Ο Johnathan Haidt στο The Happiness Hypothesis, κάνει μια αναφορά στο πώς μπορούμε να επιτύχουμε την ευτυχία, διατρέχοντας τους μεγάλους φιλοσόφους της αρχαιότητας πολιτισμών, όπως ο αρχαιοελληνικός, ο ρωμαϊκός, ο κινεζικός, ο ινδικός αλλά και ο αραβικός. Η αναφορά αυτή όμως εδράζεται όχι μόνο στη φιλοσοφία και την προσωπική του εμπειρία αλλά και στην ανθρώπινη βιολογία μέσα από τη διαδικασία της εξέλιξης και τους τρόπους με τους οποίους το ανθρώπινο μυαλό λειτουργεί και εξελίχθηκε να λειτουργεί.
Στο 9ο κεφάλαιο αναφέρεται στην έννοια της ιερότητας (sacredness, divinity, δε γράφω του θείου γιατί δεν αφορά μόνο τη θρησκεία αν και εκφράζεται πολύ συχνά μέσω της θρησκείας). Παρατηρεί αρχικά πως όταν οι άνθρωποι μιλούν για ηθικότητα (morality, δεν προτιμώ την απόδοση “ηθική” εδώ γιατί δε μιλάμε για την έννοια του πώς διακρίνουμε το καλό από το κακό) οι ιδέες γύρω από αυτήν συσσωρεύονται γύρω από τρεις άξονες:
- προσωπικές αξίες, αυτές που αφορούν το άτομο και την προσωπική του ευημερία
- κοινωνικές αξίες, αυτές που αφορούν το κοινωνικό σύνολο και τις ομάδες στις οποίες το άτομο δρα
- αξίες ιερότητας (divinity), αξίες που δεν αφορούν τίποτα από τα παραπάνω ευθέως αλλά που το άτομο θεωρεί έως και πολύ σημαντικές
Προφανώς ο τρίτος άξονας θέλει πολλή εξήγηση και δύσκολα μπορώ εδώ να αναλύσω ένα ολόκληρο κεφάλαιο το βιβλίου, που μάλιστα έχει χτιστεί πάνω στα προηγούμενα 8. Καταρχάς τη διαχωρίζουμε από τη θρησκευτική ιερότητα. Υπάρχει και αυτή και μπορεί μερικές φορές να ταυτίζεται αλλά όχι πάντα. Ιερότητα εδώ είναι η αξία που δίνουμε σε κάτι πέρα από την άμεση ωφέλεια που μπορεί να έχουμε από αυτό. Μπορεί η ωφέλεια να υπάρχει όμως η αξία που δίνουμε σε κάτι που θεωρούμε ιερό είναι ανώτερο από την καθαρή αξία της ίδιας της ωφέλειας.
Κρατάμε ψηλά μέσα μας τη χώρα μας, την ομάδα μας, τους συγγενείς μας, την καθαριότητα, τις θρησκευτικές διαδικασίες (οι θρήσκοι), τις καθημερινές μας συνήθειες, τα σύμβολα που μας θυμίζουν κάτι σημαντικό, τη γειτονιά που μεγαλώσαμε, το χωριό που περνούσαμε τις καλοκαιρινές μας διακοπές, την ομορφιά σε πάμπολλες εκδοχές της (ανθρώπινη, ζωγραφική, μουσική, γλυπτική, αρχιτεκτονική, φυσική), και τόσα άλλα.
Παρατηρεί επίσης ότι η έννοια της ιερότητας υπάρχει σε όλες τις ανθρώπινες κουλτούρες που έχουν ποτέ εμφανιστεί. Σε όλες! Από αυτές που θεωρούμε πιο επιδραστικές μέχρι αυτές που μας θυμίζουν προϊστορικό άνθρωπο. Όλοι οι πολιτισμοί αντιλαμβάνονται την έννοια του ιερού και έχουν ιερά μέρη, χρονόσημα, δραστηριότητες, αντικείμενα.
