Τάκης Μπουγιούρης

Το “Ουτοπία για ρεαλιστές” του Ρούτγκερ Μπρέγκμαν ήταν ένα ενδιαφέρον κάπως ιδεαλιστικό βιβλίο του 2014, σε εποχές μάλλον αθώες, σε σύγκριση με τη σημερινή (2026) τουλάχιστον. Μιλούσε για εγγυημένα εισοδήματα και μικρές του ημερήσιου 8ώρου εργάσιμες εβδομάδες. Έχει δηλώσει ότι το μεγάλο πρόβλημα σήμερα είναι οι δισεκατομμυριούχοι που δεν πληρώνουν φόρους.

Οι δηλώσεις αυτές είναι τουλάχιστο προβληματικές. Θεωρούν ότι ο πλούτος είναι κάτι δεδομένο, σα να μην υπάρχουν κάποιες δυνάμεις που τον προκαλούν και τον αυξάνουν. Και τελικά πόσο πλούσιοι είναι οι πλούσιοι; Μήπως αν πληρώσουν πιο πολλούς φόρους θα έχουν λιγότερη πολιτική δύναμη; Ο Στήβεν Πίνκερ στο “Διαφωτισμός τώρα” λέει ότι μελέτες των νομοσχεδίων στις ΗΠΑ δείχνουν ότι η συντριπτική τους πλειοψηφία δεν ήταν υπέρ των πλουσίων.

Πόσο λιγότερος πλούτος στους πλούσιους και πόσο μεγαλύτερη φορολογία θα τους έκανε λιγότερο επικίνδυνους και ταυτόχρονα θα διατηρούσε την αξία τους στην κοινωνία; Αυτά είναι ερωτήματα που δεν απαντιούνται εύκολα με τσιτάτα και ιαχές. Ούτε με απλοϊκές κρίσεις που, στην καλύτερη περίπτωση, θα μεταφέρουν το πρόβλημα απλά λίγο πιο πέρα.

Από την άλλη, δε μπορώ να μην παραδεχθώ το ανακάτεμα που μου προκαλούν άτομα σαν τον Πίτερ Τιλ ή τον όψιμο Ήλον Μάσκ με τους φασιστικούς χαιρετισμούς. Γιατί η τεχνολογική και οικονομική επιτυχία να πρέπει να περνάει από τέτοιους χαρακτήρες, τόσο αποκρουστικούς με τόσο αλλοπρόσαλλες και χυδαίες συμπεριφορές. Γιατί να μην είναι παραδείγματα προς μίμηση για αυτόν τον καπιταλισμό που μας έδωσε τη σύγχρονη ζωή με τις ανέσεις της;

Ο Μπρέγκμαν μιλά τώρα για την “ηθική φιλοδοξία”, εδώ σε αυτό το άρθρο στην Καθημερινή τον θυμήθηκα σήμερα. Τι λέει:

Η ηθική φιλοδοξία είναι μια επιθυμία. Είναι η βούληση να κάνεις αυτόν τον άγριο κόσμο καλύτερο, αξιοποιώντας κάθε μέσο που διαθέτεις. […] Γιατί τη χρειαζόμαστε τώρα; Η απάντηση είναι μάλλον προφανής: επειδή βρισκόμαστε σε κρίση. Ζούμε σε μια εποχή βαθιάς παρακμής, με μια έκδηλη αποτυχία ηγεσίας σε όλο το πολιτικό φάσμα, από την Αριστερά έως τη Δεξιά. Αυτό που χρειαζόμαστε σήμερα είναι μια αντικουλτούρα, μια εξέγερση ανθρώπων που παίρνουν την ηθική στα σοβαρά και λένε «ως εδώ». Αυτό είναι που ονομάζω ηθική φιλοδοξία. […] Αναφέρομαι σε όλους εκείνους που, στο πέρασμα των αιώνων, διεύρυναν τον ηθικό κύκλο. Πιστεύω ότι όλα ξεκίνησαν από το κίνημα για την κατάργηση της δουλείας. Κάποια στιγμή, αυτή η πορεία κορυφώθηκε με την Οικουμενική Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Ιδίως μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, ο κόσμος εξοικειώθηκε τόσο με τη ρητορική των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ώστε άρχισε να την εκλαμβάνει ως κάτι αυτονόητο.

Υπέροχα δεν τα λέει; Το εννοώ, τα λέει υπέροχα, τα βάζει στη σωστή σειρά και συμφωνώ με την κατακλείδα ότι το σημερινό τέλμα σε μεγάλο βαθμό οφείλεται σε κρίση ηγεσίας και στο ότι εκλάβαμε ως αυτονόητες αξίες για τις οποίες κάποτε ματώσαμε. Αλλά, βέβαια, δε ματώσαμε εμείς. Ματώσανε οι παππούδες μας. Εμείς τις βρήκαμε έτοιμες. Και όταν δεν πονέσεις για κάτι δεν το εκτιμάς. Η ανθρώπινη εμπειρία δύσκολα βιώνεται δι’ αντιπροσώπου ή εξ αντανακλάσεως.

Και συνεχίζει εξίσου ιδεαλιστικά:

Διότι, αν πιστεύουμε πραγματικά στην ελευθερία, στην ουσιαστική ελευθερία, και όχι στη ρηχή εκδοχή της, που περιορίζεται στο να αγοράζεις ό,τι άχρηστο αντικείμενο επιθυμείς από ένα κινεζικό ηλεκτρονικό κατάστημα, τότε αυτό συνεπάγεται και τεράστιες υποχρεώσεις και ευθύνες από την πλευρά μας. […] Η ελευθερία είναι κάτι για το οποίο οφείλουμε να αγωνιζόμαστε καθημερινά. Και δεν αναφέρομαι μόνο στον νεαρό άνδρα που αυτή τη στιγμή μάχεται στα χαρακώματα της Ουκρανίας. Μιλώ για τον καθένα και την καθεμιά από εμάς. Η ελευθερία δεν είναι ένα δώρο που μας παραδίδεται έτοιμο· είναι ένα οικοδόμημα που απαιτεί συνεχή συντήρηση και συλλογική προσπάθεια.

Κι αφού σχολιάσει τις σύγχρονες ιδεολογίες ισχύος Τραμπ και Πούτιν καταλήγει:

Πιστεύω σε μια μεικτή οικονομία. Θεωρώ σαφές ότι ο καπιταλισμός και οι μηχανισμοί της αγοράς μπορούν να αποτελέσουν εξαιρετικά ισχυρά εργαλεία. Δεν νομίζω, για παράδειγμα, ότι το κράτος θα ήταν ιδιαίτερα ικανό να σχεδιάσει και να διανείμει ένα iPhone. Ταυτόχρονα, όμως, ο καπιταλισμός μοιάζει στην ουσία με ένα θηρίο που απαιτεί συνεχή έλεγχο και πειθαρχία. Η κοινωνία, οι πολίτες, πρέπει να έχουν πάντα τον τελευταίο λόγο. Μία από τις μεγάλες τραγωδίες της εποχής μας είναι ότι ο τομέας της αγοράς έχει διογκωθεί υπέρμετρα, απορροφώντας το μεγαλύτερο μέρος του ανθρώπινου δυναμικού. Στον ιδιωτικό τομέα συναντάμε τριπλάσιες κοινωνικά ανώφελες θέσεις εργασίας, τις λεγόμενες bullshit jobs, σε σχέση με τον δημόσιο. Πρόκειται για μνημειώδη σπατάλη ταλέντου. Χρειαζόμαστε πολύ περισσότερους ικανούς ανθρώπους να διοχετεύουν την ενέργειά τους σε ζητήματα που έχουν ουσιαστική σημασία.

Και εδώ είναι που δε μπορώ να τον παρακολουθήσω. Αυτή είναι η ιδεολογία του να θεωρείς κάτι δύσκολο να κατακτηθεί ως δεδομένο που ο ίδιος προηγουμένως κατηγόρησε. Μιλά για “ζητήματα που έχουν ουσιαστική σημασία”! Ποιος είναι αυτός που θα αποφασίσει ποια είναι τα ζητήματα αυτά; Προφανώς μια άλλη ελίτ, σαν και αυτόν, που θεωρεί την οικονομική ανάπτυξη κάτι το δεδομένο, που χωρίς να έχει παράξει τίποτα στη ζωή του ο ίδιος, είναι έτοιμος να δηλώσει πώς θα πρέπει να μοιραστούμε τον πλούτο που οι άλλοι έχουν παράξει.

