Τάκης Μπουγιούρης

Το έχω γυρίσει λίγο ξανά στην ανάγνωση έντυπης εφημερίδας τελευταία. Είναι λίγο που οι Κυριακές μοιράζονται πλέον πολύ σε πάρκα και παιδικές χαρές που μπορεί το παιδί να ξεδώσει λίγο και οι μεγάλοι να χαλαρώσουν και να συζητήσου. Είναι και που χαζεύουμε μετά την εφημερίδα και τα ένθετά της μαζί και συζητάμε διάφορα πράγματα. Θα εκπλαγείτε από τα πόσα πράγματα μπορεί να συζητήσει κανείς με έναν εξάχρονο. Βοηθά και η ποικίλη ύλη της κυριακάτικης εφημερίδας και τα πολλά ιστορικά θέματα. Πχ κάποια από τα πρόσφατα ήταν τα 200 χρόνια από την έξοδο του Μεσσολογγίου, τα 40 χρόνια από το ατύχημα στο Τσερνόμπιλ και σχεδόν πάντα δημοφιλή είναι θέματα από το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Που πολύ τον κουράζουμε και πολύ δημοφιλής σταθερά είναι αλλά νομίζω έχουμε δημιουργήσει μια απόσταση από αυτόν πλέον που μας κάνει να ξεχνούμε σημαντικές διδαχές του. Αλλά δεν είναι αυτό το θέμα εδώ.

Οι Κυριακάτικες εφημερίδες είναι κάτι σαν περιοδικά ποικίλης ύλης με θεματολογία από την επικαιρότητα και την ιστορία που έχουν μέσα τα πάντα: πολιτική, αθλητισμός, τέχνες, ιδέες. Το να βγει ένα τέτοιο τεύχος -στο μυαλό μου- απαιτεί κόπο, πειθαρχία και συντονισμό που νομίζω ότι αντικατοπτρίζεται στο τελικό αποτέλεσμα και που οι ηλεκτρονικές εκδόσεις έχουν χάσει ή τελοσπάντων μόνο μερικώς και εντοπισμένα έχουν πετύχει. Φυσικά έχουν πετύχει αλλού γιατί οι δυνατότητές τους είναι άλλες. Αλλά ούτε κι αυτό είναι το θέμα εδώ.

Στη σημερινή Κυριακάτικη Καθημερινή, λοιπόν, διαβάζω μια αποστροφή που μου θυμίζει πόσο στρεβλά παρατηρούμε και ερμηνεύουμε τις σχέσεις των δύο φύλων σήμερα. Χρησιμοποιούμε ένα πρίσμα πολωτικό που αφήνει να περάσουν από μέσα του μόνο ερμηνείες διχαστικές και πολεμικές. Τα δύο φύλα ανταγωνίζονται -πουθενά δε θα ακούσεις ότι συνεργάζονται σε έναν κοινό αγώνα- και έχουν σχέσεις καταπιεστή και καταπιεζόμενου -κατά την παραδοσιακή μαρξιστική θεώρηση, που έχει περάσει από τις τάξεις και την πάλη μεταξύ τους στα φύλα. Να τι λέει το απόσπασμα αυτό:

Ελάχιστοι άνδρες επιλέγουν συνειδητά ως ερωτικές συντρόφους γυναίκες που κείνται νοητικά στο επίπεδο που οι ίδιοι αξιολογούν τον εαυτό τους. Η ευκαιριακή ικανοποίηση του σεξουαλικού αρπακτικού τείνει να είναι πολύ πιο παραγωγική για την τόνωση του ναρκισσιστικού “εγώ” από οποιαδήποτε μακροχρόνια ερωτοτροπία με μια αξιακά ισοδύναμη σύντροφο.

Δύσκολα βρίσκεις τόσα λάθη σε τόσο λίγες λέξεις. Θα τα πάρω ένα προς ένα, αλλά πρώτα να εξηγήσω ότι η κριτική μου δεν αφορά μόνο τη δική μου εντύπωση για την πραγματικότητα αλλά αυτή που καταγράφεται από τον κλάδο της εξελικτικής ψυχολογίας, κλάδος ανθρωπολογικός/βιολογικός, που μελετά την εξέλιξη της συμπεριφοράς του ανθρώπου (ηθικά, ψυχολογικά, ερωτικά, κοινωνικά, κλπ) με πρίσμα επιστημονικό και με γνώμονα της θεωρίας της εξέλιξης των ειδών. Είναι επιστημονική γιατί διατυπώνει επιστημονικές θεωρίες και συγκρίνει παρατηρήσεις από διαφορετικές περιοχές του κόσμου, χρονικές περιόδους και άλλα είδη συγγενικά με τον άνθρωπο. Δεν κάνει δηλαδή φιλοσοφία ή κοινωνικό σχολιασμό ούτε λειτουργεί με την έμπνευση ενός οξυδερκή κοινωνικού σχολιαστή.

Λάθος 1: η παρατήρηση για τους άνδρες δεν αφορά στο νοητικό επίπεδο των γυναικών αλλά αυτό σε που λέμε κοινωνικό στάτους (πόροι, φήμη, σταθερότητα, ασφάλεια). Οι γυναίκες εξελικτικά έχουν μεγαλύτερη τάση να ζευγαρώνουν με άνδρες μεγαλύτερου στάτους και οι άνδρες με γυναίκες χαμηλότερου. Αυτό δεν έχει να κάνει με τη νοητική ικανότητα! Φυσικά αυτό έχει εξομαλυνθεί πολύ στα χρόνια μας όπου όλοι σχεδόν συμμετέχουμε στην αγορά εργασίας αλλά και μέσα σε αυτό το πλαίσιο εξακολουθεί να ισχύει σε μικρότερη έκταση.

Λάθος 2: εξελικτικά δεν είναι οι άνδρες που προκάλεσαν την παραπάνω συμπεριφορά αλλά οι γυναίκες. Η εξελικτική εξήγηση λέει ότι τα ανθρώπινα θηλυκά επιλέγουν σύντροφο με βάση το στάτους. Τα αρσενικά είναι πολύ περισσότερο διαθέσιμα ερωτικά αλλά δεν είναι αυτά που δίνουν την τελική έγκριση. Μια ματιά στην κοινωνία νομίζω το κάνει αυτό οφθαλμοφανές. Ε, έχει και εξήγηση.

Λάθος 3: το σχόλιο αυτό είναι μισογυνικό. Θεωρεί δηλαδή ότι οι άνδρες επιλέγουν τις γυναίκες που θέλουν, σαν αυτές να μην έχουν ρόλο στην επιλογή (δες λάθος 2, όχι μόνο έχουν ρόλο στην επιλογή, είναι μάλιστα εκείνες που κάνουν την επιλογή) και μάλιστα θεωρεί ότι αυτές έχουν και κάποιο κατώτερο νοητικό επίπεδο. Τις υποτιμά νοητικά ξεκάθαρα.

Λάθος 4: όλο αυτό δε γίνεται συνειδητά. Οι συμπεριφορές αυτές είναι γραμμένες στα γονίδιά μας και σε εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια εξέλιξης. Είναι κατά κάποιον τρόπο ενστικτώδεις. Οι κοινωνίες θέτουν φυσικά με την επίδρασή τους τα όρια, μπορεί να είναι ισότιμες ή πατριαρχικές ή και σπανιότερα μητριαρχικές, όμως στατιστικά κινούνται σε αυτό το πλαίσιο. Πρόκειται για παρατήρηση εξελικτική, το επαναλαμβάνω, όχι για κρίση ενός κοινωνικού παρατηρητή και τις απόψεις του.

Λάθος 5: διαιωνίζει το μύθο του άνδρα-αρπακτικού και της γυναίκας-θηράματος. Λες και το ερωτικό παιχνίδι, η συντροφικότητα, η οικογένεια δεν είναι ένας κοινός αγώνας μέσα στη ζωή αλλά μια μαρξιστικού τύπου πάλη, όπου η μια πλευρά-τάξη είναι καταδικασμένη σχεδόν να καταπιέζει την άλλη πλευρά-τάξη. Λες και η υποτιθέμενη καταπιεζόμενη πλευρά δεν έχει βούληση και δεν έχει δύναμη. Έχει μόνο το ρόλο του θύματος που ζητά λύτρωση.

Μια ενδιαφέρουσα κριτική που άκουσα στα παραπάνω πρόσφατα έρχεται από μια παραδοσιακή μαρξιστική προσέγγιση. Η Catherine Liu λέει ότι η σύγχρονη αριστερά έχει απολέσει τις παραδοσιακές της αξίες και έχει δώσει έμφαση σε έννοιες όπως η αυτο-θυματοποίηση του ατόμου. Επενδύει στην ιδέα ενός αδύναμου ατόμου που ζητά σωτηρία από το σύστημα ενώ εστιάζει συνεχώς στο τραύμα του, στην ταυτότητά του, στην εσωτερική του εμπειρία. Λέει ότι η δύναμη του ατόμου είναι αυτή που θα το σώσει και όχι η αδυναμία. Η δύναμη της εργατικής τάξης. Όχι η αδυναμία. Στους στόχους της εργατικής τάξης διαφωνώ, μιας και μου βγαίνουν πολύ σοσιαλιστικοί εν προκειμένω, αλλά η κριτική είναι εύστοχη. Η αριστερά έχει δημιουργήσει μια μεσαία τάξη-ελίτ που διδάσκει την αυτο-θυματοποίηση και αυτή η ελίτ είναι που θα σώσει τα θύματα.