Εξηγεί πως τα 6 βασικά συναισθήματα που η ψυχολογία διαχωρίζει και μελετά είναι: η χαρά, η λύπη, ο θυμός, η αηδία/αποστροφή (disgust), η έκπληξη. Είναι όλα σαφή συναισθήματα με σαφείς σωματικές εκφράσεις. Αλλά λείπει ένα. Αυτό που αισθανόμαστε όταν παρατηρούμε ένα εκπληκτικό έργο τέχνης, όταν ακούμε ένα συγκλονιστικό κομμάτι μουσικής, όταν μαθαίνουμε μια συγκινητική ανθρώπινη ιστορία βοήθειας, ηρωισμού ή τραγωδίας. Είναι ένα συναίσθημα, ισχυρίζεται, αυτόνομο και όχι καλά μελετημένο. Είναι αυτό που θα μεταφράζαμε στα Ελληνικά “ψυχική ανάταση”. Το ονομάζει “elevation”. Και όταν οι άνθρωποι το βιώνουμε αισθανόμαστε ζεστά αισθήματα στο στήθος μας, ηρεμία και επιθυμία να γίνουμε καλύτεροι άνθρωποι και να βοηθήσουμε τους συνανθρώπους μας. Μια χαρά εξελικτικό χαρακτηριστικό για ένα είδος που προσπαθεί να επιβιώσει σε έναν εχθρικό πλανήτη, προσθέτω εγώ!
Προχωρά ακόμα παραπέρα και συνδέει το συναίσθημα αυτό με την ωκυτοκίνη, την ορμόνη που συνδέεται με συναισθήματα αγάπης, ηρεμίας και σύνδεσης με άλλους ανθρώπους, ιδιαίτερα γνωστή από τη λειτουργία της στην ενεργοποίηση του μητρικού γάλακτος στις μητέρες που θηλάζουν. Όταν αισθανόμαστε ψυχική ανάταση είναι πολύ πιθανό να εκκρίνουμε ωκυτοκίνη. Κάνει πειράματα με μητέρες που θηλάζουν που επιβεβαιώνουν αυτή την υπόθεση.
Δε θεωρεί πλέον καθόλου απίθανο αυτός ο μηχανισμός να συνδέεται με το θρησκευτικό αίσθημα που επίσης είναι παρόν σε κάθε ανθρώπινο πολιτισμό, οσοδήποτε ανεπτυγμένο ή μη. Ψυχική ανάταση, ωκυτοκίνη, σύνδεση των ατόμων της ομάδας, εξελικτικό πλεονέκτημα.
Στο σύγχρονο κοσμικό δυτικό κόσμο αυτό ίσως ακούγεται όχι ιδιαίτερα διαισθητικό. Αλλά υπάρχουν πολλά αντίστοιχα παραδείγματα. Αντί για μια εκκλησία όπου οι πιστοί ψάλλουν μια διδακτική ιστορία αναλογιστείτε ένα γήπεδο όπου οι οπαδοί ζητωκραυγάζουν με ομοψυχία συνθήματα, σκεφτείτε μια συναυλία όπου οι φαν ενός συγκροτήματος τραγουδούν μια μεγάλη επιτυχία, τους ακόλουθους ενός πολιτικού κόμματος σε μια πολιτική συγκέντρωση, τους παρευρισκόμενους σε μια συναυλία κλασικής μουσικής, την επίσκεψη σε ένα καταπληκτικό μνημείο ή αρχιτεκτονικό επίτευγμα ή φυσικό τοπίο μεγάλου κάλλους.
Θα έλεγε κανείς ότι μάλλον επιδιώκουμε διακαώς και με κάθε τρόπο αιτίες για ψυχική ανάταση. Και αυτό τελικά δεν είναι τυχαίο αν αυτή είναι ένα από τα βασικά μας συναισθήματα. Φανταστείτε να μην μπορούσαμε να αισθανθούμε χαρά! Έχουμε ανάγκη να την αισθανθούμε γιατί είναι τελικά μέρος της θεμελιώδους μας βιολογίας.
Featured image credit: “The Divinity School” by Lawrence OP is licensed under CC BY-NC 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc/2.0/.
εκτύπωση Κατηγορίες: απόψεις | rss 2.0 | trackback
