Τάκης Μπουγιούρης

Ακούγεται συχνά το επιχείρημα ότι η συρρίκνωση του παγκόσμιου πληθυσμού είναι κάτι σαν μια περιβαλλοντική ευλογία ή, στη χειρότερη περίπτωση, ένας διαχειρίσιμος δημοσιονομικός πονοκέφαλος. Και δε βλέπω να εγείρονται καλά αντεπιχειρήματα. Ίσως ακούγονται άτομα σαν τον Ήλον Μασκ να λένε ότι χρειαζόμαστε περισσότερους ανθρώπους, όμως είναι φυσιογνωμίες που ξυπνούν τα πάθη και το επιχείρημα χάνεται. Τι γίνεται όμως αν ο αποπληθυσμός απειλεί την ίδια την ατμομηχανή της ανθρώπινης νοημοσύνης, την ίδια την πρόοδο; Είναι η πρόοδος εγγυημένη; Είναι η πρόοδος που έχουμε βιώσει ως τώρα αρκετή;

Στο “The Rational Optimist”, ο Matt Ridley πρότεινε μια υπέροχα προκλητική μεταφορά για την ανθρώπινη πρόοδο: “ideas having sex”. Η καινοτομία, υποστήριξε ο Ridley, δεν προκύπτει από μοναχικές ιδιοφυΐες που εργάζονται στο κενό. Αντίθετα, είναι το προϊόν ενός συλλογικού εγκεφάλου (collective brain), μια αναδυόμενη ιδιότητα που γεννιέται όταν τα άτομα ανταλλάσσουν, εξειδικεύονται και συνδυάζουν διαφορετικές ιδέες, τεχνικές και τεχνολογίε για να δημιουργήσουν κάτι εντελώς νέο. Αγγίζει το θέμα από την προϊστορία μέχρι σήμερα, εξελικτικά.

Για τη συντριπτική πλειονότητα της ανθρώπινης ιστορίας, οι αλληλεπιδράσεις περιορίζονταν σε άμεσες συγγενικές ομάδες ή φυλές, και οι συναντήσεις με ξένους συνήθως σήμαιναν βίαιες συγκρούσεις. Ο πραγματικός σπινθήρας του ανθρώπινου πολιτισμού εμφανίστηκε όταν αρχίσαμε να “εμπορευόμαστε” (χρησιμοποιεί τους όρους exchange και barter), να ανταλλάσσουμε ιδέες, πράγματα, υπηρεσίες, αντί να πολεμάμε. Η γεωργία και οι επακόλουθες αιχμές στην πληθυσμιακή πυκνότητα μας επέτρεψαν να μεταβούμε από συγκρούσεις μηδενικού αθροίσματος σε μια καταπληκτική συνεργασία θετικού αθροίσματος.

Αυτό το πλαίσιο σκέψης, λοιπόν, κρύβει μια έντονη, παραγνωρισμένη προειδοποίηση για τον σύγχρονο κόσμο: εάν η πρόοδος είναι μια αναδυόμενη ιδιότητα της κλίμακας και της πυκνότητας των δικτύων μας, τότε ένας συρρικνούμενος και ταυτόχρονα γηράσκων παγκόσμιος πληθυσμός δεν είναι απλώς ένα διοικητικό πρόβλημα που πρέπει να διαχειριστούμε. Είναι μια υπαρξιακή απειλή για την εξέλιξη και την πρόοδό μας, που θα μπορούσε να πυροδοτήσει μια ιστορική αντιστροφή, μια οπισθοδρόμηση.

Τα Μαθηματικά του Συλλογικού Εγκεφάλου

Για να καταλάβουμε γιατί η πτώση του πληθυσμού απειλεί την πρόοδο, πρέπει να εξετάσουμε καταρχάς τη μαθηματική φύση των δικτύων. Η καινοτομία βασίζεται στο συνδυασμό πολλών ανθρώπων που ανταλλάσσουν ιδέες. Εάν ένα δίκτυο διαθέτει έναν πληθυσμό N ατόμων, ο αριθμός των πιθανών μοναδικών αμφίδρομων συνδέσεων αυξάνεται τετραγωνικά, βάσει του τύπου: C = N(N – 1)/2. Όμως αυτοί οι συνδυασμοί δεν αφορούν αυστηρά θεωρητικές ιδέες, αφορούν τεχνολογίες, τεχνικές, έρευνα, εφαρμοσμένη έρευνα, προϊόντα, υπηρεσία. Και έχουν φυσικά μέσα τους και ανταγωνισμό που μπορεί να προκύπτει από προσωπικό κίνητρο ή από κίνητρα της αγοράς.

Όταν ένας πληθυσμός διπλασιάζεται, η εσωτερική του ικανότητα συνεργασίας τετραπλασιάζεται. Αντίθετα, όταν ένας πληθυσμός συρρικνώνεται, η συνδεσιμότητα του δικτύου καταρρέει εκθετικά. Αναλογιστείτε πόσο η ανθρώπινη πρόοδος εκτοξεύτηκε με βήματα επέκτασης στο παρελθόν: η επέκταση των ελληνικών πόλεων-κρατών στην αρχαιότητα στη Μεσόγειο, οι κατακτήσεις του Μ. Αλεξάνδρου και η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία που ενοποίησαν τεράστιες περιοχές και έδωσαν δυνατότητα φαινομένων δικτύου συνεργασιών και ανταλλαγών, με τις εξερευνήσεις που σύνδεσαν όλη την υφήλιο μέσω θάλασσας και, βέβαια στις μέρες μας με την παγκοσμιοποίηση (αύξηση του πληθυσμού που μπορεί να συνεργαστεί) και το διαδίκτυο (αύξηση των δυνατοτήτων διασύνδεσης). Φυσικά αυτό το τελευταίο κατέστη ακόμη πιο εφικτό μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο με παγκόσμιους οργανισμούς συνεργασίας που έθεσαν και θεσμικές υποδομές σε παγκόσμια πλέον κλίματα.