Τα παραπάνω λάθη βλέπω να ανακυκλώνονται πολύ και εύκολα, χωρίς αντιρρήσεις στο δημόσιο διάλογο και δηλητηριάζουν τις σχέσεις ανάμεσα στους άνδρες και τις γυναίκες. Δημιουργούν δυσπιστία και απόσταση ανάμεσα στο 50% του ανθρώπινου πληθυσμού σε σχέση με το άλλο 50%. Και βέβαια οι τάσεις αυτές λειτουργούν στατιστικά και με κατανομές. Λειτουργούν σαν κύματα, σαν ένα εκκρεμές που γέρνει πότε προς τα εδώ και πότε προς τα εκεί και δε μπορεί να ισορροπήσει σε μια υγιή μέση.

Και σαν εντυπωσιακή συγκυρία στο ίδιο φύλλο της ίδιας εφημερίδας διαβάζω την ίδια μέρα για μια έρευνα του βρετανικού και επίσης αριστερού New Statesman για τις απόψεις των φύλων του ενός για το άλλο. Μπορείτε να δείτε και μια ενδιαφέρουσα συζήτηση των ευρημάτων της έρευνας αυτής από τις δημοσιογράφους του με τον όχι τυχαίο τίτλο “Why do young women hate men?“. Γιατί οι νέες γυναίκες μισούν τους άντρες; Ας δούμε τι λέει η έρευνα και αν τα αποτελέσματά της θυμίζουν καταστάσεις και απόψεις που μαρτυρούμε στην καθημερινότητά μας σήμερα.

• Στις ηλικίες κάτω των 30, το 72% των ανδρών έχουν καλή εικόνα για τις γυναίκες
• Στις ηλικίες κάτω των 30 μόνο το 50% των γυναικών έχουν θετική εικόνα για τους άνδρες
• Στις ηλικίες ειδικά κάτω των 25 μόνο το 35% των γυναικών έχουν θετική εικόνα για τους άνδρες

Όπως αναρωτιούνται και οι συντάκτριες του New Statesman “πότε πρόλαβαν όλες αυτές οι γυναίκες να έχουν τόσες πολλές κακές απόψεις για τους άνδρες;”. Αλλά και τελείως ουδέτερα να το δει κανείς, πώς είναι δυνατόν να έχει καν ένας άνδρας ή μια γυναίκα συνολικά κακή εικόνα για το άλλο φύλο; Πώς είναι δυνατόν η πλειοψηφία των βιωμάτων του από αυτό να είναι αρνητική. Κοινώς, πώς είναι δυνατόν πάνω από τις μισές σου αλληλεπιδράσεις με το άλλο φύλο να είναι στατιστικά αρνητικές; Σίγουρα αρκεί μια πολύ κακή, όμως αυτό δεν αντέχει στη γενική στατιστική. Δεν ξέρω, μόνο σε ηλικίες προσχολικές ή λίγο μετά θα μπορούσα να έχω τόσο γενικόλογες και μάλλον επιπόλαιες απόψεις.

Έτσι όμως δημιουργείται ένα ισχυρό ερμηνευτικό σχήμα. Όταν μια γυναίκα 20-25 ετών σήμερα βομβαρδίζεται σε όλη τη ζωή της από πληροφορίες και απόψεις που θέλουν τους άντρες να είναι καταπιεστές και αρπακτικά του σεξ, δεν είναι και συγκλονιστική έκπληξη να έχουν συνολικά κακή εντύπωση για αυτούς. Πολλές όμως από αυτές οι πληροφορίες, όπως έδειξα παραπάνω είναι στρεβλές και τελικά στερεοτυπικές. Δίνουν μια απλοϊκή και λανθασμένη εικόνα της πραγματικότητας.

Παράλληλα φαίνεται να παίρνει σχήμα μια τάση, που μοιάζει παγκόσμια στο δυτικό κόσμο, και θέλει άνδρες και γυναίκες να απομακρύνονται ολοένα και περισσότερο ιδεολογικά. Οι γυναίκες τείνουν περισσότερο προς τις αριστερές ιδεολογίες ενώ οι άνδρες προς τις δεξιές. Το σχετικό άρθρο των Financial Times “A new global gender divide is emerging”, το δείχνει αυτό χαρακτηριστικά.

Το δεύτερο άρθρο της σημερινής Κυριακάτικης Καθημερινής που ανέφερα, γραμμένο από τη συγγραφέα Ελεάνα Βλαστού, αναφέρει χαρακτηριστικά: “Ο θυμός απορροφάει και καταναλώνει […] ο πεσιμισμός και το πένθος υπονομεύουν ό,τι έχει κερδηθεί […] Θα έπρεπε να είναι μια στιγμή οπτιμισμού ίσως και θριάμβου αυτή που διανύουμε […] Οι δυνατότητες για τις νέες γυναίκες στη δύση αυτή τη στιγμή είναι απεριόριστες. Οι πόρτες είναι ανοιχτές για να επιλέξει οποιαδήποτε οτιδήποτε ελεύθερα, χαρούμενα και μαχητικά. […] Αρκεί να ξεφορτωθούμε τη ματαιότητα […]”.

Η προσωπική μου άποψη είναι ότι η ζωή και το να βιώνεις την ανθρώπινη κατάσταση είναι ένας αγώνας που είμαστε προορισμένοι να ζήσουμε και πολεμήσουμε μαζί, άνδρες και γυναίκες. Μαζί και όχι απέναντι ο ένας στον άλλον. Οι όποιες ανισότητες παρατηρήσαμε και ίσως ακόμη παρατηρούμε δεν ήταν τόσο αποτέλεσμα καταπίεσης αλλά διαμοιρασμού ευθυνών και κοινωνικής οργάνωσης μέσα από διεργασίες χιλιετηρίδων. Αυτές τις χιλιετηρίδες δε μπορούμε να τις κρίνουμε με τη σημερινή μας ηθική. Και σε κάθε περίπτωση οι άντρες ήταν συμμέτοχοι στη θετική αλλαγή που ήρθε. Αυτό τον αγώνα πρέπει να τον αγωνιστούμε μαζί.

Διαβάζω στην Καθημερινή πρόσφατα, ήταν και Πάσχα, την παρακάτω φράση από τον καθηγητή Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Αντώνη Λιάκο. Δεν ξέρω αν ο άνθρωπος απλά μίλησε λαϊκά και καθημερινά, όμως, αναφερόμενος στην ιερότητα έκανε ένα τεράστιο λάθος. Έγραψε:

Το ιερό είναι μια έννοια που ανήκει στη θρησκεία. Δεν είναι το αντικείμενό της, αλλά το υποκείμενό της. Ζούμε όμως σε έναν κόσμο αποϊερωμένο και, κατ’ ουσίαν, αποθρησκειοποιημένο. Το ιερό έχει αποχωρήσει και από τη θρησκεία, παρά τους εξωτερικούς τύπους, τις τελετουργίες και τις ονομασίες που αυτή συνεχίζει να διατηρεί. Η αποϊέρωση αποτελεί κεντρική αρχή της νεωτερικότητας, του μοντερνισμού, του διαφωτισμού. Το ιερό έχει αποκλειστεί· του επιτρέπεται να επιστρέφει μόνο ως τύπος απαλλαγμένος από το μυστήριο, ως κέλυφος άδειο από τον οργανισμό που το δημιούργησε.

Μπορεί να ακούμε συχνά για την έννοια του ιερού στο πλαίσιο της θρησκείας, όμως η έννοια του ιερού δεν ανήκει στη θρησκεία. Στη θρησκεία φυσικά υπάρχει πεδίο για ιερότητα αλλά όχι αποκλειστικά. Και βέβαια αυτό δε σημαίνει ότι η παραπάνω αποστροφή κάνει λάθος σε θέματα νεωτερικότητας και εκκοσμίκευσης του κράτους. Εκκοσμίκευση έγινε. Αποϊεροποίηση όχι! Ίσως αυτές τις δύο έννοιες συγχέει.

Ιερό δεν είναι το θείο. Αν και το θείο ανήκει στα πιθανά ιερά μας. Ιερό είναι οτιδήποτε λαμβάνει για τον άνθρωπο μεγαλύτερη αξία από αυτή που μπορεί να έχει σε καθαρό υλικό επίπεδο σχεδόν υπερβατικά. Μερικά παραδείγματα θα το κάνουν αυτό πολύ κατανοητό: ιερή είναι για πολλούς μας η πατρίδα μας, η ομάδα μας, το χωριό μας, το πανεπιστήμιό μας, η λέσχη μας, οι γονείς μας. Μπορείτε να πάρετε αυτά τα παραδείγματα και να σκεφτείτε και μόνοι σας χίλια δυο άλλα και να σκεφτείτε ότι οι άνθρωποι θα επενδύσουν τεράστια ποσά ενέργειας και πόρων για καθένα από αυτά, θα τα υπερασπιστούν, θα θυσιαστούν για αυτά. Δε χρειάζεται να το κάνει κάποιος για όλα αυτά. Αρκεί ένα ή περισσότερα.

Αλλά μπορούμε να σκεφτούμε και άλλα ιερά πράγματα: η ανθρώπινη ζωή, η ανθρώπινη αξία. Γιατί να είμαστε όλοι ίσοι και με τόσο αυτονόητο τρόπο; Γιατί να θέλουν ακόμη και οι ισχυρότεροι να είμαστε ίσοι; Γιατί έχει αξία ο άνθρωπος; Η απάντηση είναι γιατί αποδίδουμε ιερότητα στον άνθρωπο, θεωρούμε ότι αξίζει περισσότερα από το ίδιο του το σώμα, συμπυκνώνουμε πάνω του, κάπως υπερβατικά, μια αξία ανώτερη, εξωτερική. Προσοχή, καθόλου δε μιλώ για θρησκευτική αξία εδώ.

