερο αέριο θερμοκηπίου. Ότι η αύξηση στη στάθμη των ωκεανών είναι απειροελάχιστη, 1mm/έτος, προσωρινή και αντιμετωπίσιμη και δεν παρατηρείται καν παντού. Αναφέρει πως οι μετρήσεις της αύξησης της θερμοκρασίας γίνονται συντριπτικά από μετεωρολογικούς σταθμούς σε πόλεις όπου πράγματι η αύξηση είναι σημαντική λόγω κτιρίων και ασφάλτου. Και πως οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας έχουν πάρα πολλά μειονεκτήματα και λίγα οφέλη.

Έγραψε το βιβλίο με τον χαρακτηριστικό τίτλο “Fake Invisible Catastrophes and Threats of Doom“.

Δείτε τον και οι ίδιοι να τα αναλύει όλα αυτά:

Καταλαβαίνω ότι όλα αυτά πηγαίνουν κόντρα σε ό,τι έχουμε διδαχθεί για δεκαετίας. Κόντρα σε κάθε σχολική ή κρατική ή ιδιωτική δράση. Κόντρα σε κάθε σχεδόν πληροφορία που επίμονα μαθαίνουμε χρόνια τώρα. Κόντρα σε μια συμφωνία επιστημόνων που μοιάζει σχεδόν καθολική. Σχεδόν θυμίζει τις θεωρίες συνωμοσίας, όπως ότι τα εμβόλια προκαλούν αυτισμό. Είναι κόντρα σε αυτό που “όλοι ξέρουν και πρέπει να είσαι παλαβός για να πιστεύεις το αντίθετο”. Κόντρα στην κοινή γνώση. Διάολε, μέχρι και ο Τραμπ δεν πιστεύει στην κλιματική αλλαγή!

Όμως οι αντιρρήσεις που ακούγονται από την άλλη πλευρά μοιάζουν να πληθαίνουν και από σοβαρές φωνές. Μάλιστα ακούγονται και διάφορα άλλα, παράλληλα και σημαντικά επιχειρήματα. Όπως ότι, ενώ η Δύση, πασχίζει να μειώσει την κατανάλωσή της σε ορυκτά καύσιμα με στόχο το άμεσο απόλυτο μηδέν, η Κίνα είναι αυτή που καταναλώνει τεράστια ποσά σήμερα. Ή ότι τα ορυκτά καύσιμα είναι σημαντικός και φτηνός παράγοντας ενέργειας που θα βοηθήσει φτωχά κράτη να βγουν γρήγορα από τη φτώχεια τους και με τη σειρά τους να ενδιαφερθούν για το περιβάλλον, όπως κάνουν όλα τα ανεπτυγμένα κράτη.

Ο Ted Nordhaus, ιδρυτής του The Breakthrough Institute και συν-συγγραφέας του An Ecomodernist Manifesto με τον Michael Shellenberger εξηγεί πως δεν είναι ότι η κλιματική δεν υπάρχει ή ότι δεν είναι ανθρωπογενής. Αλλά ότι οι προβολές που γίνονταν την τελευταία 20ετία ήταν εξαιρετικά καταστροφολογικές και δε θα είχαν τα βιβλικά αποτελέσματα που ισχυριζόταν το κυρίαρχο αφήγημα. Επιπλέον, δεν είχαν υπολογιστεί εξελίξεις όπως ότι ο παγκόσμιος πληθυσμός φτάνει στο κορύφωμά του και σύντομα θα αρχίσει να μειώνεται, άρα ο υπερπληθυσμός δεν είναι θανάσιμος κίνδυνος, ότι η ανάπτυξη της οικονομίας της Κίνας, βασικής παγκόσμιας ρυπογόνου χώρας, θα σταματούσε κάποτε, ότι η ανάπτυξη γενικά των δυτικών κρατών κι αυτή θα έφτανε σε ένα πλατώ.