Μια μικρή κοινότητα 100 ατόμων αποδίδει 4.950 πιθανές μοναδικές εννοιολογικές διασταυρώσεις. Διπλασιάστε αυτό το δίκτυο στα 200 άτομα, και οι πιθανές αλληλεπιδράσεις εκτινάσσονται στις 19.900. Η ανθρώπινη ιδιοφυΐα δεν είναι προσθετική, είναι γεωμετρική, τροφοδοτούμενη εξολοκλήρου από την πληθυσμιακή κλίμακα και τις δυνατότητες συνδέσεων, συνεργασίας και ανταλλαγών ανάμεσα στους ανθρώπους, από τα δίκτυά τους.

Όπως σημείωσε περίφημα ο Adam Smith, ο καταμερισμός της εργασίας περιορίζεται από την έκταση της αγοράς. Οι υψηλές πληθυσμιακές πυκνότητες επιτρέπουν την υπερ-εξειδίκευση. Σε μια αγορά εκατοντάδων εκατομμυρίων, ένα άτομο μπορεί να αφιερώσει ολόκληρη τη ζωή του σε μια άκρως εξειδικευμένη θέση, όπως ο σχεδιασμός ενός συγκεκριμένου εξαρτήματος ενός αυτοκινήτου ή η εξειδίκευση σε μια σπάνια χειρουργική τεχνική. Εάν η παγκόσμια αγορά συρρικνωθεί σημαντικά, αυτοί οι άκρως εξειδικευμένοι ρόλοι χάνουν την οικονομική και δομική τους βιωσιμότητα. Όταν οι τομείς αυτοί στερεύουν, η κοινωνία αναγκάζεται να ανακατανείμει το ταλέντο πίσω στη βασική συντήρηση, αντιστρέφοντας τον καταμερισμό της εργασίας και ωθώντας μας πίσω προς τον γενικευμένο τρόπο ζωής.

Τα Εξελικτικά Παραδείγματα προς Αποφυγή

Είναι πράγματι δυνατό να χάσουμε την τεχνολογία και να οπισθοδρομήσουμε; Τα ιστορικά και ανθρωπολογικά δεδομένα υποδηλώνουν ότι αυτό είναι όχι μόνο δυνατό, αλλά άκρως πιθανό όταν τα δίκτυα καταρρέουν.

Το πιο εντυπωσιακό παράδειγμα είναι αυτό που οι ανθρωπολόγοι ονομάζουν “Το Φαινόμενο της Τασμανίας”. Πριν από περίπου 10.000 χρόνια, η άνοδος της στάθμης της θάλασσας απομόνωσε την Τασμανία από την ηπειρωτική Αυστραλία. Ο πληθυσμός του νησιού περιορίστηκε σε μερικές χιλιάδες κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες (hunter gatherers). Μέσα σε χιλιετίες απομόνωσης και πληθυσμιακής στασιμότητας, οι Τασμανοί δεν σταμάτησαν απλώς να εφευρίσκουν, στην πραγματικότητα ξέχασαν και έχασαν τεχνολογίες που προηγουμένως μοιράζονταν με την ηπειρωτική χώρα, συμπεριλαμβανομένων των οστέινων εργαλείων, των μπούμερανγκ, των διχτυών και των περίπλοκων ρούχων για το κρύο. Ο συλλογικός τους εγκέφαλος στερούταν το κατώφλι των μυαλών που απαιτούνταν για να διατηρήσουν και να μεταδώσουν την εργαλειοθήκη τους από γενιά σε γενιά.

Ένα παρόμοιο φαινόμενο καταγράφηκε από τον ανθρωπολόγο στους Ινουίτ. Όταν μια απροσδόκητη επιδημία εξόντωσε μια μικρή γενιά ηλικιωμένων, το δημογραφικό δίκτυο αποδείχθηκε πολύ αραιό για να ανακατασκευάσει τα περίπλοκα βήματα που απαιτούνταν για την κατασκευή απαραίτητου εξοπλισμού επιβίωσης, όπως τα καγιάκ και τα τόξα. Ο επιζών πληθυσμός βίωσε μια τεχνολογική οπισθοδρόμηση που διήρκεσε μέχρι να αποκατασταθεί η εξωτερική επαφή.

Η Δημογραφική Ισορροπία: Εξερεύνηση έναντι Εκμετάλλευσης

Από εξελικτική άποψη, οι ανθρώπινοι πληθυσμοί βασίζονται σε μια βέλτιστη ισορροπία μεταξύ δύο γνωστικών λειτουργιών: της “εξερεύνησης” (exploration) και της “εκμετάλλευσης” (exploitation).