Δεν είναι η ελεύθερη οικονομία που θα το κάνει αυτό. Μπορεί να ξέρει να παράγει Άιφον αλλά μπερδεύεται και μας γεμίζει μπούλσιτ δουλειές τις οποίες η καλή ελίτ, όχι η άλλη η κακιά, ξέρει ποιες είναι και θα μπορούσε να συνεχίσει να παράγει Άιφον μόνο με τις απαραίτητες δουλειές και όχι τις άλλες, μόνο με αυτές που έχουν “ουσιαστική σημασία”.

Αυτός ο αβάσταχτος ιδεαλισμός είναι ο ιδεαλισμός της ουτοπίας. Ο Μπέργκμαν είναι καλός άνθρωπος, δεν είναι Στάλιν και Χίτλερ αλλά υποφέρει από την ίδια ασθένεια με αυτά τα τέρατα, ότι δηλαδή θεωρεί πως ξέρει τη λύση για όλα τα προβλήματα, πως την έχει υπολογίσει επιστημονικά και ότι οι πόροι για τη λύση αυτή είναι διαθέσιμοι και ανεξάντλητοι. Αυτό είναι μια εφηβική αφέλεια, ένας επικίνδυνος ρομαντισμός, που, πιστεύω η ελαφρότητά του είναι που έδωσε χώρο για ιδεολογίες όπως η τραμπική. Ο Τραμπ δηλαδή ήρθε να γεμίσει το κενό ανάμεσα στην ελίτ και τον απλό κόσμο, γιατί η ελίτ ανέβηκε πολύ ψηλά στο ηθικολογικό της βάθρο για να είναι σχετική με την πραγματικότητα. Κι ας λέει ότι ενδιαφέρεται για τα πραγματικά προβλήματα.

Έτσι, υπάρχουμε οι άνθρωποι που βρισκόμαστε στριμωγμένοι ανάμεσα σε δύο ελίτ.

[Featured image: εικόνα από AI με την οδηγία να σχεδιάσει ελίτ προσωπικότητες όπως ο Ήλον Μασκ, ο Πήτερ Τιλ και ο Ρούτγκερ Μπρέγκμαν. Το πέτυχε… όχι πολύ.]

Το θέμα των υπερπλούσιων πλούσιων επανέρχεται συχνά στην επικαιρότητα, ιδίως εξαιτίας της προσφάτως δημοφιλούς προσκόλλησης στην έννοια της ανισότητας του πλούτου. Η ανισότητα αυτή υπάρχει και συζητιέται και πολύ, αλλά το κατά πόσο είναι άδικη ή κακή είναι ένα άλλο ζήτημα. Ας συζητήσουμε εδώ για το πόσο πλούσιοι είναι τελικά οι πλούσιοι.

Τις τελευταίες μέρες συζητιέται το γεγονός ότι άνθρωποι σαν το Σεργκέυ Μπριν και τον Λάρρυ Πέητζ, παίρνουν τις οικονομικές τους δραστηριότητες από την πολιτεία της Καλιφόρνια για να γλιτώσουν φόρους και τις πάνε σε άλλη πολιτεία. Καταρχήν αυτό δε θα έπρεπε να μας κάνει εντύπωση. Αν η Ικαρία είχε σημαντικά μικρότερη φορολογία πολλοί από εμάς θα έφευγαν από την Αθήνα και θα πήγαιναν στην Ικαρία. Αλλά μη βάζω ιδέες. Οι νέοι φόροι της πολιτείας θα φέρουν ένα 5% σε όσους έχουν αξία πάνω από 1 δισεκατομμύριο. Είναι ένας φόρος στους δισεκατομμυριούχους.

Να σημειώσουμε ότι ο Σεργκέυ Μπριν και ο Λάρρυ Πέητζ είναι οι δημιουργοί της Google, ενός τεχνολογικού κολοσσού που πραγματικά έφερε τα πάνω κάτω στο πώς εργαζόμαστε γενικά στο διαδίκτυο, μας έκανε απίστευτα πιο παραγωγικούς για να το πω με μια λέξη, πολλές φορές με μηδέν κόστος για εμάς. Και είναι άνθρωποι που γενικά θεωρούνταν ήπιοι και προοδευτικοί, δεν ήταν οι δισεκατομμυριούχοι με την αυθάδεια και έπαρση του Ήλον Μασκ, για παράδειγμα.

Αλλά τι παναπεί δισεκατομμυριούχοι; Έχουν δισεκατομμύρια στην τράπεζα ή σε βαλίτσες ή σε μασούρια στα παπλώματά τους. Η απάντηση είναι όχι. Ο καθένας τους έχει μεν αξία που αποτιμάται σε πάνω από 250 δισεκατομμύρια δολλάρια αλλά αυτά δεν τα έχουν στην τράπεζα. Δεν τα έχουν πουθενά!

Πρόκειται για αυτό που λέμε paper money. Είναι δηλαδή μετοχές στην εταιρεία Alphabet, στην οποία ανήκει η Google. Μάλιστα είναι μετοχές τύπου 3-3.5%. Έλα όμως που η Alphabet αποτιμάται συνολικά στο ιλιγγιώδες ποσό των 4 τρισεκατομμυρίων δολλαρίων και έτσι αυτό το ποσοστό τους αντιστοιχεί σε πάνω από 250 δισεκατομμύρια για τον καθένα. Αλλά είναι αποτίμηση, χαρτί, όχι ρευστό!

Αν η αξία της μετοχής της Alphabet πέσει, και αυτά είναι πράγματα που στο χώρο της οικονομίας έχουν γίνει, θα πέσει και η δική τους αποτιμώμενη αξία. Αν η Alphabet καταρρεύσει η αξία αυτή θα μηδενιστεί και αυτό χωρίς να έχει αλλάξει τίποτα στον υπόλοιπο, φυσικό κόσμο. Φυσικά αυτό δε σημαίνει ότι δεν έχουν λεφτά ή ότι είναι φτωχαδάκια. Παίρνουν κάθε τρίμηνο μερίσματα από την Alphabet, κάπου 0.20 δολλάρια για 380 εκατομμύρια μετοχές της που ο καθένας έχει, ήτοι κοντά στα 80 εκατομμύρια δολλάρια ανά τρίμηνο. Καλά είναι και πολλά τα επενδύουν σε άλλες μετοχές, ομόλογα ή φιλόδοξα πρότζεκτ, που συχνά δεν καταλήγουν κάπου (γιατί τα κάνουν; ακόμα κι αν δεν καταλήξουν κάπου αφήνουν σημαντικό τεχνολογικό αποτύπωμα για τα επόμενα).

Επίσης οι κάτοχοι αξιόπιστων μετοχών δεν πουλάνε εύκολα τις μετοχές τους. Καταρχάς αν τις πουλήσουν σε μεγάλο βαθμό μάλλον θα δημιουργήσουν πανικό στην αγορά για την ίδια τους την εταιρεία. Πουλάς σημαίνει την κάνεις άρα δεν έχεις εμπιστοσύνη άρα γιατί να έχουν οι άλλοι εμπιστοσύνη στην εταιρεία σου! Αυτό που κάνουν είναι να παίρνουν δάνεια με εγγύηση τις μετοχές τους. Οι μετοχές αυξάνουν την αξία τους γρηγορότερα από το επιτόκιο του δανείου και με μια αξιόπιστη και αναπτυσσόμενη εταιρεία βγαίνουν χαρούμενοι και αυτοί και η εταιρεία και η τράπεζα που έδωσε το δάνειο.

Τελοσπάντων όλα αυτά τα λέω για να έχουμε μια πιο ρεαλιστική εικόνα τι παναπεί υπερπλούσιος και τι παναπεί φόρος και να σκεφτούμε και λίγο πιο ρεαλιστικά τι παναπεί ανισότητα και αν ίσως τελικά δεν έχουμε και τόσο μεγάλο πρόβλημα με αυτού του είδους τους πλούσιους, που φέρνουν ανάπτυξη και πλούτο για όλους, άνισο πλούτο αλλά πλούτο που δεν υπήρχε, ενώ μας κάνουν όλους πιο παραγωγικούς και τη ζωή μας γενικά καλύτερη.

[Featured image credit: “Tax the Filthy Rich #OccupySF #OWS” by ericwagner is licensed under CC BY-NC-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/2.0/. ]

Πόσο κακός είναι άραγε ο καπιταλισμός; Έχω γράψει πρόσφατα για ένα ρομαντισμό της ελεύθερης αγοράς. Θα απαντούσα ότι ο καπιταλισμός σε σχέση με τον πλούτο δεν έχει ηθική. Προσοχή, δε λέω ότι είναι κακοήθης, λέω ότι δεν έχει ηθική. Διαφορετικά: ο καθένας ας θεωρήσει ό,τι καλύτερο για τον πλούτο που διαθέτει.