Κι ακόμη περισσότερα που τα ξέρουμε χωρίς να τα σκεφτόμαστε πολύ-πολύ: το ανθρώπινο κορμί. Εδώ θρησκείες και προοδευτισμός συναντώνται με έναν περίεργο τρόπο. Η θρησκεία μπορεί να το θεωρήσει ικανό για αγιότητα, να το θρηνήσει, να το διαφυλάξει. Η προοδευτική προσέγγιση μπορεί να του προσδώσει μια ιδιαίτερη έννοια αξιοπρέπειας, σεμνότητας, να θεωρήσει την σεξουαλική επιθυμία βιαιότητα, την πορνογραφία προσβολή.

Ο Ολυμπιακός, από την άλλη, δεν είναι καθόλου θρησκεία, αν και η λατρεία του έχει ομοιότητες με τη θρησκεία, έχει ναό (στάδιο, έδρα), έχει ιστορία, έχει σύμβολα, έχει ύμνους, έχει πιστούς ακόλουθους (οπαδοί), έχει τακτικό εκκλησίασμα (κυριακάτικο κι αυτό συνήθως), προσφέρει κοινωνικότητα και ικανοποίηση, δίνει σκοπό. Μάλιστα οι οπαδοί του θα κολακευτούν κιόλας αποδίδοντάς του όρους θρησκείας, για να δείξουν πόσο τον αγαπούν, πόσο αφοσιωμένοι είναι σε αυτόν. Και δεν έχουν άδικο.

Επομένως, άλλο κοσμικότητα και άλλο ιερότητα.

Featured Image: “Olympiacos Chelsea CL0708 2” by Mark Freeman from Hornchurch, UK is licensed under CC BY 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by/2.0/.

Το μάθημα της Ηθικής εμφανίζεται ως εναλλακτικό του πλέον μη υποχρεωτικού μαθήματος των Θρησκευτικών στα σχολεία της χώρας. Καταρχήν αυτό βασίζεται σε ένα θετικό αίτημα. Το κράτος, για να είναι συνεπές με τον κοσμικό του χαρακτήρα, δε μπορεί να έχει ως υποχρεωτικό ένα μάθημα κατηχητικό. Και αυτή η κοσμικότητα οφείλει να αφορά κάθε θρησκεία. Το κράτος δε μπορεί να λειτουργεί κατηχητικά υπέρ μιας θρησκείας. Ακούγεται λογικό αν ζυγίσει κανείς τα πράγματα ψυχρά υπολογιστικά. Μπορεί δηλαδή η πλειοψηφία των πολιτών του να μη συμφωνούν με αυτή την κατεύθυνση εδώ που τα λέμε, αλλά το κράτος οφείλει να είναι συνεπές στις βασικές του αρχές, και οι βασικές του αρχές δεν υπάρχουν για να ικανοποιούν την πλειοψηφία. Είναι κατά κάποιο τρόπο ανώτερες εμάς.

Σχετικά με την αναλυτική ηθική έχω γράψει κι εγώ παλιότερα υπέρ αυτής. Ένα τέτοιο μάθημα στο σχολείο θα ήταν πραγματικά κάτι αξιόλογο. Προφανώς αυτό έχει όρους και συνθήκες και κανείς έχει το δικαίωμα να είναι αρκετά δύσπιστος ως πως το πώς θα το εφαρμόσει αυτό ένα κράτος όπως το ελληνικό, με τις παθογένειές του. Έστω όμως ότι αυτό δε θα γίνει με κακό τρόπο, ας είμαστε καλόπιστοι.

Ανάμεσα στα Θρησκευτικά ως κατήχηση και στην Ηθική ως αμερόληπτης φιλοσοφίας, υπάρχει και κάτι άλλο, κάτι πολιτισμικό. Η θρησκεία δεν είναι μόνο θεολογία ούτε και πηγή ηθικής. Θα έλεγα ότι μάλλον ότι, πολύ περισσότερο από αυτά τα δύο είναι κάτι άλλο. Είναι παράδοση και ανθρώπινες συνήθειες, είναι μουσική και τέχνη, είναι αρχιτεκτονική, είναι ιστορία, είναι γλώσσα (ειδικά στα Ελληνικά είναι φορέας της διαχρονίας της Ελληνικής γλώσσας), είναι κοινωνικός μηχανισμός. Όλα αυτά δεν είναι καθόλου λίγα και δεν είναι καθόλου αυτονόητα και δεδομένα!

Αυτό δε σημαίνει ότι αρνούμαι την καχυποψία απέναντι στην οργανωμένη εκκλησία ή την ύπαρξη θρησκόληπτων ανθρώπων. Αλλά δεν είναι μόνο αυτοί. Από κάθε εποχή της ιστορίας μας διυλίζουμε και μετουσιώνουμε σε αξία αυτά που είναι ωφέλιμα. Μαθαίνουμε για τους αρχαίους θεούς, για τους αρχαίους μύθους, για την αρχαία Ελλάδα και τι έδωσε στον πολιτισμό. Κάνουμε στην άκρη, χωρίς να αγνοούμε τη βαρβαρότητα εκείνης της εποχής, τη φρικτή απανθρωπιά, την ανισότητα, τη σκλαβιά (υπαρκτές ακόμη και στην “υπέρτατη” Αθήνα του χρυσού αιώνα του Περικλή). Κρατάμε τη φιλοσοφία, τη δημοκρατία, τις αρχές της επιστήμης και του ανθρωπισμού.

Ο Χριστιανισμός είναι μια πολύ πρόσφατη θρησκεία, σε αντίθεση με το δωδεκάθεο, με το οποίο έχουμε τεράστια απόσταση και κανένα οικείο βίωμα για το πώς μπορεί να το προσλαμβάνει ένας άνθρωπος που πραγματικά το ζει στη καθημερινότητά του. Αλλά ο Χριστιανισμός είναι μια θρησκεία 2000 ετών που διαπέρασε το δυτικό κόσμο σε ό,τι έκανε σε αυτές τις δύο χιλιετηρίδες. Ολόκληρα συντάγματα φιλελεύθερων κρατών γράφτηκαν στο όνομά του (συμπεριλαμβανομένου του δικού μας, του ελληνικού, ντε). Ο Διαφωτισμός, κι αν ήρθε σε σύγκρουση με την Εκκλησία, βασίστηκε σε αρχές, που στη Δύση κατέληξαν σταδιακά παγιωμένες, που πρωτακούστηκαν στα Ευαγγέλια από το στόμα του Ιησού (αγάπα τον πλήσιον σου, οι τελευταίοι έσονται πρώτοι – μιλάμε ίσως για τις πιο ριζοσπαστικές κουβέντες στην ιστορία).

Έχουμε όμως ζήσει το Χριστιανισμό όχι από μια απόσταση που μπορεί να τον ρομαντικοποιήσει και να τον εξιδανικεύσει, όπως ίσως το δωδεκάθεο των αρχαίων Ελλήνων. Έχουμε ζήσει και τα στραβά του. Έχουμε ζήσει κακούς κληρικούς, τυπολάτρες, διεφθαρμένους, διαπλεκόμενους με την εκάστοτε εξουσία. Αυτή την οπτική, δε μπορούμε να την αγνοήσουμε, αλλά πρέπει να την ξεχωρίσουμε από την πολιτισμική οπτική. Δε μπορούμε να τους εκχωρήσουμε την ιστορία μας επειδή αποτέλεσαν μέρος της. Θα ήταν σα να αρνούμαστε την Αθηναϊκή Δημοκρατία λόγω της δουλείας.

Και αξίζει πιστεύω τον κόπο γιατί οι αξίες ενός πολιτισμού δε μπορούν να υφίστανται στο κενό σαν ουρανοκατέβατες. Υπάρχει ιστορική συνέχεια. Πρέπει να κοινωνούνται από τη μια γενιά στην άλλη και να βιώνονται. Η αρχιτεκτονική μας, η ιστορία μας, η γλώσσα μας, οι πίνακες ζωγραφικής της Αναγέννησης και του Ρομαντισμού, η μουσική και η λογοτεχνία είναι έμπλεες από χριστιανικές αναφορές. Δεν είναι δυνατόν να σπάσουμε το νήμα απλώς και μόνο επειδή είμαστε εικονοκλάστες και αντικληρικαλιστές.

Ανάμεσα στα Θρησκευτικά και την Ηθική, λοιπόν, μένει ένα γιγάντιο κενό, αυτό της επιρροής του Χριστιανισμού στο δυτικό πολιτισμό, ο οποίος δε βγάζει νόημα, δεν εξηγείται χωρίς το Χριστιανισμό. Δεν είναι προοδευτικό να αφήσουμε αυτό το κενό. Και μπορούμε να το κάνουμε χωρίς ίχνος κατήχησης.

Όπως εξηγούμε το πώς ερμήνευαν οι αρχαίοι Έλληνες έννοιες σαν την αρετή και το χρέος και πώς αυτά σχετιζόταν με τους θεούς τους, το ίδιο καλά μπορούμε να συζητάμε για χριστιανική θεολογία ως ένα στάδιο εξέλιξης της ανθρώπινης σκέψης. Χωρίς να είμαστε δράμι δωδεκαθεϊστές. Πώς φτάνεις ξαφνικά από τη Ρώμη και το Βυζάντιο στην Ευρώπη της Αναγέννησης και πιο μετά στη Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων αν δεν περάσεις από την αρχαία Ελλάδα, την επί του όρους ομιλία, το εν τούτω νίκα και το Διαφωτισμό; Πώς περνάς από μια εποχή όπου ο κανόνας είναι ο νόμος του ισχυρού (ελληνορωμαϊκός κόσμος) σε μια εποχή όπου είναι αυτονόητο πως όλοι οι άνθρωποι γεννήθηκαν ίσοι (η δύση των τελευταίων 2-3 αιώνων).