Η νιότη είναι βιολογικά προγραμματισμένη για εξερεύνηση. Οι νεότεροι εγκέφαλοι εμφανίζουν μεγαλύτερη γνωστική ευελιξία, δεκτικότητα στο καινούργιο και μια εξελικτική κλίση προς την ανάληψη κινδύνων. Είναι οι δημογραφικές μηχανές που αμφισβητούν τα υπάρχοντα δόγματα, ιδρύουν ασταθείς νέες βιομηχανίες και ανατρέπουν παρωχημένα πρότυπα. Η τρίτη ηλικία, αντίθετα, είναι φτιαγμένη για τη διατήρηση, τη βελτιστοποίηση και τη σταθερή εφαρμογή της κεκτημένης σοφίας και της θεσμικής σταθερότητας.

Όταν ένας παγκόσμιος πληθυσμός μειώνεται και γερνάει ραγδαία, μετατοπίζει αυτή τη λεπτή βιολογική ισορροπία εξ ολοκλήρου προς την εκμετάλλευση και την αποφυγή κινδύνου. Μια γερασμένη κοινωνία ανακατανέμει φυσικά το κεφάλαιο, την ενέργεια και την πολιτική της βούληση μακριά από τις καινοτομίες υψηλού κινδύνου και υψηλής ανταμοιβής, και τα διοχετεύει στη συστημική διατήρηση, όπως η υγειονομική περίθαλψη, οι κρατικές συντάξεις και τα δίχτυα ασφαλείας. Η όρεξη για εξερεύνηση μειώνεται ακριβώς τη στιγμή που τη χρειαζόμαστε περισσότερο!

Αντιστρέφοντας την Μηχανή της Συνεργασίας

Η γεωργία επέτρεψε στην ανθρωπότητα να εγκατασταθεί σε σταθερούς οικισμούς και να επεκταθεί, δημιουργώντας κοινωνίες μεγάλης κλίμακας, όπου το εμπόριο με τις “εξωτερικές ομάδες” έγινε πιο κερδοφόρο από τον πόλεμο μαζί της. Αυτό μετέτρεψε την προεπιλεγμένη λειτουργία του είδους μας από τη φυλετική σύγκρουση στην εμπορική συνεργασία. Ωστόσο, εάν η παγκόσμια αγορά συρρικνωθεί, αντιμετωπίζουμε δύο βαθιές μακροοικονομικές πιέσεις:

Η Παγίδα της Συντήρησης – Οι σύγχρονες παγκόσμιες υποδομές, τα ενεργειακά μας δίκτυα, οι παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού, τα δορυφορικά συστήματα και τα ψηφιακά δίκτυα, φέρουν τεράστιο σταθερό κόστος ανθρώπινης εργασίας. Εάν το εργατικό δυναμικό συρρικνωθεί, ένα συνεχώς αυξανόμενο ποσοστό του εναπομείναντος πληθυσμού πρέπει να αφιερωθεί αποκλειστικά στο “να κρατάει τα φώτα αναμμένα” και να επισκευάζει τα υπάρχοντα συστήματα, αφήνοντας λιγότερα μυαλά διαθέσιμα για καινοτομίες. Την ίδια στιγμή αυτή ακριβώς η ανάγκη για καινοτομία είναι που θα ήταν απαραίτητη για να λυθούν τα προβλήματα αυτά με νέες τεχνολογίες και τεχνικές. Ένας φαύλος κύκλος.

Η Επιστροφή στη Λογική του Μηδενικού Αθροίσματος – Καθώς οι παγκόσμιες αγορές συρρικνώνονται, τα έθνη και οι ομάδες γίνονται πιο προστατευτικά με τον συρρικνούμενο εγχώριο πλούτο τους. Η εξελικτική γέφυρα που τόνισε ο Ridley, η μετάβαση από τη σύγκρουση των εξωτερικών ομάδων στο εμπόριο, βαλτώνει. Όταν η ανάπτυξη σταματά, οι κοινωνίες κινδυνεύουν να διολισθήσουν πίσω στον φυλετισμό μηδενικού αθροίσματος, όπου ο πλούτος θεωρείται κάτι που πρέπει να αφαιρεθεί από τους άλλους παρά να δημιουργηθεί εκ νέου.

Η Μαλθουσιανή Πλάνη και το Ψευδές «Ταβάνι» της Προόδου

Πριν καταλήξουμε, είναι απαραίτητο να αντιμετωπίσουμε το κυρίαρχο πολιτισμικό αφήγημα που τροφοδοτεί την επιθυμία για πληθυσμιακή συρρίκνωση. Πρόκειται για μια σύγχρονη εκδοχή της “Μαλθουσιανής πλάνης”: την πεποίθηση ότι οι πόροι της Γης είναι απολύτως πεπερασμένοι και ότι οι άνθρωποι είναι εγγενώς ένα “κακό” για τον πλανήτη.

Αυτή η οπτική περιέχει αναμφίβολα κάποιες έγκυρες ανησυχίες. Είναι αλήθεια ότι η ανθρώπινη δραστηριότητα έχει προκαλέσει περιβαλλοντική υποβάθμιση, εξάντληση τοπικών πόρων και εξαφάνιση κάποιων ειδών. Αυτά είναι υπαρκτά προβλήματα που απαιτούν σοβαρές λύσεις. Ωστόσο, το λογικό σφάλμα προκύπτει όταν αυτές οι έγκυρες ανησυχίες μετατρέπονται σε βαθιά αντιανθρώπινα συναισθήματα, αντιμετωπίζοντας την ανθρωπότητα ως έναν ιό που πρέπει να περιοριστεί, αντί για μια δύναμη που μπορεί να επιλύσει τα ίδια της τα προβλήματα.