Υπάρχουν άλλωστε πολλοί πλούσιοι που εμφανώς κι αποδεδειγμένα έχουν υπάρξει φιλάνθρωποι και ευεργέτες τόσο στο παρόν όσο και στο παρελθόν της ανθρωπότητας. Ένα σύγχρονο παράδειγμα είναι η δέσμευση The Giving Pledge πολλών δισεκατομμυριούχων, όπως ο Μπιλ Γκέιτς, να αξιοποιήσουν σημαντικό μέρος τους πλούτου τους για το κοινό καλό μέχρι να πεθάνουν.

Παρολαυτά η προσωπική μου άποψη είναι πως θα μπορούσαμε να μοιράζουμε τον πλούτο γύρω μας πιο ισότιμα. Προσοχή, σε καμία περίπτωση δεν ισχυρίζομαι ότι αυτό θα πρέπει να γίνεται δια νόμου. Ο νόμος θα πρέπει να προσπαθεί για την ελάχιστη δυνατή φορολογία. Γιατί χρειαζόμαστε την ανάπτυξη και την ευημερία που φέρνει ο πλούτος. Και η ευημερία φέρνει και δημοκρατία και ισότητα και όλα τα καλά. Εκτός κι αν θεωρούμε ότι έχουμε φτάσει στο σημείο όπου δε χρειαζόμαστε περισσότερη ανάπτυξη. Κάτι που θα ήταν εξαιρετικά αφελές.

Αλλά θα ήθελα -και αν ποτέ βρεθώ σε αυτή τη θέση αυτό θα κάνω, που ήδη το κάνω αναλογικά με το μέγεθός μου- να είχαμε μια πυξίδα που να μας οδηγεί σε καλύτερο μοιρασμό του πλούτου. Ένας απλός τρόπος είναι να θεωρήσουμε ένα βασικό στόχο ασφάλειας για τον απαραίτητο πλούτο μας, που να εξασφαλίζει άνετη ζωή, οσοδήποτε άνετη ζωή, να εξασφαλίζει καλή ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, και να το κάνει αυτό για ένα ποσό ετών μπροστά στο μέλλον οσοδήποτε μεγάλο θεωρεί ο καθένας.

Αυτό μπορεί να εφαρμοστεί τόσο σε προσωπικό επίπεδο όσο και σε εταιρικό. Πχ μια εταιρεία μπορεί να μοιράζει κέρδη και μετά να κρατά κεφάλαιο ασφαλείας και μετά να μοιράζει από αυτά τα κέρδη και στους εργαζόμενούς της. Ένας άνθρωπος μπορεί στη συνέχεια να μοιράζει τον πλούτο του σε επενδύσεις υπέρ του κοινού καλού. Δε θα σύστηνα τη φιλανθρωπία παρά μόνο σε καταστάσεις ανάγκης. Θα προτιμούσα την επένδυση σε έργα φυσικών ή ανθρώπινων υποδομών.

Επαναλαμβάνω όμως ότι αυτό προϋποθέτει πως το άτομο θα αποφασίζει τι κάνει με τον πλούτο του και την περίσσεια αυτού, όχι ένα ασφυκτικό σύστημα φορολογίας. Κι αυτό όχι απλά γιατί η φορολογία είναι κακή αλλά γιατί πάντοτε περνάει μέσα από ένα σύστημα γραφειοκρατίας που νομοτελειακά καταντάει πελατειακό, αρτηριοσκληρωτικό, δυσκίνητο και αναποτελεσματικό.

Βρίσκω σε αυτό αρκετά ηθικά ερείσματα γιατί, όσο άξιος και να είναι κάποιος, όσο και να έχει δημιουργήσει τον πλούτο του, είναι αδύνατον να το έχει κάνει αυτό ξεκινώντας από το μηδέν. Οπωσδήποτε έχει αξιοποιήσει αμέτρητες δυνατότητες που του έχει δώσει η υπάρχουσα αλλά και οι παλαιότερες κοινωνίες ανθρώπων. Ενώ η υπάρχουσα κοινωνία ανθρώπων είναι αυτή που με τη θέλησή της χρηματοδοτεί τον πλούτο του. Χωρίς αυτήν δε μπορεί να υπάρξει ο πλούτος του.

Featured image credit: “No Known Restrictions: ‘The War of Wealth’ by Strobridge & Co. Lith., ca. 1895 (LOC)” by pingnews.com is marked with Public Domain Mark 1.0. To view the terms, visit https://creativecommons.org/publicdomain/mark/1.0/.

Το πόσο περίπλοκος είναι ο κόσμος μας -και ήταν πάντοτε- είναι μια μόνιμη επωδός που συνοδεύει τις σκέψεις μου όσο μεγαλώνω. Περίπλοκα υπέροχος και περίπλοκα τρομακτικός. Υπέροχος γιατί μέσα από διεργασίες καταστροφικές αναδείχθηκαν εξαιρετικά πράγματα, τρομακτικός γιατί η καθαρή ηθική προσέγγιση δε μπορεί να λειτουργήσει. Ένα παράδειγμα: η αποικιοκρατία ήταν φρικτή με τα σημερινά μας μάτια, αλλά οι χώρες που την υπέστησαν είναι σήμερα αιώνες μπροστά από τις χώρες που δεν πάτησε το πόδι του αποικιοκράτης, γιατί κληρονόμησαν πολλά από τα θετικά των αποικιοκρατών τους. Άλλο ένα: το εμπόριο ανθρώπων ως σκλάβων δεν είναι εφεύρεση της Δύσης, αλλά η Δύση το αξιοποίησε κι αυτή για αιώνες, όμως εκείνη είναι και που το τερμάτισε. Η μονοδιάστατη ανάγνωση της πραγματικότητας και της ιστορίας μέσα από απλουστευτικά σχήματα καλού-κακού δε λειτουργεί. Η πραγματικότητα είναι πολύπλοκη.

Θα μου πείτε, άρα τι κάνουμε; Κρίνουμε το καθετί με βάση το αποτέλεσμα που έφερε ανεξάρτητα από την οδό που ακολουθήθηκε (συνεπειοκρατία, consequentialism) και το κόστος που απαιτήθηκε; Τι θα σήμαινε αυτό για το μέλλον; Θα ήταν τα πάντα αποδεκτά, ο σκοπός θα αγίαζε τα μέσα; Δε θα πρέπει να κρίνουμε με βάση τις ηθικές αρχές μας (principles, deontology/δεοντολογία); Δε θα πρέπει να κρίνουμε έστω κάπως ωφελιμιστικά, ζυγίζοντας κόστη και οφέλη (utilitarianism);

Φιλόσοφοι ερίζουν αιώνες τώρα για τη σωστή προσέγγιση. Ίσως τελικά η πρόκληση είναι να μπορούμε να διακρίνουμε ποια προσέγγιση αρμόζει σε κάθε περίπτωση. Ίσως καμία προσέγγιση δεν είναι τέλεια και για κάθε περίπτωση. Η συνειδητοποίηση αυτή είναι απελευθερωτική και ρεαλιστική και μας βγάζει από την πλάνη της ηθικής καθαρότητας. Ναι, πρέπει να έχουμε βασικές ηθικές αρχές αλλά αυτές είναι ανθρώπινες και άρα επιρρεπείς σε λάθη. Δεν είναι κακό να τις βελτιώνουμε όταν δεν έχουν καλό αποτέλεσμα. Δεν πρέπει να λέμε ψέμματα, αλλά όταν ένας ναζί μας ρωτήσει πού είναι κρυμμένη η Άννα Φρανκ μπορούμε να πούμε ότι δεν ξέρουμε. Δεν πρέπει να σκοτώνουμε ανθρώπους αλλά όταν πρέπει να αποφασίσουμε αν το τρένο θα πατήσει έναν ή 10 ανθρώπους  μπορούμε να αποφασίσουμε να σώσουμε τους 10 ή να σώσουμε τον 1 αν είναι το παιδί μας.