Αυτονόητο δε σημαίνει και ότι έχει επιτευχθεί. Τι θα σήμαινε καν καλά-καλά να είναι όλοι οι άνθρωποι ίσοι; Ίδιοι; Με ίδια υλικά αγαθά; Ίσοι απέναντι στο νόμο; Δεν είναι τόσο απλό, κι όμως η ιδέα αυτή είναι η πυξίδα, είναι το αστέρι του βορρά που μας καθοδηγεί προς μια εν γένει καλύτερη ζωή για ολοένα και περισσότερους ανθρώπους. Προφανώς αυτό για να βγάλει νόημα πρέπει κανείς να το δει σε ιστορικούς χρόνους και όχι στενά στα 5 ή 10 τελευταία χρόνια. Κι όταν κάποιος αρνείται αυτή την πυξίδα αυτομάτως όλοι αντιδρούμε σαν από ένστικτο.

Το βιβλίο Dominion, του Tom Holland, αγαπημένου από το podcast The rest is history, καταπιάνεται με αυτή την ιδέα βαθιάς και καθοριστικής της επίδρασης του Χριστιανισμού στο δυτικό πολιτισμό σε τόσο μεγάλο βαθμό που πλέον τη θεωρούμε δεδομένη, τόσο δεδομένη που τείνουμε να μην την παρατηρούμε. Που όμως είναι εκεί και αν σταματήσουμε να την παρατηρούμε ίσως και να κινδυνεύουμε. Θα επανέλθω ειδικά σε αυτό το βιβλίο πολύ σύντομα.

Rosselli, Sermon on the Mount” by f_snarfel is licensed under CC BY-NC 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc/2.0/ – The Sermon on the Mount and the Healing of the Leper (1481-82), fresco, Sistine Chapel, Cosimo Rosselli (1439-1507)

Πόσο κακός είναι άραγε ο καπιταλισμός; Έχω γράψει πρόσφατα για ένα ρομαντισμό της ελεύθερης αγοράς. Θα απαντούσα ότι ο καπιταλισμός σε σχέση με τον πλούτο δεν έχει ηθική. Προσοχή, δε λέω ότι είναι κακοήθης, λέω ότι δεν έχει ηθική. Διαφορετικά: ο καθένας ας θεωρήσει ό,τι καλύτερο για τον πλούτο που διαθέτει.

Υπάρχουν άλλωστε πολλοί πλούσιοι που εμφανώς κι αποδεδειγμένα έχουν υπάρξει φιλάνθρωποι και ευεργέτες τόσο στο παρόν όσο και στο παρελθόν της ανθρωπότητας. Ένα σύγχρονο παράδειγμα είναι η δέσμευση The Giving Pledge πολλών δισεκατομμυριούχων, όπως ο Μπιλ Γκέιτς, να αξιοποιήσουν σημαντικό μέρος τους πλούτου τους για το κοινό καλό μέχρι να πεθάνουν.

Παρολαυτά η προσωπική μου άποψη είναι πως θα μπορούσαμε να μοιράζουμε τον πλούτο γύρω μας πιο ισότιμα. Προσοχή, σε καμία περίπτωση δεν ισχυρίζομαι ότι αυτό θα πρέπει να γίνεται δια νόμου. Ο νόμος θα πρέπει να προσπαθεί για την ελάχιστη δυνατή φορολογία. Γιατί χρειαζόμαστε την ανάπτυξη και την ευημερία που φέρνει ο πλούτος. Και η ευημερία φέρνει και δημοκρατία και ισότητα και όλα τα καλά. Εκτός κι αν θεωρούμε ότι έχουμε φτάσει στο σημείο όπου δε χρειαζόμαστε περισσότερη ανάπτυξη. Κάτι που θα ήταν εξαιρετικά αφελές.

Αλλά θα ήθελα -και αν ποτέ βρεθώ σε αυτή τη θέση αυτό θα κάνω, που ήδη το κάνω αναλογικά με το μέγεθός μου- να είχαμε μια πυξίδα που να μας οδηγεί σε καλύτερο μοιρασμό του πλούτου. Ένας απλός τρόπος είναι να θεωρήσουμε ένα βασικό στόχο ασφάλειας για τον απαραίτητο πλούτο μας, που να εξασφαλίζει άνετη ζωή, οσοδήποτε άνετη ζωή, να εξασφαλίζει καλή ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, και να το κάνει αυτό για ένα ποσό ετών μπροστά στο μέλλον οσοδήποτε μεγάλο θεωρεί ο καθένας.

Αυτό μπορεί να εφαρμοστεί τόσο σε προσωπικό επίπεδο όσο και σε εταιρικό. Πχ μια εταιρεία μπορεί να μοιράζει κέρδη και μετά να κρατά κεφάλαιο ασφαλείας και μετά να μοιράζει από αυτά τα κέρδη και στους εργαζόμενούς της. Ένας άνθρωπος μπορεί στη συνέχεια να μοιράζει τον πλούτο του σε επενδύσεις υπέρ του κοινού καλού. Δε θα σύστηνα τη φιλανθρωπία παρά μόνο σε καταστάσεις ανάγκης. Θα προτιμούσα την επένδυση σε έργα φυσικών ή ανθρώπινων υποδομών.

Επαναλαμβάνω όμως ότι αυτό προϋποθέτει πως το άτομο θα αποφασίζει τι κάνει με τον πλούτο του και την περίσσεια αυτού, όχι ένα ασφυκτικό σύστημα φορολογίας. Κι αυτό όχι απλά γιατί η φορολογία είναι κακή αλλά γιατί πάντοτε περνάει μέσα από ένα σύστημα γραφειοκρατίας που νομοτελειακά καταντάει πελατειακό, αρτηριοσκληρωτικό, δυσκίνητο και αναποτελεσματικό.

Βρίσκω σε αυτό αρκετά ηθικά ερείσματα γιατί, όσο άξιος και να είναι κάποιος, όσο και να έχει δημιουργήσει τον πλούτο του, είναι αδύνατον να το έχει κάνει αυτό ξεκινώντας από το μηδέν. Οπωσδήποτε έχει αξιοποιήσει αμέτρητες δυνατότητες που του έχει δώσει η υπάρχουσα αλλά και οι παλαιότερες κοινωνίες ανθρώπων. Ενώ η υπάρχουσα κοινωνία ανθρώπων είναι αυτή που με τη θέλησή της χρηματοδοτεί τον πλούτο του. Χωρίς αυτήν δε μπορεί να υπάρξει ο πλούτος του.

Featured image credit: “No Known Restrictions: ‘The War of Wealth’ by Strobridge & Co. Lith., ca. 1895 (LOC)” by pingnews.com is marked with Public Domain Mark 1.0. To view the terms, visit https://creativecommons.org/publicdomain/mark/1.0/.

Το πόσο περίπλοκος είναι ο κόσμος μας -και ήταν πάντοτε- είναι μια μόνιμη επωδός που συνοδεύει τις σκέψεις μου όσο μεγαλώνω. Περίπλοκα υπέροχος και περίπλοκα τρομακτικός. Υπέροχος γιατί μέσα από διεργασίες καταστροφικές αναδείχθηκαν εξαιρετικά πράγματα, τρομακτικός γιατί η καθαρή ηθική προσέγγιση δε μπορεί να λειτουργήσει. Ένα παράδειγμα: η αποικιοκρατία ήταν φρικτή με τα σημερινά μας μάτια, αλλά οι χώρες που την υπέστησαν είναι σήμερα αιώνες μπροστά από τις χώρες που δεν πάτησε το πόδι του αποικιοκράτης, γιατί κληρονόμησαν πολλά από τα θετικά των αποικιοκρατών τους. Άλλο ένα: το εμπόριο ανθρώπων ως σκλάβων δεν είναι εφεύρεση της Δύσης, αλλά η Δύση το αξιοποίησε κι αυτή για αιώνες, όμως εκείνη είναι και που το τερμάτισε. Η μονοδιάστατη ανάγνωση της πραγματικότητας και της ιστορίας μέσα από απλουστευτικά σχήματα καλού-κακού δε λειτουργεί. Η πραγματικότητα είναι πολύπλοκη.

Θα μου πείτε, άρα τι κάνουμε; Κρίνουμε το καθετί με βάση το αποτέλεσμα που έφερε ανεξάρτητα από την οδό που ακολουθήθηκε (συνεπειοκρατία, consequentialism) και το κόστος που απαιτήθηκε; Τι θα σήμαινε αυτό για το μέλλον; Θα ήταν τα πάντα αποδεκτά, ο σκοπός θα αγίαζε τα μέσα; Δε θα πρέπει να κρίνουμε με βάση τις ηθικές αρχές μας (principles, deontology/δεοντολογία); Δε θα πρέπει να κρίνουμε έστω κάπως ωφελιμιστικά, ζυγίζοντας κόστη και οφέλη (utilitarianism);

Φιλόσοφοι ερίζουν αιώνες τώρα για τη σωστή προσέγγιση. Ίσως τελικά η πρόκληση είναι να μπορούμε να διακρίνουμε ποια προσέγγιση αρμόζει σε κάθε περίπτωση. Ίσως καμία προσέγγιση δεν είναι τέλεια και για κάθε περίπτωση. Η συνειδητοποίηση αυτή είναι απελευθερωτική και ρεαλιστική και μας βγάζει από την πλάνη της ηθικής καθαρότητας. Ναι, πρέπει να έχουμε βασικές ηθικές αρχές αλλά αυτές είναι ανθρώπινες και άρα επιρρεπείς σε λάθη. Δεν είναι κακό να τις βελτιώνουμε όταν δεν έχουν καλό αποτέλεσμα. Δεν πρέπει να λέμε ψέμματα, αλλά όταν ένας ναζί μας ρωτήσει πού είναι κρυμμένη η Άννα Φρανκ μπορούμε να πούμε ότι δεν ξέρουμε. Δεν πρέπει να σκοτώνουμε ανθρώπους αλλά όταν πρέπει να αποφασίσουμε αν το τρένο θα πατήσει έναν ή 10 ανθρώπους  μπορούμε να αποφασίσουμε να σώσουμε τους 10 ή να σώσουμε τον 1 αν είναι το παιδί μας.