Η μαλθουσιανή σκέψη αντιμετωπίζει τους πόρους ως μια στατική πίτα. Αλλά η ιστορία δείχνει ότι οι “πόροι” ορίζονται από την ανθρώπινη τεχνολογία. δεν είναι πεπερασμένοι, η ανθρώπινη εφευρετικότητα συνεχώς τους επαυξάνει. Η άμμος ήταν απλώς σκόνη μέχρι να μάθουμε να τη μετατρέπουμε σε γυαλί και, αργότερα, σε μικροτσίπ πυριτίου. Το πετρέλαιο ήταν μια άχρηστη λάσπη που μόλυνε το έδαφος μέχρι να εφεύρουμε τη μηχανή εσωτερικής καύσης, ο ήλιος και ο άνεμος μόνο πρόσφατα έγιναν πηγές καθαρής ενέργειας. Οι άνθρωποι δεν είναι απλώς καταναλωτές πόρων, είναι οι δημιουργοί (!) των πόρων μέσω της καινοτομίας.

Παράλληλα, υπάρχει η πλάνη ότι ίσως έχουμε φτάσει στο “αποκορύφωμα της προόδου” (peak progress), μια αίσθηση ότι έχουμε ανακαλύψει όλα τα βασικά, ότι η ζωή μας είναι αρκετά άνετη και ότι δεν χρειαζόμαστε άλλη ανάπτυξη. Αυτή η πεποίθηση είναι επικίνδυνα εφησυχαστική. Η ιδέα ότι η παρούσα κατάσταση είναι η τελική μορφή της ανθρώπινης εξέλιξης αγνοεί τις τεράστιες προκλήσεις που έχουμε ακόμα να επιλύσουμε. Σχεδόν κάθε κοινωνία του παρελθόντος που ευημεύρευσε θα μπορούσε εύκολα να πέσει σε αυτή την πλάνη. Μια ιστορική ματιά όμως θα μας δείξει η εξέλιξη και η πρόοδος ήταν πάντα δυνατές. Και έγιναν!

Όταν αποδεχόμαστε το αφήγημα ότι “είμαστε ήδη αρκετοί και έχουμε ήδη αρκετά”, ουσιαστικά υπογράφουμε τη συνταγή της στασιμότητας. Και όπως μας δίδαξε η Τασμανία, στη δυναμική της ανθρώπινης κουλτούρας δεν υπάρχει σταθερό σημείο: αν σταματήσεις να κινείσαι προς τα εμπρός, αρχίζεις να κινείσαι προς τα πίσω.

Συμπέρασμα: Η Πρόοδος Δεν Είναι Εγγυημένη

Η ανθρώπινη πρόοδος δεν είναι ένας αναπόφευκτος, γραμμικός νόμος της φύσης. Είναι μια αναδυόμενη συνέπεια του μεγέθους του δικτύου, της πυκνότητας και της ελευθερίας των ανταλλαγών ανάμεσα στους ανθρώπους. Δεν χρειαζόμαστε περισσότερους ανθρώπους απλώς για να συντηρήσουμε οικονομικά τα κοινωνικά κράτη ή για να ισορροπήσουμε τους ισολογισμούς (τους χρειαζόμαστε και γι’ αυτό). Τους χρειαζόμαστε μάλλον περισσότερο επειδή η ανθρώπινη νοημοσύνη είναι συλλογική. Εάν συρρικνώσουμε οικειοθελώς το παγκόσμιο δίκτυο και επιτρέψουμε στη δημογραφική μας δομή να τελματώσει, κινδυνεύουμε να στερήσουμε από τη φλόγα της ανθρώπινης καινοτομίας το ίδιο το οξυγόνο που χρειάζεται για να καίει.

Disclaimer: το παραπάνω κείμενο (και την εικόνα) το έγραψα με AI, συγκεκριμένα με το Gemini. Του έδωσα το βασικό προβληματισμό, την κεντρική ιδέα, τα βασικά επιχειρήματα, όπως προέκυψαν διαβάζοντας το The Rational Optimist του Matt Ridley. Τις αναφορές που κάνει τις έλεγξα, αν και ήδη υπάρχουν στο βιβλίο εν πολλοίς. Έπειτα χτένισα το κείμενο πολύ γερά, πρόσθεσα προτάσεις, άλλαξα κάποιες εντελώς, ώστε να βγάζει νόημα και να είναι γραμμένο σε καλά (πιστεύω) και φυσικά Ελληνικά. Ε, να έχει και το δικό μου ύφος. Στο τέλος αισθάνομαι ότι η μεγαλύτερη βοήθεια που πήρα ήταν η τακτοποίηση μιας βασικής ιδέας σε κάτι πιο συνεκτικό και στην έρευνα για αναφορές που υποστηρίζουν τα επιχειρήματα, κάτι που θα μου έπαιρνε απείρως περισσότερο χρόνο ή που δε θα κατάφερνα καν. Δεν είναι λίγο. Είναι ανεκτίμητο.

Χρόνια Πολλά Ελλάδα

Η σημερινή ημέρα είναι ημέρα γιορτής για την Ελλάδα και την ελευθερία. Ένα από τα πρώτα εθνικά κράτη που ξεπήδησαν μέσα από την οθωμανική αυτοκρατορία με τρόπο καθαρά επαναστατικό. Φυσικά, μια επανάσταση γίνεται από ανθρώπους, και είναι περίπλοκη, όπως ακριβώς και οι άνθρωποί της. Δεν υπάρχουν άγιοι και δεν υπάρχουν δαίμονες. Δεν υπάρχουν ιδανικές καταστάσεις.