Τα παραδείγματα αυτά έρχονται από τον κόσμο της ηθικής φιλοσοφίας και μοιάζουν απλοϊκά, όμως καταδεικνύουν ότι δε μπορούμε να αξιώνουμε η ηθική μας να βασίζεται σε κάτι τέλειο και ιδανικό. Αυτό θα ήταν απλουστευτικό και ρηχό. Αν μη τι άλλο η ηθική μας έχει προκύψει από κάτι ατελές: εμάς, τους ανθρώπους. Κλωτσάει αυτό μέσα μου κι εμένα. Ειδικά σε ένα μυαλό ανθρώπου μηχανικού (engineer) η αδυναμία να σχεδιάσει μια τέλεια μηχανή είναι κάτι που γονατίζει, που πονάει σωματικά. Αλλά είναι η πραγματικότητα. Έστω ας προσπαθούμε να ελαχιστοποιήσουμε τις περιπτώσεις όπου οι αρχές μας χρειάζεται να περάσουν μέσα από ένα φίλτρο ωφελιμισμού ή συνεπειοκρατίας. Όπως ένας μηχανικός προσπαθεί να ελαχιστοποιήσει τις φθορές στη μηχανή του ή τις απώλειες ενέργειας.

Αυτή τη στιγμή ο πλανήτης παρατηρεί με ανοιχτό το στόμα τη σύλληψη του Βενεζολάνου σοσιαλιστή δικτάτορα προέδρου Μαδρούρο από την κυβέρνηση Τραμπ. Για τον Τραμπ έχω ξαναγράψει, ένας ημίβλακας νάρκισσος μεσίτης που ανακάτεψε σε μια νύχτα τον πλανήτη αγνοώντας ένα μεταπολεμικό (μετά ΒΠΠ) μεταψυχροπολεμικό (μετά πτώσης ανατολικού μπλοκ και υπαρκτού σοσιαλισμού) στάτους κβο που είχε θεσμικές βάσεις συνεργασίας και συνεννόησης λαών (Ηνωμένα Έθνη, εθνική κυριαρχία, ελεύθερη παγκόσμια οικονομία). Ήταν ένα τέλειο στάτους κβο; Καθόλου! Αλλά έβαζε τις αρχές πάνω από το συμφέρον έστω και ως μια πυξίδα που υπολειτουργούσε. Η πυξίδα υπήρχε.

Ο Τραμπ λοιπόν σχεδόν εισέβαλε στη Βενεζουέλα για να συλλάβει το Μαδούρο. Η πράξη μοιάζει σαν κατάφωρη παρέμβαση στα πράγματα μιας ανεξάρτητης χώρας. Η σύλληψή του μάλιστα είναι σύλληψη αρχηγού κράτους και όχι απλού εγκληματία σε τυχαία χρονική στιγμή. Και οι αρχηγοί κρατών προστατεύονται έστω και τυπικά από αυτές τις διαδικασίες από το διεθνές δίκαιο.

Από την άλλη ο Μαδούρο ήταν ένας κανονικός δικτάτορας. Φτωχοποίησε απίστευτα τη χώρα του, το ΑΕΠ της έπεσε κατά 20%, το 80% των πολιτών της είναι κάτω από το όριο της φτώχειας με το 50% να είναι κάτω από το όριο της ακραίας φτώχειας, 8 εκατομμύρια αυτών, περίπου το 1/5 του πληθυσμού είναι πρόσφυγες σε άλλη χώρα, διαχειρίζεται καρτέλ ναρκωτικών που τον χρηματοδοτούν, αγνοεί εκλογές, διώκει και σκοτώνει αντιφρονούντες. Και μιλάμε για μια χώρα με μεγάλο ορυκτό πλούτο και τα μεγαλύτερα αποθέματα πετρελαίου στον πλανήτη. Αντί να είναι από τις πλουσιότερες είναι από τις φτωχότερες. Πρόκειται για ένα τέρας.

Παράλληλα, η Βενεζουέλα συνεργάζεται με όλους τους συνήθεις ύποπτους του πλανήτη, τη Ρωσία, το Ιράν, την Κίνα, ισλαμιστικές οργανώσεις, τόσο σε οικονομικό όσο και σε πολιτικό-στρατιωτικό επίπεδο. Οι δικτάτορες του κόσμου είναι φίλοι και συνεργάτες του. Ανταλλάσσουν τεχνογνωσία και πόρους για σκοπούς διόλου ειρηνευτικούς ή φιλελεύθερους.

Φιλελεύθερους είπα; Μα είναι ο Τραμπ φιλελεύθερος; Κάθε άλλο! Αλλά δεν τον επέλεξα εγώ ούτε και μπορώ να τον αλλάξω αυτή τη στιγμή. Όμως σίγουρα στο φιλελευθερόμετρο είναι δεκάδες χιλιόμετρα πιο πάνω από το Μαδούρο.

Τι θέλει λοιπόν ο Τραμπ; Θέλει έλεγχο της γειτονιάς του, που είναι όλη η αμερικανική ήπειρος, από τη Γροιλανδία και τον Καναδά μέχρι Γη του Πυρός. Πρόκειται για ένα ανανεωμένο και στραπατσαρισμένο δόγμα Μονρόε, που το έκανε και “Ντονρόε” ένα πορτμαντώ από το μικρό του όνομα (Ντόναλντ) και το όνομα του Αμερικανού προέδρου των αρχών του 19ου αιώνα Τζέημς Μονρόε (εντάξει δεν έχει φίλτρο αιδούς μέσα του ο νάρκισσος). Θέλει η γειτονιά του να καθαρίσει πρώτα από όλα από τους μεγαλύτερους εχθρούς του, τους συμμάχους του Μαδούρο.

Και θέλει τα πετρέλαια της Βενεζουέλας, στα οποία τώρα όχι μόνο δεν έχει άμεση πρόσβαση, αλλά έχουν πρόσβαση η εχθροί του. Ο τρόπος μπορεί να είναι οποιοσδήποτε: από εμπορικός και συναλλακτικός μέχρι παρεμβατικός και πολεμικός. Στη μέση αυτού του φάσματος είναι και ο τρόπος της υποταγής στις επιθυμίες του Τραμπ. Υπάρχει περίπτωση κάποιος από αυτούς τους τρόπους να συμβαδίζει και με τις αρχές του διεθνούς δικαίου. Αν όχι τότε τόσο το χειρότερο για το διεθνές δίκαιο. Ο ίδιος είναι αρκετά ασταθής για να μπορείς να περιμένεις τα πάντα, ακόμη και κάποια θετικά μέσα στην αλλοφροσύνη του.

Μπορεί λοιπόν ένας ημίβλακας νάρκισσος μεσίτης να εκφράζει κάτι θετικό ως πρόεδρος των ΗΠΑ; Μπορεί και σίγουρα η χώρα του είναι σύμμαχός μας όσο κι αν διολισθαίνει θεσμικά. Σύμμαχοί μας από την άλλη σίγουρα δεν είναι οι εχθροί του Τραμπ. Μάλιστα οι εχθροί του είναι εχθροί κάθε δημοκρατικού και φιλελεύθερου πνεύματος στον πλανήτη.

Μα μπορούμε να πιστεύουμε πως το να μένουμε σύμμαχοι με μια χώρα που διολισθαίνει θεσμικά είναι προς όφελός μας; Οι παγκόσμιοι συσχετισμοί δυστυχώς είναι κι αυτοί περίπλοκοι. Η Ελλάδα παραμένει πιστή στο αφήγημα της καλής πλευράς της ιστορίας αλλά είναι και μια μικρή χώρα σε μια όχι ουδέτερη γειτονιά του κόσμου. Χρειάζεται συμμάχους και πάντα μέσα από το άρμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Από την άλλη, όσο κι αν οι σύμμαχοί μας δεν είναι τέλειοι, έχουμε να αντιμετωπίσουμε πολύ πιο μεγάλους κινδύνους. Χώρες δηλαδή που ποτέ δεν πίστεψαν στην αξία του διεθνούς δικαίου, χώρες που απλά ανέχτηκαν -καμιά φορά δεν ανέχτηκαν καν- το μεταπολεμικό και μεταψυχροπολεμικό καθεστώς. Το μη χείρον βέλτιστον; Καμιά φορά χρειάζεται λίγος ρεαλισμός μέχρι να ξεπεραστεί η φουρτούνα. Δεν είναι δυνατόν να κραδαίνεις ρομφαία ηθικής όταν ο αντίπαλος δεν παίζει με τους ίδιους όρους.