Τα παραδείγματα αυτά έρχονται από τον κόσμο της ηθικής φιλοσοφίας και μοιάζουν απλοϊκά, όμως καταδεικνύουν ότι δε μπορούμε να αξιώνουμε η ηθική μας να βασίζεται σε κάτι τέλειο και ιδανικό. Αυτό θα ήταν απλουστευτικό και ρηχό. Αν μη τι άλλο η ηθική μας έχει προκύψει από κάτι ατελές: εμάς, τους ανθρώπους. Κλωτσάει αυτό μέσα μου κι εμένα. Ειδικά σε ένα μυαλό ανθρώπου μηχανικού (engineer) η αδυναμία να σχεδιάσει μια τέλεια μηχανή είναι κάτι που γονατίζει, που πονάει σωματικά. Αλλά είναι η πραγματικότητα. Έστω ας προσπαθούμε να ελαχιστοποιήσουμε τις περιπτώσεις όπου οι αρχές μας χρειάζεται να περάσουν μέσα από ένα φίλτρο ωφελιμισμού ή συνεπειοκρατίας. Όπως ένας μηχανικός προσπαθεί να ελαχιστοποιήσει τις φθορές στη μηχανή του ή τις απώλειες ενέργειας.

Αυτή τη στιγμή ο πλανήτης παρατηρεί με ανοιχτό το στόμα τη σύλληψη του Βενεζολάνου σοσιαλιστή δικτάτορα προέδρου Μαδρούρο από την κυβέρνηση Τραμπ. Για τον Τραμπ έχω ξαναγράψει, ένας ημίβλακας νάρκισσος μεσίτης που ανακάτεψε σε μια νύχτα τον πλανήτη αγνοώντας ένα μεταπολεμικό (μετά ΒΠΠ) μεταψυχροπολεμικό (μετά πτώσης ανατολικού μπλοκ και υπαρκτού σοσιαλισμού) στάτους κβο που είχε θεσμικές βάσεις συνεργασίας και συνεννόησης λαών (Ηνωμένα Έθνη, εθνική κυριαρχία, ελεύθερη παγκόσμια οικονομία). Ήταν ένα τέλειο στάτους κβο; Καθόλου! Αλλά έβαζε τις αρχές πάνω από το συμφέρον έστω και ως μια πυξίδα που υπολειτουργούσε. Η πυξίδα υπήρχε.

Ο Τραμπ λοιπόν σχεδόν εισέβαλε στη Βενεζουέλα για να συλλάβει το Μαδούρο. Η πράξη μοιάζει σαν κατάφωρη παρέμβαση στα πράγματα μιας ανεξάρτητης χώρας. Η σύλληψή του μάλιστα είναι σύλληψη αρχηγού κράτους και όχι απλού εγκληματία σε τυχαία χρονική στιγμή. Και οι αρχηγοί κρατών προστατεύονται έστω και τυπικά από αυτές τις διαδικασίες από το διεθνές δίκαιο.

Από την άλλη ο Μαδούρο ήταν ένας κανονικός δικτάτορας. Φτωχοποίησε απίστευτα τη χώρα του, το ΑΕΠ της έπεσε κατά 20%, το 80% των πολιτών της είναι κάτω από το όριο της φτώχειας με το 50% να είναι κάτω από το όριο της ακραίας φτώχειας, 8 εκατομμύρια αυτών, περίπου το 1/5 του πληθυσμού είναι πρόσφυγες σε άλλη χώρα, διαχειρίζεται καρτέλ ναρκωτικών που τον χρηματοδοτούν, αγνοεί εκλογές, διώκει και σκοτώνει αντιφρονούντες. Και μιλάμε για μια χώρα με μεγάλο ορυκτό πλούτο και τα μεγαλύτερα αποθέματα πετρελαίου στον πλανήτη. Αντί να είναι από τις πλουσιότερες είναι από τις φτωχότερες. Πρόκειται για ένα τέρας.

Παράλληλα, η Βενεζουέλα συνεργάζεται με όλους τους συνήθεις ύποπτους του πλανήτη, τη Ρωσία, το Ιράν, την Κίνα, ισλαμιστικές οργανώσεις, τόσο σε οικονομικό όσο και σε πολιτικό-στρατιωτικό επίπεδο. Οι δικτάτορες του κόσμου είναι φίλοι και συνεργάτες του. Ανταλλάσσουν τεχνογνωσία και πόρους για σκοπούς διόλου ειρηνευτικούς ή φιλελεύθερους.

Φιλελεύθερους είπα; Μα είναι ο Τραμπ φιλελεύθερος; Κάθε άλλο! Αλλά δεν τον επέλεξα εγώ ούτε και μπορώ να τον αλλάξω αυτή τη στιγμή. Όμως σίγουρα στο φιλελευθερόμετρο είναι δεκάδες χιλιόμετρα πιο πάνω από το Μαδούρο.

Τι θέλει λοιπόν ο Τραμπ; Θέλει έλεγχο της γειτονιάς του, που είναι όλη η αμερικανική ήπειρος, από τη Γροιλανδία και τον Καναδά μέχρι Γη του Πυρός. Πρόκειται για ένα ανανεωμένο και στραπατσαρισμένο δόγμα Μονρόε, που το έκανε και “Ντονρόε” ένα πορτμαντώ από το μικρό του όνομα (Ντόναλντ) και το όνομα του Αμερικανού προέδρου των αρχών του 19ου αιώνα Τζέημς Μονρόε (εντάξει δεν έχει φίλτρο αιδούς μέσα του ο νάρκισσος). Θέλει η γειτονιά του να καθαρίσει πρώτα από όλα από τους μεγαλύτερους εχθρούς του, τους συμμάχους του Μαδούρο.

Και θέλει τα πετρέλαια της Βενεζουέλας, στα οποία τώρα όχι μόνο δεν έχει άμεση πρόσβαση, αλλά έχουν πρόσβαση η εχθροί του. Ο τρόπος μπορεί να είναι οποιοσδήποτε: από εμπορικός και συναλλακτικός μέχρι παρεμβατικός και πολεμικός. Στη μέση αυτού του φάσματος είναι και ο τρόπος της υποταγής στις επιθυμίες του Τραμπ. Υπάρχει περίπτωση κάποιος από αυτούς τους τρόπους να συμβαδίζει και με τις αρχές του διεθνούς δικαίου. Αν όχι τότε τόσο το χειρότερο για το διεθνές δίκαιο. Ο ίδιος είναι αρκετά ασταθής για να μπορείς να περιμένεις τα πάντα, ακόμη και κάποια θετικά μέσα στην αλλοφροσύνη του.

Μπορεί λοιπόν ένας ημίβλακας νάρκισσος μεσίτης να εκφράζει κάτι θετικό ως πρόεδρος των ΗΠΑ; Μπορεί και σίγουρα η χώρα του είναι σύμμαχός μας όσο κι αν διολισθαίνει θεσμικά. Σύμμαχοί μας από την άλλη σίγουρα δεν είναι οι εχθροί του Τραμπ. Μάλιστα οι εχθροί του είναι εχθροί κάθε δημοκρατικού και φιλελεύθερου πνεύματος στον πλανήτη.

Μα μπορούμε να πιστεύουμε πως το να μένουμε σύμμαχοι με μια χώρα που διολισθαίνει θεσμικά είναι προς όφελός μας; Οι παγκόσμιοι συσχετισμοί δυστυχώς είναι κι αυτοί περίπλοκοι. Η Ελλάδα παραμένει πιστή στο αφήγημα της καλής πλευράς της ιστορίας αλλά είναι και μια μικρή χώρα σε μια όχι ουδέτερη γειτονιά του κόσμου. Χρειάζεται συμμάχους και πάντα μέσα από το άρμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Από την άλλη, όσο κι αν οι σύμμαχοί μας δεν είναι τέλειοι, έχουμε να αντιμετωπίσουμε πολύ πιο μεγάλους κινδύνους. Χώρες δηλαδή που ποτέ δεν πίστεψαν στην αξία του διεθνούς δικαίου, χώρες που απλά ανέχτηκαν -καμιά φορά δεν ανέχτηκαν καν- το μεταπολεμικό και μεταψυχροπολεμικό καθεστώς. Το μη χείρον βέλτιστον; Καμιά φορά χρειάζεται λίγος ρεαλισμός μέχρι να ξεπεραστεί η φουρτούνα. Δεν είναι δυνατόν να κραδαίνεις ρομφαία ηθικής όταν ο αντίπαλος δεν παίζει με τους ίδιους όρους.