Υπάρχουν όμως ιδανικά και υπάρχουν αφηγήματα. Χωρίς αυτά η ιστορία και οι χρήσιμες λεπτομέρειές της δε βγάζουν νόημα μόνες τους. Και, το κυριότερο, το παρόν και το μέλλον δε βγάζουν νόημα.

Αναρωτιέμαι κατά πόσο η έννοια του έθνους κράτους έχει ακόμα ισχύ στις καρδιές των ανθρώπων στις μέρες μας. Κατά πόσο μπορεί να λειτουργήσει ενωτικά. Σήμερα διαβάζω κυρίως πόσο δεν ξέρουμε ιστορία, πόσο ξέρουμε μόνο τους μύθους σαν το κρυφό σχολειό, πόσο δεν ξέρουμε τις γυναίκες επαναστάτριες του 1821. Όλα λάθος.

Και όλα ευθυγραμμισμένα στην ίδια θλιβερή κατεύθυνση της αποφυγής της ατομικής ευθύνης. Κάποιος άλλος πρέπει να μας μάθει ιστορία, τη σωστή, όχι την άλλη, κάποιος άλλος φταίει που δε μας την έμαθε, ίσως το κράτος, ίσως η κοινωνία. Κάποιος άλλος πρέπει να μας ανοίξει τα μάτια, να μας διαφωτίσει! Έτσι γενικά και αόριστα. Πουθενά η ατομική ευθύνη. Αλλά έτσι ξεχνάμε ένα πολύ σημαντικό πράγμα:

Η ελευθερία είναι κατεξοχήν ζήτημα ευθύνης.

Μέσα στην προνεωτερικότητά τους, στη χωριατιά τους, στα προσωπικά τους πάθη και μίση, στις ατέλειές τους, οι ήρωες του 1821 αυτό έπραξαν πάνω από όλα. Άσκησαν την ατομική τους ευθύνη σα να μην υπήρχε άλλη επιλογή. Αυτό ας είναι και το δικό μας κάλεσμα.

Ευγένιος Ντελακρουά, Η Ελλάδα στα συντρίμμια του Μεσσολογγίου

Μιας και σήμερα συνέβη ο θάνατος της Ελένης Γλύκατζη Αρβελέρ, της πολύ σημαντικής ιστορικού μας και προσωπικότητας με άποψη, σκέφτομαι ότι το Βυζάντιο για κάποιο λόγο δεν το έχουμε για πολύ σέξυ. Λίγο η δαιδαλώδης και μακρόχρονη ιστορία του, λίγο (περισσότερο έχω την αίσθηση και λανθασμένα) η εντύπωση ότι επρόκειτο για μια πολύ θεοκρατική αυτοκρατορία για τις κοσμικές και εικονοκλαστικές, μοντέρνες αντιλήψεις μας.

Η Αρβελέρ τα βάζει αυτά σε σειρά. Το Βυζάντιο είναι μεγαλειώδες και είναι μέρος της ιστορικής μας συνέχειας και παράδοσης, δεν είναι μια τρύπα (χίλια χρόνια κενό δε γίνεται) στην ιστορία. Είτε το λέμε Βυζάντιο, είτε Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Μάλιστα ως συνέχεια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας η ιστορική συνέχεια γίνεται διαυγέστερη. Και, ναι, με τους Βυζαντινούς παίζει να είμαστε πολύ πιο κοντά πολιτισμικά από ό,τι με τους κλασσικούς.

Δύσκολα αποφεύγει κανείς να παρατηρήσει την τοξικότητα με την οποία μέρος της σημερινής αριστερά αντιμετώπισε την Αρβελέρ. Δύσκολο να αντέξει μια σοβαρή και δυνατή γυναίκα π0υ κάποτε είπε ότι η Φρειδερίκη δεν ήταν τόσο κακιά όσο φαινόταν ή που είπε καλά λόγια για τον Κυριάκο Μητσοτάκη ή που έκανε τη δουλειά της όσο κατείχε διοικητική θέση στη Σορβόννη (αν κάνεις καλά τη δουλειά σου οπουδήποτε και αυτή δεν ευθυγραμμίζεται με την αριστερά, είσαι φασίστας ως γνωστόν).

Διαβάστε το βιβλίο της “Γιατί το Βυζάντιο” και αγοράστε το από την Πολιτεία, μιας τους έκλεψα το εξώφυλλο.

Μεταφράζω και συμπυκνώνω μια συγκλονιστική ιστορία που εκτυλίχθηκε το 1835 στις Νήσους Τσάταμ, ανατολικά της Νέας Ζηλανδίας,  όπως το διαβάζω στο Guns, Germ and Steel, του Jared Diamond ανάμεσα στις αυτόχθονες φυλές των Μαορί και των Μόριορι, που σηματοδότησε και το ολοκαύτωμα των τελευταίων.