Αυτή η συνειδητοποίηση μοιάζει πικρή, μοιάζει σα μια ηθική ήττα, μπορεί να βιωθεί σαν ηθική πτώση. Αλλά δεν είναι. Πρέπει να μπορείς πρώτα να επιβιώσεις για να μπορείς μετά να κρατάς καλά-καλά τη ρομφαία. Έπειτα την υψώνεις κιόλας. Αυτό είναι δύσκολο να το καταπιεί κανείς, ιδίως αν πιστεύει ότι ο κόσμος μας ήταν αγγελικά και ιδανικά πλασμένος και ότι μόνο μέσα από τις γνωστές μας διεθνείς θεσμικές διαδικασίες μπορεί να υπάρξει πρόοδος. Σε πολλές περιπτώσεις είδαμε ότι πρόοδος δεν υπήρξε. Σε πολλές περιπτώσεις υπήρξε οπισθοχώρηση. Και όταν μια κατάσταση βαλτώνει έρχονται οι συνθήκες που δεν ελέγχουμε για να την ανατρέψουν. Εδώ βρισκόμαστε τώρα.

Και έχουμε ακόμα χώρο να δράσουμε ως χώρα εντός ενός ευρύτερου πλαισίου διεθνούς ηθικής, μιας ηθικής που οι αντίπαλοί μας δε θα δεχτούν, όπως δε δέχονταν και τη διεθνή νομιμότητα ως τώρα. Ή τη δέχονταν κατ’ επίφαση και όπου δε μπορούσαν λόγω μεγέθους να παραβιάσουν. Πρόκειται για μια σύγκρουση πολιτισμών, για ένα ένα νέο ψυχρό πόλεμο (κάποιοι τον λένε και τρίτο παγκόσμιο), έναν πόλεμο όχι χαρακωμάτων ή σώμα-με-σώμα αλλά ισχύος, ενέργειας, πόρων, συμμαχιών.

Σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να ακούσουμε τις αντιδυτικές αντιαμερικανικές κραυγές, που δεν έχουν ξεστομίσει λέξη τόσα χρόνια για δικτάτορες όπως ο Μαδούρο και ξαφνικά κόπτονται για τη διεθνή νομιμότητα. Στην Αργεντινή οι Βενεζολάνοι πρόσφυγες πανηγυρίζουν για την πτώση του. Ας τους ακούσουμε και ας κινηθούμε προσεκτικά και ευρωπαϊκά από εδώ και στο εξής. Οι καλοί πρέπει να είναι και δυνατοί.

Featured image credit: “Maduro dictador” by A.Davey is licensed under CC BY-NC-ND 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/2.0/

Λογικά όταν ακούτε τη λέξη καταναλωτισμός κάτι μέσα σας θα κλωτσάει αυτόματα: είναι μια έννοια αρνητικά φορτισμένη. Κρύβει μια υπερβολή που δε μπορούμε να προσδιορίσουμε ακριβώς αλλά μας είναι ξεκάθαρο ότι είναι τέτοια: ότι πρόκειται για κάτι που ξεπερνάει ένα κάποιο μέτρο. Αλλά ποιο μέτρο; Έχω πρόβλημα με τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε την έννοια αυτή.

Όσοι είμαστε της γενιάς μου θα θυμόμαστε τον καταναλωτισμό ως μια από τις κλασικές έννοιες που χρησιμοποιούσαμε στην έκθεση για τις Πανελλήνιες, όταν προσπαθούσαμε να αποδείξουμε ότι μπορούμε να σκεφτούμε κριτικά απέναντι στην κοινωνία μας. Και ο καταναλωτισμός μαζί με την αποξένωση και την αλλοτρίωση και την κατάπτωση των ηθικών αξιών ήταν από τα στανταράκια. Μάθαμε από νωρίς να κρίνουμε την εποχή μας αυστηρά. Πολύ αυστηρά.

Σταθήκαμε όμως να σκεφτούμε ποτέ τι είναι καταναλωτισμός; Πότε δηλαδή κάποιος υποκύπτει στον καταναλωτισμό και πότε τηρεί το μέτρο; Ποιο μέτρο; Ακούγαμε να μας λένε και για τους αρχαίους για το παν μέτρον άριστον και ου εν το πολλώ το ευ. Τι είναι όμως μέτρον στην κατανάλωση; Ένα σπίτι με ένα καναπέ; Ένα σπίτι με ένα καναπέ και μια τηλεόραση και ένα αυτοκίνητο; Ένα σπίτι με τα απαραίτητα; Ποια είναι τα απαραίτητα και ποιος τα καθορίζει.

Έχω την αίσθηση ότι καταναλωτισμός μπορεί να είναι κάτι τόσο γενικό και εύπλαστο που να ταιριάζει όπου θέλουμε. Για ένα κάτοικο φτωχής χώρας της Αφρική ο Έλληνας είναι υπερκαταναλωτής. Για τον παππού μου που γεννήθηκε τη δεκαετία του 1920 ο Έλληνας του 1990 ήταν υπερκαταναλωτής. Για έναν Αμερικανό με διώροφο σπίτι με κήπο υπερκαταναλωτής είναι κάποιος με διώροφο σπίτι με κήπο και βίλα στο βουνό ή τη θάλασσα. Κι αν η έννοια ταιριάζει όπου θέλουμε γίνεται εύκολα εργαλείο κοινωνικής ηθικολογίας. Καλοί είναι αυτοί που τηρούν το μέτρο, αλλά μάλλον δε μπορούν να κάνουν και διαφορετικά γιατί δεν τους το επιτρέπει η οικονομική τους κατάσταση, ενώ κακοί είναι όσοι η οικονομική τους κατάσταση τους επιτρέπει αγαθά που για τους πρώτους είναι πολυτέλειες, όμως κι αυτοί πολύ θα τα ήθελαν.

Εκτός από την αρχαιολατρεία με τα τσιτάτα της έχουμε και τη χριστιανική ηθική που την έχουμε προσλάβει ως μια επιταγή ταπεινότητας. Δεν την τηρούμε, αλλά είμαστε εμποτισμένοι με αυτό που θεωρεί καλό. Ο πλούτος δεν είναι καλός, μας αποστρέφει από τα ανώτερα τα πνευματικά.

Από κοντά και πνευματική ελίτ που μας μεγάλωσε. Οι ηθικές και πνευματικές αξίες είναι πάνω από όλα και τα γήινα είναι τετριμμένα και κατώτερα. Μάλιστα η επιμονή στα υλικά αγαθά είναι μια καπιταλιστική εκτροπή που μας απομακρύνει από την ανθρώπινη πεμπτουσία. Ποια είναι αυτή η πεμπτουσία; Κανείς δεν ξέρει ακριβώς, κάτι όχι υλικό, κάτι ανώτερο.

Κι ακόμα πρέπει να υπάρχει μέσα μας κάτι εξελικτικό που αντιδράει στα υλικά αγαθά και τον πλούτο αλλά -προσοχή- όταν δεν τον έχουμε εμείς. Η έννοια της ανισότητας σα να αντανακλά πάνω μας από την προϊστορία των φυλών των 150 ατόμων που μοιράζονταν τα πάντα για να επιβιώσουν και, αν κάποιος έκλεβε ή ξεχώριζε, μάλλον παρασιτούσε ενάντια στην ομάδα, μάλλον είχε κλέψει από τον κοινό ντορβά ή δεν είχε συνεισφέρει αρκετά σε αυτόν.

Μη με παρεξηγήσετε, όλοι έχουμε μέσα μας κάποια αίσθηση του μέτρου. Έχω κι εγώ τη δική μου. Όμως αυτή προκύπτει πολύ υποκειμενικά. Ακόμη κι αν την εκλεπτύνουμε ή την καλλιεργήσουμε πάλι υποκειμενική θα είναι και θα λειτουργεί συγκριτικά με αυτό που έχουμε βιώσει στην εποχή μας και στον τόπο μας. Και όλοι θέλουμε να καλυτερεύσουμε το βιοτικό μας επίπεδο. Το ίδιο ένστικτο λειτουργεί απλά με διαφορετικές αφετηρίες. Δεν έχω πρόβλημα με τα υλικά αγαθά. Ούτε με τα πολλά υλικά αγαθά. Αν είχα πάρα πολλά λεφτά πιστεύω ότι θα προσπαθούσα να κάνω κάτι για το γενικό καλό. Όχι κάτι που να χαρίζει απλώς λεφτά. Αλλά αυτό είναι θεωρητικό. Θέλω να πω καλό είναι να προσπαθεί να βρει ο καθένας το όριο μέσα του. Δε θεωρώ καλό να προσπαθεί να ορίσει το όριο των άλλων. Επίσης καλό είναι να νοιάζεται για το κοινό καλό. Αλλά δε μπορούμε να του επιβάλουμε το πώς και αν θα το κάνει αυτό.