Αυτή η συνειδητοποίηση μοιάζει πικρή, μοιάζει σα μια ηθική ήττα, μπορεί να βιωθεί σαν ηθική πτώση. Αλλά δεν είναι. Πρέπει να μπορείς πρώτα να επιβιώσεις για να μπορείς μετά να κρατάς καλά-καλά τη ρομφαία. Έπειτα την υψώνεις κιόλας. Αυτό είναι δύσκολο να το καταπιεί κανείς, ιδίως αν πιστεύει ότι ο κόσμος μας ήταν αγγελικά και ιδανικά πλασμένος και ότι μόνο μέσα από τις γνωστές μας διεθνείς θεσμικές διαδικασίες μπορεί να υπάρξει πρόοδος. Σε πολλές περιπτώσεις είδαμε ότι πρόοδος δεν υπήρξε. Σε πολλές περιπτώσεις υπήρξε οπισθοχώρηση. Και όταν μια κατάσταση βαλτώνει έρχονται οι συνθήκες που δεν ελέγχουμε για να την ανατρέψουν. Εδώ βρισκόμαστε τώρα.

Και έχουμε ακόμα χώρο να δράσουμε ως χώρα εντός ενός ευρύτερου πλαισίου διεθνούς ηθικής, μιας ηθικής που οι αντίπαλοί μας δε θα δεχτούν, όπως δε δέχονταν και τη διεθνή νομιμότητα ως τώρα. Ή τη δέχονταν κατ’ επίφαση και όπου δε μπορούσαν λόγω μεγέθους να παραβιάσουν. Πρόκειται για μια σύγκρουση πολιτισμών, για ένα ένα νέο ψυχρό πόλεμο (κάποιοι τον λένε και τρίτο παγκόσμιο), έναν πόλεμο όχι χαρακωμάτων ή σώμα-με-σώμα αλλά ισχύος, ενέργειας, πόρων, συμμαχιών.

Σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να ακούσουμε τις αντιδυτικές αντιαμερικανικές κραυγές, που δεν έχουν ξεστομίσει λέξη τόσα χρόνια για δικτάτορες όπως ο Μαδούρο και ξαφνικά κόπτονται για τη διεθνή νομιμότητα. Στην Αργεντινή οι Βενεζολάνοι πρόσφυγες πανηγυρίζουν για την πτώση του. Ας τους ακούσουμε και ας κινηθούμε προσεκτικά και ευρωπαϊκά από εδώ και στο εξής. Οι καλοί πρέπει να είναι και δυνατοί.

Featured image credit: “Maduro dictador” by A.Davey is licensed under CC BY-NC-ND 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/2.0/

Η αναλυτική ηθική είναι δύσκολο πράγμα. Το καθημερινό καλό μοιάζει συχνά απλό και εύκολο στη σύλληψή του, αλλά αν κάτσεις και το αναλύσεις θα βρεθείς μπροστά σε εκπλήξεις. Πχ είναι καλό να έχουμε μικρή ή μεγάλη φορολογία; Είναι καλό να τραβήξουμε το μοχλό στο κλασσικό πρόβλημα με το τρενάκι ή όχι; Και άλλα πολλά.

Επειδή η καθημερινή ηθική μοιάζει πράγματι απλή (πχ αν σε κάποιον πέσουν τα πράγματα που κρατάει στα χέρια του, σπεύδουμε να τον βοηθήσουμε ενστικτωδώς ή τελοσπάντων δύσκολα κάποιος άλλος θα μας πει ότι κακώς κάναμε που σπεύσαμε να τον βοηθήσουμε) νομίζουμε ότι αυτή η απλότητα μπορεί να αναχθεί παντού. Ή νομίζουμε ότι αυτή η καλοσύνη μπορεί να εφαρμοστεί με τελειότητα.

Έχω ξανακάνει την ίδια κριτική στους σύντροφους χορτοφάγους, τους σκληροπυρηνικούς, αυτούς που δε θα πειράξουν ούτε μύγα (νομίζουν) με την πολύ καλοσχεδιασμένη διατροφή και ζωή τους. Επιδιώκουν την ηθική καθαρότητα, απλώς και μόνο επειδή αυτή μοιάζει απλή. Αλλά δεν είναι. Είναι ιδιαίτερα περίπλοκη και αχρείαστη.

Μάλιστα η εμμονή σε αυτήν είναι απωθητική και μάλλον αρνητική επίδραση έχει στο όλο κίνημα. Πρόσφατα ένας νέος φίλος μου είπε “από όσους χορτοφάγους έχω γνωρίσει είσαι ο πιο… πιο…” δεν ολοκλήρωσε τη φράση του, έψαχνε να βρει μια λέξη που κατάλαβα ότι κυμαινόταν ανάμεσα στο “χαλαρός”, “μη δογματικός” ή κάτι τέτοιο τελοσπάντων. Και είναι αλήθεια. Δε κάνω βαρύγδουπες δηλώσεις για τη χορτοφαγία, θα την υποστηρίξω όταν παραστεί η περίσταση φυσικά, δε θα προσβάλω φίλους που με φιλοξενούν με τις απόψεις μου.

Ισχυρίζομαι ότι μπορούμε να ασκούμε μια χορτοφαγία στη λογική του ελάχιστου δυνατού κακού. Δε λέω να είμαστε χορτοφάγοι της Σαρακοστής ή χορτοφάγοι “που τρώνε κοτόπουλο ή ψάρι” αλλά τελοσπάντων αν ο σπιτονοικοκύρης έχει φτιάξει ένα γεύμα που έχει μέσα κρέμα γάλακτος ας μην είμαστε αυτοί οι σχολαστικοί τύποι που θα κάνουν το θέμα της παρέας να επικεντρωθεί σε αυτούς και στην εμμονή τους στη λεπτομέρεια.

Υπάρχουν πολλοί άλλοι άνθρωποι εκεί έξω που είναι διατεθειμένοι να το δοκιμάσουν, που το υποστηρίζουν αλλά δεν το έχουν δοκιμάσει ή δε θεωρούν ότι μπορούν να το καταφέρουν γιατί άντε τώρα να αλλάξεις όλες σου τις διατροφικές συνήθειες ξαφνικά. Αυτοί αξίζουν μια πιο φιλική συμπεριφορά από τις απλοϊκές και διχαστικές δηλώσεις “α αυτό δεν είναι βίγκαν, το λέει ο ορισμός”. Ο ορισμός δε λέει με ακρίβεια τι να κάνεις αλλά να συμπεριλάβεις τα ζώα στον ηθικό σου κύκλο. Και αυτός ο κύκλος δεν είναι λείος, έχει γωνίες. Πχ μπορώ να βρω επιχειρήματα κατά του να διατηρεί κανείς κατοικίδια, κάτι που πάρα πολλοί “καθαροί” χορτοφάγοι κάνουν.

Ας προσπαθήσουμε όλοι για το καλύτερο. Είναι προτιμότερο να κερδίσουμε 10 ανθρώπους που θα βγάλουν το κρέας από τη διατροφή τους παρά έναν που δε θα φάει ούτε σταγόνα μέλι, ούτε αυγό από το χωριό του. Γιατί τελικά μας νοιάζει η μεγαλύτερη εικόνα και το αποτέλεσμα ή η δική μας ηθική στάση. Δυστυχώς συχνά συμβαίνει το δεύτερο. Μας νοιάζει περισσότερο η δική μας στάση, η δική μας “καθαρή” συνείδηση, κάτι μάλλον εγωιστικό και κάπως αυτάρεσκο.

Το καλύτερο είναι εχθρός του καλού λέει σοφά ο λαός μας. Το μήνυμα εδώ λοιπόν δεν είναι προς τους τυπολάτρες βίγκαν αλλά προς τον υπόλοιπο κόσμο. Κάντε ό,τι καλύτερο μπορείτε. Κάντε το 80%. Κάντε το 70%. Σάμπως καταφέρνετε να κάνετε το 100% κάπου αλλού στη ζωή σας; Δε χρειάζεται αυτό το άγχος. Πόνος στον κόσμο θα υπάρχει πάντα. Μπορούμε να τον μειώσουμε προτού πάθουμε ασφυξία που δε μπορούμε να τον μηδενίσουμε.

Featured image credit: “roots vegetarian and organic grocery store (1)” by steve loya is licensed under CC BY-NC-ND 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/2.0/.

Είμαστε απλώς το άθροισμα των συστατικών μας; Δηλαδή είμαστε 2 χέρια, 2 πόδια, ένα κεφάλι, κοκ και αυτή η λίστα είναι ικανή να μας περιγράψει πλήρως; Ενστικτωδώς νομίζω όλοι θα πούμε όχι. Αυτοί που αντιμετωπίζουν το θέμα κάπως πιο μεταφυσικά ή θρησκευτικά θα το αναγάγουν σε αξίες αυθύπαρκτες ή θεόσταλτες, σε κάτι ανώτερο από εμάς που όμως μας επικαθορίζει. Αλλά και οι πλέον ρασιοναλιστές, οι άθεοι, θα συμφωνήσουν πιστεύω όμως για διαφορετικούς λόγους. Αυτή την αξία που έχουμε πάνω από τα καθαρά υλικά συστατικά μας την έχουμε γιατί εμείς τη δίνουμε σε εμάς, έχουμε ηθική που την αναλύουμε και τη φιλοσοφούμε και την εξελίσσουμε.

Με το παραπάνω δεν ισχυρίζομαι ότι έχουμε μη υλικά συστατικά, όμως η αξία αυτή που προσδίνουμε πχ στην ανθρώπινη ζωή είναι κάτι που δεν υπάρχει στην ύλη, είναι μια ιδέα που η ανθρώπινη ύλη μπορεί να συλλάβει και να διατυπώσει. Μη με ρωτήσετε αν αυτή η ιδέα προϋπήρχε και την ανακαλύψαμε. Δεν έχω καμία ένδειξη που να δείχνει προς αυτή την κατεύθυνση.