Το Νοέμβριο-Δεκέμβριο εκείνης της χρονιάς 1000 περίπου Μαορί, οπλισμένοι με όπλα, τα οποία είχαν μάθει και προμηθευτεί από τους Ευρωπαίους  αποικιοκράτες με τους οποίους είχαν μόλις έρθει σε επαφή, αποβιβάστηκαν στα νησιά των Μόριορι. Οι Μόριορι και οι Μαορί είχαν κοινή καταγωγή. Πρόγονοι Μαορί είχαν αποικίσει τα νησιά Τσάταμ και, ενώ ήταν ήδη καλλιεργητές, εκεί δε βρήκαν πρόσφορο έδαφος για τις σοδειές τους και επέστρεψαν στην τροφοσυλλογή και το κυνήγι ξεχνώντας την παραδοσιακή καταγωγή τους με τα χρόνια.

Ο λαός που προέκυψε εκεί, οι Μόριορι, για να επιβιώσει εξελίχθηκε σε μια ειρηνική και απομονωμένη ομάδα, που δεν αύξησε πολύ τον πληθυσμό της επί τούτω, ελέγχοντάς τον μάλιστα ακόμη και με ευνουχισμό μωρών αγοριών. Οι Μαορί της Νέας Ζηλανδίας, από την άλλη, τα μακρινά ξαδέρφια τους, ήταν καλλιεργητές, δημιούργησαν πυκνούς πληθυσμούς με σχετική πολιτική οργάνωση αλλά και με ιδιαίτερα έντονες και αιματηρές διαμάχες μεταξύ τους. Ίδια καταγωγή, πολύ διαφορετική παράλληλη εξέλιξη.

Το 1835 οι ντόπιοι Μόριορι ήταν πολυπληθέστεροι από τις ομάδες των Μαορί που έρχονταν στις Νήσους Τσάταμ από τη Νέα Ζηλανδία να τους επιτεθούν και θα μπορούσαν να είχαν αμυνθεί. Όμως ο ειρηνικός τρόπος ζωής που είχαν αναπτύξει τους οδήγησε να απαντήσουν προσφέροντας φιλία και διαμοιρασμό των διαθέσιμων πόρων. Οι Μαορί, εκπαιδευμένοι ετοιμοπόλεμοι μαχητές, ερχόμενοι ως κατακτητές δεν τους έδωσαν καν την ευκαιρία να συζητήσουν την πρόταση αυτή. Τους επιτέθηκαν με λύσσα, με τα σύγχρονα όπλα τους, άλλους τους σκότωσαν και άλλους τους σκλάβωσαν, σκοτώνοντάς τους κι αυτούς αργότερα σταδιακά.

Ένας επιζών των Μόριορι έδωσε την παρακάτω ανατριχιαστική περιγραφή: “Οι Μαορί μας σκότωναν σαν τα πρόβατα, ήμασταν τρομοκρατημένοι και τρέχαμε να κρυφτούμε στους θάμνους και σε τρύπες στο έδαφος ή όπου αλλού μπορούσαμε για να δραπετεύσουμε. Ήταν μάταιο. Σκότωναν άνδρες, γυναίκες και παιδιά χωρίς εξαιρέσεις.”

Ένας από την ομάδα των κατακτητών Μαορί διηγείται απλά: “Κάναμε απόβαση και σύμφωνα με τα έθιμά μας συλλάβαμε όλο τον πληθυσμό. Ούτε ένας δε δραπέτευσε. Κάποιοι προσπάθησαν να τρέξουν μακριά, αυτούς τους σκοτώσαμε, και τους άλλους τους σκοτώσαμε. Αλλά και τι με αυτό; Ήταν σύμφωνα με τα έθιμά μας.”

Το περιστατικό αυτό ήταν μέρος των λεγόμενων Πόλεμων των Μουσκέτων, της σειρά μαχών που προέκυψαν στην περιοχή της Νέας Ζηλανδίας κατά το πρώτο μισό του 19ου αιώνα, όταν οι ντόπιοι πληθυσμοί ήρθαν σε επαφή με τους Ευρωπαίους αποίκους και προμηθεύτηκαν πυροβόλα όπλα από αυτούς. Με τη νέα αυτή πολεμική τεχνολογία, συνέχισαν την παράδοση αιώνων ανταγωνισμού για εδάφη και εκδίκησης για διαφορές του παρελθόντος, όμως πλέον πολύ πιο αποτελεσματικά. Οι πιο πολεμοχαρείς αυτών επικράτησαν ενώ οι πιο ειρηνικοί εξαφανίστηκαν από το πρόσωπο της γης.

Featured image credit: By Merrett, Joseph Jenner, 1816-1854. – Australian National Library, URL [1], Reference No.nla.pic-an2948236, Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=1722845

Μιας και θυμηθήκαμε το Θουκυδίδη, ας θυμηθούμε για αρχή και άλλα 2-3 περιστατικά.

1.

Ηρόδοτος. Απάντηση δύο Σπαρτιατών, του Σπερθία και του Βούλη, προς τον Πέρση στρατηγό (σατράπη) Υδάρνη. Απεσταλμένοι της Σπάρτης που πήγαιναν στα Σούσα για να παραδοθούν στον Ξέρξη, ως “εξιλέωση” για τη θανάτωση των Περσών κηρύκων λίγα χρόνια νωρίτερα. Εκείνος τους παρέθεσε γεύμα και τους ρώτησε:

“Γιατί αποφεύγετε τόσο πολύ να γίνετε φίλοι του Βασιλιά; Βλέπετε εμένα, πώς με τιμά ο Βασιλιάς και σε τι θέση βρίσκομαι. Αν υποτασσόσασταν, ο καθένας σας θα γινόταν άρχοντας μιας περιοχής στην Ελλάδα.”