Το Ecomodernist Manifesto αποτελεί έκφραση της πεποίθησης ότι ο άνθρωπος δεν είναι μια εγγενώς κακή δύναμη στη φύση, ότι ανάπτυξη είναι εργαλείο της ανθρώπινης ευημερίας και ότι η επιστήμη και η τεχνολογία είναι αυτές που θα μας δώσουν τις λύσεις απέναντι στην κλιματική αλλαγή. Όχι η αποανάπτυξη, που θα πλήξει κυρίως τις αναπτυσσόμενες χώρες. Ένα μέρος επιβάρυνσης του περιβάλλοντος είναι απαραίτητο για την επιβίωσή μας και το αίτημα για ιδανικές καταστάσεις μηδενικών δεν είναι περισσότερο ωφέλιμο τελικά.

Εδώ τα εξηγεί όλα αυτά αναλυτικά:

Ταυτόχρονα ο περιβαλλοντικός ακτιβισμός έχει χάσει πολλή από την αξιοπιστία του και όχι μόνο εξαιτίας της γραφικότητας πράξεων όπως η σούπα στη Μόνα Λίζα. Πληθαίνουν παραδείγματα όπως αυτό των “μεταλλαγμένων”. Οι μεταλλαγμένοι σπόροι -η λέξη από μόνη της φαντάζει τρομακτική- δεν έχει αποδειχτεί να προκαλούν τίποτα κακό ακόμα. Ενώ ταυτόχρονα η ανάπτυξή τους θα δώσει ποικιλίες ανθεκτικές σε καιρικές συνθήκες και εδάφη και υπερπαραγωγικές σε ποσότητες που θα σταθούν ικανές να καταπολεμήσουν την πείνα σε χώρες της Αφρικής. Όμως οι ακτιβιστές σαμποτάρουν την έρευνα και ανάπτυξη αυτών (ένα παράδειγμα από τα πολλά).

Φαίνεται δηλαδή πως ο ισχυρισμός ότι ο σύγχρονος ακτιβισμός απευθύνεται περισσότερο στο συναίσθημα μάλλον ευσταθεί. Εκφράζει μια ρομαντική επιθυμία αλλά δεν έχει να προτείνει τη βιώσιμη λύση. Η λύση είναι ψυχραιμία, αποφυγή της καταστροφολογίας, ζύγισμα οφέλους-κόστους και εμπιστοσύνη στην επιστήμη και την τεχνολογία.

Θα μας πάρει η τεχνητή νοημοσύνη τις δουλειές; Ναι! Και μπράβο μας! Δηλαδή θα σκάσουμε που θα αναθέσουμε βαρετές και επαναλαμβανόμενες εργασίες σε μηχανές; Ή θα χαρούμε και θα απολαύσουμε την ελευθερία που αυτό θα μας δώσει να επιδιώξουμε ακόμη περισσότερα πράγματα;

Ο κύριος της φωτογραφίας μοιάζει να λέει κάτι γοητευτικό αλλά στην πραγματικότητα μας λέει ότι θέλει να συνεχίσουν οι άνθρωποι να κάνουν εργασίες που έχουν χαρακτήρα διεκπεραιωτικό, που δεν είναι δημιουργικές. Μήπως όμως ΜΗΠΩΣ λέω, αν οι μηχανές αναλάβουν τις δουλειές αυτές θα μας μείνει περισσότερος χώρος και χρόνος για δημιουργικές δουλειές και τελικά και για περισσότερη και καλύτερη ανθρώπινη επαφή; Πρέπει να σταματήσουμε να βλέπουμε την τεχνολογία υπό αυτό το φοβικό και λουδίτικο πρίσμα, που θυμίζει έκθεση Γ’ Λυκείου 1990 με τα τσιτάτα για αλλοτρίωση και αποξένωση.

Ο Στήβεν Πίνκερ στο Enlightenment Now μάλιστα παρουσιάζει δεδομένα (χαρντκ φακτς που λέμε) τα οποία δείχνουν ότι στην Αμερική τουλάχιστον ο φόβος για την απώλεια αυτού του human connection που αναφέρει και κύριος στη φωτογραφία, δεν ευσταθεί. Τουναντίον οι άνθρωποι εξακολουθούν να έχουν επαφές μεταξύ τους και αυτές είναι περισσότερες, με περισσότερες δυνατότητες και το έχουν καταφέρει αυτό μέσα από την οικονομική ανάπτυξη, την επιστήμη και την τεχνολογία.