Και τι σημασία έχουν τα παραπάνω τα αυτονόητα, όπως τα παρουσιάζω εγώ τουλάχιστον; Έχουν. Γιατί οι ανθρώπινες κοινωνίες είναι αθροίσματα ανθρώπων που συνυπάρχουν. Και φοβάμαι ότι ζούμε σε εποχές έντονης πόλωσης, όπου το άθροισμα των κοινωνιών μας μειώνεται, καθώς χωριζόμαστε σε στρατόπεδα με, κατά τα φαινόμενα, ολοένα και λιγότερα κοινά στοιχεία, ολοένα και λιγότερους κοινούς στόχους, στρατόπεδα ολοένα και πιο στεγανά, χωρίς μεγάλες επικαλύψεις. Τα παραδοσιακά ενωτικά στοιχεία μας ήταν η οικογένεια, το έθνος, η θρησκεία.

Τα αποδομήσαμε ωσάν να μην ήταν οχήματα νεωτερικότητας και προόδου. Η οικογένεια ασκεί καταπίεση. Η θρησκεία είναι η κακιά εκκλησία, η συντήσηση και οι σταυροφορίες. Το έθνος είναι ο εθνικισμός, η μισαλλοδοξία, ο ρατσισμός. Χρειαζόμαστε μια πιο ήπια και ενωτική προσέγγιση που να συνενώνει όσο το δυνατόν περισσότερες δημιουργικές δυνάμεις της κοινωνίας μας.

Λες και το ήξερα και έγραφα για τις ποσοστώσεις πριν λίγες μέρες και ήρθε και το κάνσελ των 17 ανδρών κωμικών της παράστασης -που δε θα γίνει- Πες το ψέμματα. Με ενδιαφέρει μια συγκεκριμένη πτυχή αυτού: η συλλήβδην ομαδοποίηση ατόμων με βάση ένα χαρακτηριστικό τους, πχ το φύλο, αν είναι άνδρες ή γυναίκες. Αυτή η ομαδοποίηση, η αυτόματη, σχεδόν αυτονόητη που γίνεται εύκολα και ως ένστικτο βασίζεται σε ένα ηθικά θετικό ελατήριο αλλά εκφράζεται με αφέλεια που γίνεται επικίνδυνη.

Τι μας λέει αυτή η λογική; Οι 17 αυτοί άνδρες επιλέχθηκαν επειδή είναι άνδρες, οι γυναίκες αποκλείστηκαν επειδή είναι γυναίκες. Και η κριτική αυτή συμπεριλαμβάνει τόσο την περίπτωση η διάκριση να έγινε επί τούτω όσο και υποσυνείδητα. Δεν έχω αντίρρηση σε αυτό το τελευταίο, ότι δηλαδή είναι κάτι που μπορεί να συμβεί. Έχω σοβαρή αντίρρηση όμως στο να θεωρούμε δεδομένο ότι συνέβη.

Αυτοί οι άνδρες λοιπόν θεωρούνται όλοι μαζί συλλήβδην προνομιούχοι. Και με το προνομιούχοι υπονοείται κάποιο προνόμιο που τους δόθηκε χωρίς να παλέψουν για αυτό. Δεν ενδιαφέρει το αν κάποιος από αυτούς είχε κάποιο σοβαρό πρόβλημα να ξεπεράσει στη ζωή του, αν ήταν φτωχός, αν μεγάλωσε σε κάποια απομονωμένη επαρχία. Αρκεί που ήταν άντρας και αυτό είναι αρκετό για να κρίνουμε ότι τα βρήκε εύκολα στη ζωή του.

Αντίστροφα, θεωρείται αυτονόητο και προσπερνιέται αβασάνιστα το ότι οι γυναίκες συνάδελφοί τους είναι ντε φάκτο αδικημένες από τη ζωή, μη προνομιούχες και άρα πρέπει αυτό να ισορροπηθεί. Δεν ενδιαφέρει αν κάποια γεννήθηκε σε ευκατάστατη οικογένεια, αν είχε ευκαιρίες και γνωριμίες στη ζωή της. Αρκεί το ότι είναι γυναίκα για να θεωρηθεί καταπιεσμένη μειονότητα.

Γενικά λοιπόν εύκολα πέφτουμε σε ένα τσουβάλιασμα των ανθρώπων που αγνοεί την ατομικότητά τους. Κι ίσως μας φανεί πταίσμα αν το δούμε ως μεμονωμένη περίπτωση αλλά ας προσπαθήσουμε να το φανταστούμε σε έκταση. Ας φανταστούμε αυτή τη φιλοσοφία να εφαρμόζεται υποχρεωτικά και παντού. Γιατί, αν είναι κάτι καλό, έτσι δε θα πρέπει να γίνει;

Να ξεκαθαρίσω ότι εξακολουθώ να θεωρώ τις προσπάθειες για συμπερίληψη σε επίπεδο κουλτούρας εξαιρετικά χρήσιμες σε εταιρείες και οργανισμούς. Όπως και τις προσπάθειες ενδυνάμωσης μη προνομιούχων ομάδων. Αυτό που φοβάμαι είναι η θεσμική και υποχρεωτική εφαρμογή της για τους λόγους που εξήγησα.

Ας επιχειρήσω μια προσέγγιση:

Ηθική είναι εκείνο το σύστημα σκέψης και ενστικτώδους προδιάθεσής μας που επιχειρεί να κυβερνήσει τις πράξεις μας που επηρεάζουν και άλλους ανθρώπους. Κατ΄επέκταση και ο τρόπος και ο βαθμός στον οποίο κατανοούμε αυτό το σύστημα και η έκταση που δίνουμε σε αυτό.

Σημειώσεις:

• σύστημα σκέψης [1]: γιατί αποκτά στοιχεία αναλυτικά, λογικά, που τα διερευνούμε φιλοσοφικά, τα παρατηρούμε, μετράμε πράξεις και αποτελέσματα
• σύστημα σκέψης [2]: γιατί μελετώ εδώ τη ηθική σε προσωπικό επίπεδο και στο πώς την προσλαμβάνει ο καθένας μας και όχι σαν ένα εξωτερικό σύστημα κανόνων
• ενστικτώδους προδιάθεσης: γιατί η ηθική μας είναι και σε μεγάλο βαθμό εγγεγραμμένη μέσα στη βιολογία μας
• επιχειρεί: γιατί δεν το καταφέρνει πάντα, συχνά θεωρούμε ότι ξέρουμε το καλό αλλά δεν το κάνουμε
• άλλους ανθρώπους [1]: αλλά και όχι μόνο, μπορεί να αφορά οποιοδήποτε ον θεωρούμε ότι αξίζει ηθικής αντιμετώπισης – στα άβια όντα δεν έχουμε επεκταθεί ακόμα, αν και τα συμπαρασύρει καμιά φορά συνεκδοχικά η σύνδεσή τους με κάποιο πρόσωπο ή ομάδα που θεωρούμε ιερά ή σημαντικά
• άλλους ανθρώπους [2]: έμφαση στο “άλλους”, η ηθική δεν έχει καμία αξία -πιθανότατα δε θα είχε ποτέ καν υπάρξει- αν εξετάζουμε μόνο ένα άτομο και για πράξεις που με κανέναν τρόπο δεν επηρεάζουν άλλα άτομα

Η θρησκεία φαίνεται πως ήταν μια πρωτόγονη κωδικοποίηση της ηθικής μας αλλά και μορφή πολιτικής οργάνωσης. Εξελίχθηκε από δεισιδαιμονική έκφραση/εξήγηση των φυσικών φαινομένων σε σε ένα πιο σύνθετο σύστημα για το καλό, το κακό και την κοινωνική οργάνωση. Μοιάζει, δε, να είναι κάτι σχεδόν απαραίτητο εξελικτικά στην ανθρώπινη βιολογία, ή, για να το πω λιγότερο αυστηρά, σα να έχει μια θέση η ανθρώπινη εξέλιξη για αυτήν. Αν αυτή η θέση δεν αναπληρωθεί από κάτι άλλο εξίσου συνδετικό και συνεκτικό για μια κοινωνία, τότε μένει ένα επικίνδυνο κενό.

Ας δούμε δύο συγκρουόμενες απόψεις επ’ αυτού:

Dawkins:

Η ηθική μας είναι μέρος του εξελικτικού μας πλεονεκτήματος, την έχουμε ανεξάρτητα από τις θρησκείες μας και άρα αυτές δεν τις χρειαζόμαστε.

Haidt:

Η θρησκεία (πιο σωστά η ανάγκη για κάτι ιερό) είναι εξελικτικά απαραίτητη στην εδραίωση της ηθικής μας και της κοινωνικής συνοχής και άρα δε θα πρέπει να προσπαθούμε να την ξεριζώσουμε ριζοσπαστικά.

Κι άλλες σχετικές σκέψεις εδώ.

[Διαβάζοντας, Johnathan Haidt, The righteous mind και Richard Dawkings, The god delusion]

Ο τίτλος του άρθρου αναφέρεται χιουμοριστικά -αν δεν το καταλάβατε ήδη- στο γνωστό σκετς των Monty Python από την ταινία Life of Brian, όπου μια ομάδα Εβραίων συζητούν για τη ρωμαϊκή κατοχή που υφίστανται και αν τελικά οι Ρωμαίοι έχουν κάνει κάτι στ’ αλήθεια για αυτούς. Αναδύεται χιουμοριστικά η πολυπλοκότητα σχέσεων ακόμη όπως και αυτή καταπιεζόμενου-καταπιεστή.