Η Απάντηση των Σπαρτιατών:

“Υδάρνη, η συμβουλή που μας δίνεις δεν είναι ισορροπημένη. Διότι εσύ δοκίμασες μόνο το ένα (τη δουλεία), ενώ το άλλο (την ελευθερία) δεν την γνωρίζεις. Ξέρεις πώς είναι να είσαι δούλος, αλλά δεν έχεις γευτεί ποτέ την ελευθερία, για να ξέρεις αν είναι γλυκιά ή όχι. Αν την είχες δοκιμάσει, θα μας συμβούλευες να πολεμάμε γι’ αυτήν όχι μόνο με δόρατα, αλλά ακόμα και με τσεκούρια.”

2.

Διάλογος μεταξύ του εξόριστου Σπαρτιάτη βασιλιά Δημάρατου και του Ξέρξη στον Δορίσκο της Θράκης, καθώς ο Ξέρξης επιθεωρεί το τεράστιο στράτευμά του. Ο Ξέρξης, βλέποντας τη δύναμή του, ρωτάει τον Δημάρατο αν οι Έλληνες θα τολμήσουν να προβάλουν αντίσταση. Όταν ο Δημάρατος του απαντά πως οι Σπαρτιάτες θα πολεμήσουν ακόμα και αν έχουν μείνει μόνο χίλιοι, ο Ξέρξης γελάει, λέγοντας πως είναι αδύνατον ελεύθεροι άνθρωποι, χωρίς έναν αφέντη να τους αναγκάζει με το μαστίγιο, να τα βάλουν με έναν τόσο ανώτερο στρατό.

Η απάντηση του Δημάρατου:

«…διότι, αν και είναι ελεύθεροι, δεν είναι εντελώς ελεύθεροι. Γιατί από πάνω τους έχουν αφέντη τον Νόμο, τον οποίο φοβούνται πολύ περισσότερο από όσο φοβούνται εσένα οι υπήκοοί σου. Κάνουν λοιπόν όσα αυτός τους προστάζει· και τους προστάζει πάντοτε το ίδιο πράγμα: να μην υποχωρούν από τη μάχη μπροστά σε οποιοδήποτε πλήθος ανθρώπων, αλλά να μένουν στις θέσεις τους και ή να νικούν ή να πεθαίνουν.»

3.

Από την τραγωδία «Πέρσαι» του Αισχύλου, ο οποίος πολέμησε ο ίδιος στον Μαραθώνα και τη Σαλαμίνα. Είναι η μοναδική αρχαία τραγωδία που βασίζεται σε ιστορικά γεγονότα και όχι σε μύθους. Στα Σούσα, στην αυλή των Περσών η βασίλισσα Άτοσσα (μητέρα του Ξέρξη) συνομιλεί με τον Χορό των Περσών γερόντων. Ρωτάει να μάθει πληροφορίες για αυτούς τους μακρινούς εχθρούς, τους Αθηναίους, που τόλμησαν να αντισταθούν στον γιο της.

Άτοσσα: «Ποιος είναι ο ποιμένας (αρχηγός) που τους επιβλέπει και εξουσιάζει τον στρατό τους;»

Χορός: «Δεν αποκαλούνται δούλοι κανενός ανθρώπου, ούτε υπήκοοι.»

Εγώ πάντως σήμερα είμαι λίγο περήφανος για την Ευρώπη μας. Το ξέρω, δεν είναι αρκετός ο ρομαντισμός και τελειότητα δεν υπάρχει. Υπάρχουν όμως ηθικές πυξίδες που πρέπει να δείχνουν στη σωστή κατεύθυνση, και οφείλουμε να επιβεβαιώνουμε την προσήλωσή μας σε αυτές πότε πότε. Ο Μαρκ Κάρνεϋ και η Ούρσουλα φον ντερ Λάυεν τα είπαν καλά και τίμια. Αυτός ο πλανήτης χωρίς την Ευρώπη δεν πάει μακριά· κάτι ξέρει η Γηραιά. Καναδά, μιας και η 28η θέση μας άνοιξε πρόσφατα, σκέψου το. Αμερική, μπορείς τόσο πολύ καλύτερα.

Πού και πού πρέπει να συνειδητοποιούμε ότι ως άνθρωποι είναι εγγενής μέσα μας η ανάγκη να υψωνόμαστε πάνω από τα πράγματα και να ενωνόμαστε σε κάτι καλύτερο και μεγαλύτερο. Αυτή την ψυχική ανάταση τη χρειαζόμαστε για να μην καταπέσουμε στον κυνισμό και τη χυδαιότητα. Και, ως Έλληνες, αξίζει να αισθανόμαστε μια μικρή περηφάνεια που ετούτη εδώ η πλευρά του κόσμου οραματίστηκε και οραματίζεται ακόμα αξίες όπως αυτή της ελευθερίας, με λίκνο την ιστορική μας καταγωγή και έκφραση τη γλώσσα μας. Είναι η γλώσσα που πρώτη τόλμησε να ψιθυρίσει πως οι πολίτες «οὔτινος δοῦλοι κέκληνται φωτὸς οὐδ᾽ ὑπήκοοι». Δεν είμαστε υπήκοοι κανενός θνητού, αλλά κοινωνοί αξιών.