Υπάρχει όμως και μια άλλη διάσταση στη βάση του καταναλωτισμού. Όπως είπα και παραπάνω όλοι θέλουμε να βελτιώσουμε το βιοτικό μας επίπεδο και υπάρχει μια γενική αίσθηση για το τι είναι αναμενόμενο να ποθεί κανείς ανά εποχή και τόπο. Τι είναι εφικτό δηλαδή. Και αυτή η αίσθηση μονίμως και σπρώχνεται προς τα πάνω, με ολοένα και καλύτερα και περισσότερα αγαθά και απολαύσεις. Είναι κάτι καλό, είναι κάτι θεμιτό, είναι κάτι οργανικό. Κανείς δε θα πει σε κανένας ποιο είναι το όριο της καλής ζωής. Μπορεί να υπάρχουν άκρα όμως ο άνθρωπος πρέπει να είναι ελεύθερος να επιδιώξει τη βελτίωση της ζωής του αρκεί να μη γίνεται αυτό εις βάρος της αντίστοιχης επιδίωξης των υπολοίπων φυσικά.

Αυτή η ανάγκη πιστεύω βρίσκεται και στη βάση της απίστευτης ανάπτυξης και ευημερίας που έχει βιώσει σχεδόν καθολικά ο δυτικός άνθρωπος τα τελευταία 70 χρόνια. Δεν ακούγεται ποιητικό ή υπερβατικό αλλά αυτή η επιθυμία για καλύτερη ζωή οδηγεί οικονομίες να λειτουργούν, να εφευρίσκουν, να δημιουργούν, να λύνουν απίστευτα προβλήματα κατασκευής, παραγωγής και εφοδιαστικής αλυσίδας σε παγκόσμιο επίπεδο. Ναι είναι ο κακός καπιταλισμός που μιλά στα χαμηλά ανθρώπινα ένστικτα για καλύτερη ζωή. Λες και έχει κάτι κακό αυτή η ζωή, λες και είμαστε κοσμοκαλόγεροι που χρωστάμε κάπου λιτή ζωή.

Αυτή η ανάγκη, που κακώς λοιδορείται ως καταναλωτισμός, είναι που οδηγεί σε ανάπτυξη, η ανάπτυξη οδηγεί σε αύξηση του βιοτικού επιπέδου, για να λειτουργήσει χρειάζεται παιδεία και επιστήμη, η παιδεία και η επιστήμη γίνονται τεχνολογία, που μπορεί να την απολαύσει πλέον ο καθένας, η καλή ζωή οδηγεί σε κοινωνίες πιο δίκαιες, πιο ισότιμες, πιο δημοκρατικές πιο ελεύθερες και όλο αυτό λειτουργεί σε κύκλους θετικής ανάδρασης.

Τέλος είναι αυτή η ανάγκη που μιλά στην ανάγκη του ατόμου για ελεύθερη οικονομική έκφραση. Ο ένας θα παράγει αυτό που ο άλλος χρειάζεται και αυτό θα λειτουργήσει σε παγκόσμιο πλέον επίπεδο. Καταναλωτισμός και ελευθερία πάνε μαζί, τόσο στην παραγωγή των αγαθών όσο και στην κατανάλωσή τους. Επομένως, ας αναλογιστούμε λίγο περισσότερο μήπως αυτή η έννοια είναι κάπως δαιμονοποιημένη και ας της αναγνωρίσουμε τη συμβολή της στην ευημερία μας. Ας το θυμηθούμε αυτό κάθε φορά που ψωνίζουμε κάτι. Ήταν κάτι απαραίτητο ή κάτι που μας κάνει τη ζωή λίγο καλύτερη; Και ας το απενοχοποιήσουμε για να το απολαύσουμε.

[Featured image credit: “Consumerism will free this world” by fisserman is licensed under CC BY-NC-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/2.0/]

Ο εθνικισμός αποτέλεσε σημαντικό ρεύμα των δύο περασμένων αιώνων. Αξιοποιήθηκε άλλοτε από δημιουργικές και απελευθερωτικές δυνάμεις, πχ Ελληνική Επανάσταση, και άλλοτε σκοτεινές και καταπιεστικές, πχ φασισμός και ναζισμός. Παρόλο που στις μέρες μας κυρίως αναφέρεται στην ακραία και συντηρητική έκφανσή του, μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο συνδυάστηκε στη Δύση με τις αρχές τις φιλελεύθερης δημοκρατίας.

Αυτός ο συνδυασμός έδωσε από τη μια τη σταθερότητα συνεκτικών εθνικών κρατών, τα οποία κυβερνήθηκαν δημοκρατικά και σεβάστηκαν το ένα την ανεξαρτησία του άλλου, συνεργάστηκαν, έκαναν συμμαχίες και, το σημαντικότερο, συναλλάχθηκαν σε μια παγκοσμιοποιημένη οικονομία. Από την άλλη, οι δυτικές κοινωνίες έγιναν τρομερά ανεκτικότερες και φιλελευθεροποιήθηκαν. Μια πολύ βασική αρχή αναδείχθηκε και θεσμοθετήθηκε: η προστασία του ατόμου.

Ο ατομισμός, με την καλή του έννοια (individualism), αυτή της ελευθερίας και προστασίας του ατόμου να αναπτυχθεί και να επιδιώξει την ευημερία και την ευτυχία του, έγιναν αυτονόητα αιτήματα. Ακόμη κι αν δεν επιτεύχθηκε κάποιου είδους ιδεατή κατάσταση το αίτημα έγινε αποδεκτό και τα δικαιώματα και οι δυνατότητες του ατόμου ολοένα και ευρύτερα. Και ποια θα μπορούσε να είναι μια ιδεατή κατάσταση; Αμφιβάλλω αν θα μπορούσε καν κάποιος να την περιγράψει. Ωστόσο ήταν μια κατάσταση που συνεχώς βελτιωνόταν.

Η βελτίωση αυτή είχε καταστεί δυνατή, όπως προανέφερα, από τη σταθερότητα που παρείχε ο μεταπολεμικός κόσμος, όπου οι ευρωπαϊκές αυτοκρατορίες είχαν τελειώσει, οι άνθρωποι είχαν ταλαιπωρηθεί αφόρητα, τα πυρηνικά όπλα έκαναν ξεκάθαρο ότι σε επόμενες μεγάλης κλίμακας συγκρούσεις δε θα υπήρχε κανένας νικητής. Υπήρχε μια ομοφωνία ως προς τη γενική κατεύθυνση των πραγμάτων.

Έτσι ο ατομισμός μπορούσε να ανθίσει μέσα σε μια κοινωνία που του παρείχε προστασία και ελευθερία. Γιατί ατομισμός δε σημαίνει απόλυτη ελευθερία, σημαίνει ισορροπίες και συμβιβασμοί αφού α) χρειάζεται μια κοινωνία για να διασφαλίσει τις ατομικές αξίες και β) κάθε άτομο πρέπει να έχει ισότιμη πρόσβαση με όλα τα άλλα στην προσπάθειά του να επιδιώξει την ευτυχία του. Κοινώς ο ατομισμός έχει ανάγκη την ασφάλεια που η κοινωνία του παρέχει και ο ατομισμός του ενός… σταματά εκεί που αρχίζει ο ατομισμός του άλλου, για να παραφράσω το γνωστό ρητό για την ελευθερία.

Και πάλι το ερώτημα αν όλο αυτό επετεύχθη με ιδανικό τρόπο είναι αδιάφορο. Μόνο ουτοπιστές και ιδεαλιστές θα μπορούσαν να κάνουν σχετικούς ισχυρισμούς και όποτε οι ιδέες τους επικράτησαν σκόνταψαν -ειρωνικά- πάνω στον ατομισμό των ανθρώπων των οποίων τον ατομισμό θεωρητικά ήθελαν να υποστηρίξουν. Δεν υπάρχουν ιδανικές καταστάσεις στην ιστορία. Μόνο καταστάσεις που βελτιώνονται ή χειροτερεύουν.

Πόσο όμως ατομισμό μπορεί να αντέξει μια κοινωνία ώστε να μπορεί να παραμένει σταθερή και να εγγυάται τον ίδιο τον ατομισμό των μελών της; Πόσο μεγάλη αντέχει να είναι μια κοινωνία ώστε να παραμένει σταθερή και συνεκτική; Δεν έχω ποσοτικοποιημένη απάντηση όμως νομίζω ότι η λύση είναι προς μία κατεύθυνση: η ελεύθερη οικονομία.