Οι Ρωμαίοι ήταν κατακτητές μεν, αλλά έχτισαν υδραγωγεία, καθάρισαν την πόλη και διάφορα άλλα που οι σπαρταριστοί χαρακτήρες των Monty Python συνειδητοποιούν ένα προς ένα. Όμως ο αρχηγός της ομάδας, καθώς τα παραδέχεται όλα αυτά ένα προς ένα, αναφωνεί με έμφαση”Καλά όλα αυτά, ναι, αλλά τι έχουνε κάνει οι Ρωμαίοι στ’ αλήθεια για εμάς;”.

Κάπως έτσι μπορεί να αναρωτηθεί κανείς για τις θρησκείες και για τους θεούς. Πώς προέκυψαν και τι τελοσπάντων χρησιμότητα είχαν; Ειδικά για έναν άθεο σαν κι εμένα μπορεί το ερώτημα να φαντάζει αναπάντητο. Τι αξία έχει μια πίστη σε κάτι που δεν υπάρχει; Τι αξία έχει η ενασχόλησή μας με αυτή την πίστη και μάλιστα με τρόπο που να απαιτεί κόπο, χρόνο, χρήμα και μάλιστα ιστορικά να έχει προκαλέσει τόσα δεινά, πχ μισαλλοδοξία, καταπίεση, πόνο, θάνατο; Λοιπόν, τι έχει κάνει στ’ αλήθεια ο θεός για εμάς;

Υπάρχουν δύο θεωρίες. Η πρώτη εκφράζεται από τον εξελικτικό βιολόγο Richard Dawkins στο The God Delusion. Εξελικτικά φυσικά! Οι άνθρωποι έχουμε την τάση να αποδίδουμε αιτίες και σκοπούς στα πάντα προσπαθώντας να εξηγήσουμε και να καταλάβουμε τον κόσμο γύρω μας. Αναζητώντας αιτίες σε φυσικά φαινόμενα δεκάδες και εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια πριν είδαμε σε αυτά φανταστικές οντότητες που τα προκαλούν και τις ονομάσαμε θεούς. Γύρω από αυτούς δημιουργήθηκαν θρησκείες.

Ταυτόχρονα οι άνθρωποι έχουμε την τάση να συνδεόμαστε με άλλους ανθρώπους και ειδικά με αυτούς που μας έχουν αναθρέψει. Στρεφόμαστε σε αυτούς για επιβίωση και βοήθεια σε μεγάλο μέρος της ζωής μας. Σε αυτούς δείχνουμε  σεβασμό και υποχωρητικότητα. Δεχόμαστε αυτά που μας διδάσκουν και μας διδάσκουν τις δεισιδαιμονίες που προαναφέρθηκαν.

Έτσι αυτές οι δεισιδαιμονίες επιβιώνουν στις χιλιετίες και μέχρι σήμερα, παρόλο που -τεράστια έμφαση εδώ- αυτό το χαρακτηριστικό δε μας δίνει κάποιο πλεονέκτημα. Και δε μας δίνει κάποιο πλεονέκτημα γιατί ο Dawkins και οι New Atheists γενικά πιστεύουν ότι η θρησκεία α) έχει κόστος στη διαχείριση και εξέλιξή της, θέλει προσευχές, ναούς, αφιέρωση προσωπικού και ομαδικού χρόνου κλπ και β) έχει προκαλέσει χίλια μύρια δεινά στην ανθρωπότητα, πολέμους, διχασμούς, καταπιέσεις κλπ.

Η άλλη θεωρία έρχεται από τον εξελικτικό ψυχολόγο Johnathan Haidt στο The Righteous Mind. Παρεπιπτόντως και τα δύο αυτά βιβλία είναι υποδείγματα καθαρής και ορθολογικής γραφής. Ειδικά το τελευταίο είναι και αποκαλυπτικό στο πώς ο νους μας εξελίχθηκε να σκέφτεται ηθικά. Ηθικά! Η λεπτομέρεια που ο Haidt λέει πως διέφυγε από το Dawkins.

Λέει, λοιπόν, ο Haidt, συμφωνώντας αρχικά, πως, πράγματι, οι πολύ μακρινοί μας πρόγονοι ανέπτυξαν την τάση να αναζητούν σκοπό και αιτία στα πράγματα και έτσι εύκολα αναπτύχθηκαν οι δεισιδαιμονικές θεότητες, εξηγώντας έτσι την αφιλόξενη για τον πρωτόγονο άνθρωπο φύση. Αυτές οι θεότητες ήταν αρχικά μάλλον βάρβαρες και χωρίς σκοπό. Υπήρχαν επειδή αυτό έδινε μια εξήγηση. Δεν ήταν κατανάγκην καλές ή κακές ή μπορεί να ήταν καλές και κακές ανάλογα με το ποιο φαινόμενο εξηγούσαν. Ο ήλιος είναι κάτι καλό αλλά ο κεραυνός κάτι επικίνδυνο κοκ.

Όμως ταυτόχρονα ο πρωτόγονος άνθρωπος άρχισε να αναπτύσσει και στοιχεία ηθικής που του επέτρεψαν να συνεργάζεται με άλλους ανθρώπους σε ομάδες. Αμοιβαιότητα, επιβράβευση, τιμωρία. Μπορεί αυτά να μας μοιάζουν στοιχειώδη όμως είναι ρηξικέλευθα στοιχεία προόδου από την προηγούμενη κατάσταση του ζώου. Η ηθική τον βοήθησε να περάσει από τη αγέλη, που απλά επιβιώνει σε μεγάλα μπουλούκια, σε ομάδες με κοινούς σκοπούς.

Η θρησκεία και οι θεοί της άρχισαν να γίνονται πλέον όχι απλά εξηγήσεις των φυσικών φαινομένων αλλά και οι πνευματικοί τοποτηρητές της ηθικής. Η ηθική τρόπον τινά θεσμοθετήθηκε πάνω στα πρόσωπα των θεών, οι οποίοι μετεξελίχθηκαν και δεν ήταν πλέον πρωτόγονες δεισιδαιμονικές φιγούρες αλλά ηθικοί ταγοί. Επιπλέον όλα τα κοινωνικά στοιχεία που αναπτύχθηκαν από τη θρησκεία, όπως τελετές, τέχνες κλπ λειτούργησαν συγκολλητικά στις σχέσεις των ατόμων ανάμεσα στις ομάδες τους. Και οι θρησκείες που το κατάφεραν αυτό ισχυρότερα επικράτησαν των άλλων, όχι μόνο με βίαιες συγκρούσεις αλλά και με τρόπους πολιτισμικής επικράτησης.

Παράλληλα, δηλαδή, με τη φυσική επιλογή της θεωρίας της εξέλιξης του Δαρβίνου, που λειτουργεί σε επίπεδο ατόμου, λειτουργεί και μια φυσική επιλογή σε επίπεδο ομάδας. Αυτό είναι κάτι που -εξηγεί ο Haidt- θεωρούσαμε μάλλον λάθος ή το αποδίδαμε αυτόματα και συνεκδοχικά και πάλι στη φυσική επιλογή σε επίπεδο ατόμου όπως αυτή λειτουργεί όταν το άτομο βρίσκεται μέσα σε μια ομάδα. Όμως ήταν κάτι που είχε προβλέψει και ο ίδιος ο Δαρβίνος και τελικά το πιθανότερο είναι ότι πράγματι ισχύει.

Έτσι λοιπόν η θρησκεία αποκτά περισσότερο λειτουργική εξελικτική αξία. Εξηγείται και δε μένει ένα οξύμωρο που επιβίωσε ενώ δε θα έπρεπε. Δεν είναι απλά ένα βάρος, ένα κατάλοιπο αντί ένα πλεονέκτημα. Τάσσομαι λοιπόν με τον Haidt στο θέμα αυτό. Αυτό βέβαια δε σημαίνει ότι στηρίζω τη δεισιδαιμονική εκδοχή των θρησκειών ή ότι τις αποδέχομαι ως κάτι μοιραίο. Κάθε άλλο.

Όμως έτσι καταλαβαίνω καλύτερα την ανθρώπινη φύση και δεν τάσσομαι ενάντιος στη θρησκεία ως ένα παράδοξο και αρνητικό φαινόμενο. Δεν τάσσομαι ενάντια στους ανθρώπους, δεν είμαι διχαστικός. Αναγνωρίζω την αξία της θρησκείας ως συγκολλητικής ουσίας σε μια ανθρώπινη κοινωνία και, όταν επιζητώ την κοινωνική εξέλιξη, δεν παραγνωρίζω την ανθρώπινη αυτή ανάγκη. Μόνο αναζητώ τρόπους να την αντικαταστήσω με κάτι άλλο, που όμως να είναι κοινό και σταθερό. Δε φέρομαι, επομένως, ριζοσπαστικά και ανατρεπτικά. Φέρομαι… εξελικτικά.

Πού μπορώ να στραφώ για κάτι τέτοιο; Σε έννοιες όπως το έθνος, σε υπερεθνικούς σχηματισμούς, όπως η ενωμένη Ευρώπη, σε έννοιες όπως ο ανθρωπισμός και η επιστήμη. Είναι έννοιες που μπορούν να λειτουργήσουν ενωτικά, το έχουν αποδείξει, όμως αυτή είναι μια διαδικασία αργή και επίπονη και μέχρι να πετύχουμε την παγκόσμια αδελφοσύνη καλό θα είναι να φερόμαστε στην πρόοδο κάπως συντηρητικά και όχι βολονταριστικά και ριζοσπαστικά. Γιατί είμαστε άνθρωποι.

Αλλά τι έχουνε κάνει οι Ρωμαίοι στ’ αλήθεια για εμάς;