Μα τι μας λέει αυτός τώρα, θα πείτε. Η λύση στο πρόβλημα της κοινωνικής σταθερότητας και της εξασφάλισης των ατομικών δικαιωμάτων είναι η ελεύθερη οικονομία; Ο καπιταλισμός; Θα τρελαθούμε; Κι όμως η ελεύθερη οικονομία είναι αυτή που έδωσε στο άτομο την πιο μεγάλη και ουσιαστική δυνατότητα να αναπτυχθεί. Κατέστησε δυνατή τη συνεργασία ανάμεσα σε ανθρώπους που δε μιλούν καν την ίδια γλώσσα και δε ζουν καν στην ίδια ήπειρο της γης. Ένας Έλληνας έμπορος μπορεί να συνεργάζεται με ένα εργοστάσιο στο Μπαγκλαντές και ένας Αμερικανός σταρτάππερ με έναν Ινδό προγραμματιστή.

Σχεδόν ό,τι κοιτάτε γύρω σας σήμερα είναι προϊόν μιας απίστευτης, γιγάντιας, παγκόσμιας συνεργασίας. Και δεν είναι η επιστήμη ή η τεχνολογία που το κατέστησαν αυτό δυνατό. Είναι εκπληκτικές στην ένταση που μπορεί να δώσουν στο φαινόμενο, αλλά το φαινόμενο καθαυτό είναι το γεγονός ότι το πεδίο της ανθρώπινης αντιπαράθεσης χιλιετιών έχει δώσει τη θέση του σε ένα οικονομικό ανταγωνισμό και μια οικονομική συνεργασία. Αντί για πολέμους και κατακτήσεις έχουμε ανταλλαγές αγαθών και υπηρεσιών!

Ο μόνος φόβος είναι να δούμε το ίδιο το οικονομικό πεδίο ως ένα πεδίο άνισης μάχης. Όπως το είδε δηλαδή ο Μαρξ με την πάλη των τάξεων και οι επίγονοί του, όπου καμία ανισότητα δεν είναι φυσική και όλες είναι εκ προοιμίου σχέσης καταπίεσης και διαμάχης και, επομένως, ειρηνικές συνεργασίες δεν έχουν χώρο, χρειάζονται επαναστάσεις. Είδαμε πού κατέληξαν.

Μπορούμε δηλαδή να δούμε την ελεύθερη αγορά υπό ένα πρίσμα ακόμη και ρομαντικό. Να τη δούμε ως τη δυνατότητα μεγιστοποίησης της ανθρώπινης συνεργασίας σε παγκόσμιο επίπεδο, πέρα από τοπικά ή εθνικά όρια. Πιο διεθνιστική προσέγγιση δε μπορώ να φανταστώ και κλέβω επίτηδες τη λέξη από το αριστερό λεξιλόγιο. Ρομαντικό δε σημαίνει ότι πρέπει να την εξιδανικεύσουμε άνευ όρων. Αλλά οι όροι που θα θέσουμε θα έχουν ως σαφή στόχο να την υπηρετήσουν!

Ο Ezra Klein, οικοδεσπότης δημοφιλούς προοδευτικού (Ντέμοκρατ, ντε) πόντκαστ, συνομιλεί με τον Ta-Nehisi Coates, συγγραφέα του επιδραστικού άρθρου The case for reparations, όχι για τόσο για τον Charlie Kirk, όπως λέει ο τίτλος, αλλά για το τι πήγε στραβά με τους Δημοκρατικούς και είναι πάνω ο Τραμπ.

Τα καλύτερα επιχειρήματα που κατάφεραν να ανασύρουν οι δυο τους σχετίζονται με την ανατροπή της απόφασης του Ανώτατου Δικαστηρίου για την προστασία του δικαιώματος στην έκτρωση σε ομοσπονδιακό επίπεδο (Roe vs Wade) και η αντιμετώπιση των τρανς ατόμων. Άντε και λίγη κλάψα γιατί οι μαύροι δεν τα πάνε καλά. Κατά τα άλλα οι Δημοκρατικοί δεν αναλώθηκαν για χρόνια σε ένα διαγωνισμό υπερδιόρθωσης που πήρε το όνομα woke ιδεολογία.

Όπως λέει και ο Bill Maher, εγώ πάντα προοδευτικός ήμουν. Αυτοί άλλαξαν.

Λοιπόν το The Case for Reparations ξεκινάει αναφερόμενος στους μαύρους των ΗΠΑ ως εξής: “Two hundred fifty years of slavery. Ninety years of Jim Crow. Sixty years of separate but equal. Thirty-five years of racist housing policy”. Να σας το πω διαφορετικά μήπως χτυπάει κάποια καμπανάκια: “Τετρακόσια χρόνια τουρκοκρατία, προτεκτοράτο των μεγάλων δυνάμεων, παγκόσμιοι πόλεμοι, εμφύλιος που μας έβαλαν να οι αγγλοαμερικάνοι να φαγωθούμε μεταξύ μας, δικτατορία, ΔΝΤ/τρόικα”. Βλέπετε την ομοιότητα στο αφήγημα; Αυτός είναι ο τρόπος για τις ομάδες των ανθρώπων να μεταφέρουν τις ευθύνες για την κακοδαιμονία τους σε κάποιον άλλον.

Αυτό κάνουμε κι εμείς, είμαστε οι Αφροαμερικανοί της Ευρώπης, οι μοιραίοι του Βάρναλη, φταίει το κακό μας το κεφάλι.

Το πόντκαστ: https://www.youtube.com/watch?v=UaeoDlLNnok.

Το άρθρο: https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2014/06/the-case-for-reparations/361631/.

Ο David Brooks είναι Καναδοαμερικανός συγγραφέας και πολιτικός σχολιαστής που κινείται εν γένει στον συντηρητικό-κεντρώο χώρο. Αλλά αυτό δε θα έπρεπε να μας νοιάζει ιδιαίτερα. Θα πρέπει να μας νοιάζουν οι απόψεις που ακούμε να εκφράζει. Διαβάζω μέσα από το KReport, το καθημερινό ενημερωτικό newsletter μερικές ενδιαφέρουσες ιδέες του. Το αναλυτικό πρωτότυπο άρθρο εδώ. Το βρίσκεις και ανοιχτά εδώ.

Παρεμπιπτόντως η απόδοση του όρου “liberal” ως “φιλελεύθερος”, που κάνει το KReport, αν και κυριολεκτικά σωστή, δεν είναι ακριβής. Με τον όρο αυτό οι αμερικανοί αναφέρονται στον προοδευτικό χώρο. Που ούτε κι αυτός είναι απόλυτα ακριβής όρος. Χρησιμοποιούνται και οι δύο όροι αυτοί (φιλελεύθερος, προοδευτικός) αντιστικτικά στο ρεπουμπλικανικό, συντηρητικό χώρο. Liberals δηλαδή είναι οι δημοκρατικοί αμερικανοί. Που ούτε κι αυτός (δημοκρατικός) είναι ακριβής όρος, γιατί δημοκρατικός είναι ο οπαδός του Δημοκρατικού κόμματος. Γενικεύοντας πολύ, επομένως, liberal στις ΗΠΑ είναι αυτό που στην Ευρώπη θα λέγαμε κεντροαριστερός και αριστερός.

Λέει, λοιπόν ο Brooks:

“Αυτό είναι συνεπές με κάτι που έχω παρατηρήσει σε όλη μου τη ζωή: Την υλιστική κλίση της προοδευτικής σκέψης, την υπόθεση ότι οι υλικές συνθήκες καθοδηγούν την ιστορία και όχι οι πολιτισμικές ή ηθικές. Οι προοδευτικοί έχουν συχνά υποστηρίξει ότι η βελτίωση των σχολείων είναι κυρίως ζήτημα δαπανών, ότι το έγκλημα είναι προϊόν υλικής στέρησης.”

Οδηγείται σε ένα τέτοιο συμπέρασμα αναφερόμενος στο άρθρο της Kesley Piper (θιασώτισσα της ιδέας του effective altruism) στο The Argument “Giving people money helped less than I thought it would”, η οποία μελετά την έννοια του κράτους πρόνοιας και συμπεραίνει σοκαρισμένη ότι:

“[…] but, at this point, the results aren’t “uncertain.” They’re pretty consistent and very weird. Multiple large, high-quality randomized studies are finding that guaranteed income transfers do not appear to produce sustained improvements in mental health, stress levels, physical health, child development outcomes or employment. […]

I cannot stress how shocking I find this and I want to be clear that this is not “we got some weak counterevidence.” These are careful, well-conducted studies. They are large enough to rule out even small positive effects and they are all very similar. This is an amount of evidence that in almost any other context we’d consider definitive.”

Αυτό έρχεται σε αντίθεση με την καθιερωμένη άποψη, που επικράτησε σε ΗΠΑ και Αμερική μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, και έλεγε πως η ενεργητική προσπάθεια να βγάλουμε τους ανθρώπους από τη φτώχεια δίνοντάς τους παροχές θα φέρει ισότητα και ευημερία. Το κράτος πρόνοιας, το welfare state. Αυτό φαίνεται να έχει ένα χαμηλό ταβάνι το οποίο φτάσαμε εύκολα. Δηλαδή, στο δυτικό κόσμο, έχουμε νικήσει την πείνα και την εξαθλίωση, αλλά δεν έχουμε κερδίσει την κοινωνική κινητικότητα, την άνοδο δηλαδή των χαμηλότερων κοινωνικών οικονομικών στρωμάτων σε ανώτερα.

Θα έλεγα ότι το συμπέρασμα αυτό είναι αναπόδραστο. Η θεωρία μοιάζει ενδιαφέρουσα αλλά η πράξη αμείλικτη. Το να δίνεις παροχές δωρεάν σε ανθρώπους, ακούγεται φιλανθρωπικό αλλά στερεί από το άτομο το κίνητρο, την προσπάθεια, την αυτενέργεια. Ακόμη και αν αυτό γίνει, αν δηλαδή δώσεις παροχές στους ανθρώπους, πρέπει να βρεις ένα τρόπο να δώσεις στους ανθρώπους το κίνητρο. Γι’ αυτό και ο Brooks καταλήγει:

“Σήμερα τα περισσότερα προβλήματά μας είναι ηθικά, σχέσεων και πνευματικά περισσότερο παρά οικονομικά. Υπάρχει κρίση αποσύνδεσης, κατάρρευση εμπιστοσύνης, απώλεια πίστης σε θεσμούς, διάλυση ηθικών κανόνων, άνοδος ανήθικου γκανγκστερισμού παγκοσμίως.

Αν βρεθούν αριστεροί διατεθειμένοι να δαπανούν χρήματα κατά της φτώχειας, αλλά και να προάγουν τις παραδοσιακές αξίες και πρακτικές που επιτρέπουν στους ανθρώπους να προοδεύσουν, τότε μπορείτε να με υπολογίζετε στην επανάσταση.”

Καλεί δηλαδή σε παραδοσιακές αξίες (οικογένεια, κοινωνικότητα, έθνος, πνευματικότητα), τις οποίες στη Δύση έχουμε αποδομήσει και εξωθήσει στο περιθώριο. Ίσως για κάποιες γενιές η διάρρηξη της εμπιστοσύνης στις αξίες αυτές να ήταν απαραίτητη, γιατί ίσως έζησαν μια πιο ασφυκτική εκδοχή τους. Ίσως η μεταπολεμική γενικά έζησε μια απελευθέρωση από αυτή τη δυνατότητα. Αλλά οι γενιές μετά το 1960, ίσως όχι ενιαία χωρικά και χρονικά, δεν πρόλαβαν αυτή τη μετάβαση, δεν βίωσαν κάποια καταπίεση από την οποία να απελευθερωθούν. Απλώς μεγάλωσαν σε μια εποχή όπου δεν είχαν μείνει καθόλου συνεκτικές αξίες.

“Paperwork” by Maurits Verbiest is licensed under CC BY 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by/2.0/

Είναι η Κίνα μια σύγχρονη υπερδύναμη; Η απάντηση ίσως δεν είναι τόσο απλή. Οπωσδήποτε πρόκειται για ένα βιομηχανικό γίγαντα της εποχής που πουλά τα πάντα και τους πάντες και μοιάζει να καταπίνει την παγκόσμια αγορά επενδύοντας σε όλα τα μέρη του κόσμου και διατηρώντας ένα τεράστιο στρατό. Όμως ο Frank Dikötter (ειδικός ιστορικός στο θέμα) στο China After Mao: The Rise of a Superpower διαφωνεί.

Τα επιχειρήματά του συνοψίζονται ως εξής:

Το ΚΚΚ (Κινεζικό Κομμουνιστικό Κόμμα) είναι ένα κανονικό μαρξιστικό-λενινιστικό κόμμα, που εννοεί αυτά που λέει. Δεν είναι μια εξελιγμένη ή εξευγενισμένη μορφή. Έχει ως σκοπό του την επικράτηση ενάντια στον καπιταλισμό πρώτα από όλα και όχι να θρέψει ξερωγώ το λαό του.

Η κυρίαρχη εντύπωση ότι μεγάλο μέρος του κινεζικού λαού βγήκε από τη φτώχεια τα τελευταία 50 χρόνια δεν οφείλεται στην καλή του λειτουργία ή την καλή του προαίρεση. Οφείλεται στη δυσλειτουργία του μετά το 1976 και το θάνατο του τρισυπέρτατου και υπερλατρεμένου ηγέτη Μάο, όταν ο μηχανισμός του κόμματος παρέλυσε στην επαρχία και οι χωρικοί πήραν στα χέρια τους κολλεκτίβες από τις τοπικές κομματικές ηγεσίες.

Σήμερα αυτό που βλέπουμε στην Κίνα είναι εντελώς μονομερές και διαστρεβλωμένο, δηλαδή η εικόνα της γρήγορης αστικοποίησης και της γοητευτικής επαρχίας. Πλούτος υπάρχει μόνο σε μια μικρή κομματική και επιχειρηματική ελίτ, ενώ η βαθιά, αγροτική Κίνα παραμένει εξαιρετικά φτωχή. Μάλιστα η θέση της στην παγκόσμια κατάταξη κατά κεφαλήν εισοδήματος έπεσε από το 85 το 1976 στο 134 το 2000, όπου υποτίθεται ότι υπήρξε και η μεγάλη του εκτίναξη. Δηλαδή η Κίνα σε σχέση με τον κόσμο έμεινε οριακά στάσιμη ή και υστέρησε, αν το δούμε συγκριτικά.

Το 1989 η Πολωνία μετέβη από τον κομμουνισμό στη δημοκρατία με εκλογές. Το 1991 ο Γκορμπατσώφ διαλύει οριστικά την ΕΣΣΔ. Αυτά τα γεγονότα σημαίνουν καμπανάκια στο ΚΚΚ που το κάνουν να στραφεί σε ένα απίστευτης αυστηρότητας εσωστρεφές και καταπιεστικό καθεστώς ελέγχου. Για την απόλυτη παράνοια αυτού του ολοκληρωτισμού που μάλλον λίγο μαθαίνουμε στη Δύση διαβάστε τον “Φάκελο Κίνα” (εδώ το πρώτο από τα πολλά μέρη).

Κομβικό σημείο στην πορεία της υπήρξε ο κατά λάθος βομβαρδισμός της πρεσβείας της στο Βελιγράδι το 1999 από το ΝΑΤΟ, κάτι που ανάγκασε εν είδει αποζημίωσης τον Κλίντον να τη δεχτεί στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου και να απελευθερωθεί έτσι η τεράστια βιομηχανική δύναμη που αυτή ανέπτυσσε. Από τότε η συσσώρευση κρατικού πλούτου της γιγαντώθηκε. Και ο πλούτος αυτός χρησιμοποιείται για επενδύσεις της ελίτ, για ανάπτυξη στρατού και για επενδύσεις υποδομών σε άλλες χώρες του κόσμου.

Παρολαυτά ο Frank Dikötter ισχυρίζεται ότι οι καθοριστικοί παράγοντες της σημερινής κοινωνίας είναι: φτώχεια και ανισότητα, τεράστιος αλλά άπειρος στρατός, εκρηκτική σχέση ελίτ-λαού και κράτους/κόμματος-λαού. Αυτοί οι παράγοντες θεωρεί ότι υπονομεύουν πολύ την παγκόσμια ισχύ της Κίνας που βασίζεται σε ένα κράτος-ελεγκτή, χωρίς λαϊκά ερείσματα και με τεράστια κοινωνικά προβλήματα να υποβόσκουν, τα οποία απλά δε μαθαίνουμε.

Θέλω να τον πιστέψω.