Δεν είναι τυχαία, λοιπόν, βάση του σύγχρονου ευρωπαϊκού πολιτισμού ο ελληνορωμαϊκός. Δεν είναι μια υπόθεση αστήρικτη. Από τον Θουκυδίδη και τον Ηρόδοτο, στον Καρλομάγνο, στη Μάγκνα Κάρτα, στον Διαφωτισμό, στον Ρουσσώ, στον Ρήγα Φεραίο και στον Τσώρτσιλ, η ήπειρος αυτή χαλυβδώθηκε μέσα από χιλιετίες πόνου. Μέσα από αυτόν τον πόνο συμπυκνώθηκαν αξίες που έχουν εμπεδωθεί και δεν τις διαπραγματευόμαστε εύκολα. Είναι η κληρονομιά του «Δεσπότη Νόμου», της πεποίθησης δηλαδή ότι πάνω από εμάς δεν στέκεται ένας αυθαίρετος ηγεμόνας, αλλά η ισχύς των κανόνων που εμείς οι ίδιοι θέσαμε.

Κάποια στιγμή έπρεπε και πρέπει ακόμη ο πορτοκαλί ημίβλακας, ο χυδαίος νάρκισσος μεσίτης, να ακούσει ένα βροντερό «Όχι». Τότε ίσως συνειδητοποιήσει ότι ο κόσμος δεν του ανήκει και ότι χωρίς την Ευρώπη, από την οποία κατάγεται, δεν μπορεί να τον κυβερνήσει. Ίσως τότε καταλάβει αυτό που είπαν οι Σπαρτιάτες στον Πέρση σατράπη Υδάρνη, όταν εκείνος τους πρότεινε «βολική» υποταγή με αντάλλαγμα αξιώματα: «Μας δίνεις συμβουλές χωρίς να ξέρεις και τα δύο· ξέρεις καλά πώς είναι να είσαι δούλος, αλλά την ελευθερία δεν την δοκίμασες ποτέ, για να ξέρεις αν είναι γλυκιά ή όχι».

Η Ευρώπη, με όλα τα λάθη της, επιμένει να διατηρεί αυτή τη «γεύση». Και αυτό, σήμερα, είναι λόγος για να νιώθουμε περήφανοι. Ντόναλντ Τραμπ, μπορεί να καταφέρεις ακόμα και να μας ενώσεις.

Ο Στήβεν Πίνκερ στο Enlighetnment Now αναφέρει τη συμπάθεια μεγάλου ποσοστού της διανόησης του 20υ αιώνα στη φιλοσοφία του Νίτσε ως μεγάααλο πρόβλημα. Ο Νίτσε, λέει, αποτέλεσε και ιδεολογικό υπόβαθρο του φασισμού και ναζισμού και ακόμη και του σταλινισμού. Μιλάει για τον υπεράνθρωπο που θα επιβληθεί στους κατώτερους ανθρώπους. Και τα απολυταρχικά καθεστώτα αυτά τα είδε με καλό μάτι ένα μεγάλο επίσης ποσοστό της διανόησης του 20ου αιώνα. Τι κρυβόταν πίσω από αυτή την ανίερη σχέση;

Η Ευρώπη των εθνεγερσιών του 19ου αιώνα ήταν κατά το Νίτσε μια ξεπεσμένη Ευρώπη. Το αρχαίο κλέος της Αθήνας και της Ρώμης και των αυτοκρατοριών είχε περάσει μέσα από το φίλτρο της αδυναμίας του Χριστιανισμού που κήρυξε την ταπεινότητα και την ισότητα. Για το Νίτσε ο Χριστιανισμός τότε είχε νικήσει με αυτές τις αξίες! Αλλά για το Νίτσε αυτή η νίκη ισοδυναμούσε με παρακμή. Ο ρωμαλέος άνθρωπος της αρχαιότητας είχε παρακμάσει σε ταπεινό ανθρωπάκο. Ο υπεράνθρωπός του έπρεπε να επικρατήσει με την ισχύ του.

Αυτή η φιλοσοφία μεταφέρθηκε στον Α’ ΠΠ και στο μεσοπόλεμο σε επίπεδο εθνικό, όπου ένας ακραίος ιδεαλισμός πήρε τα ηνία ορίζοντας ότι το έθνος είναι η φυσική κατάσταση του ανθρώπου. Τα δυνατά έθνη θα επικρατήσουν στα αδύναμε όπως ο υπεράνθρωπος στον ανθρωπάκο. Αυτή τη φιλοσοφία ακολούθησαν Χίτλερ και Μουσολίνι. Αυτή η φιλοσοφία κρυβόταν και πίσω από το Στάλιν. Όλοι αυτοί, με τον τρόπο τους ο καθένας, ήθελαν μονομιάς την κατάρριψη του ξεπεσμένου καθεστώτος και την οικοδόμηση ενός νέου. Την οικοδόμηση κοινωνιών πάνω στη φανταστική αξία των ανώτερων εθνών οι φασίστες και οι ναζί, την οικοδόμηση του νέου ανθρώπου οι κομμουνιστές. Καμία έγνοια για την ανθρώπινη ζωή, μόνο ακραίος, μιλιταριστικό ιδεαλισμός που σαρώνει στο διάβα του και στον σκοπό του.

Αυτό τον αλλοπρόσαλλο ιδεαλισμό βλέπει ο Πίνκερ και στον Τραμπ. Η ρητορική του Τραμπ είναι ότι οι η Αμερική βρίσκεται σε παρακμή, ότι οι θεσμοί της έχουν καταπέσει, ότι χρειάζεται σωτηρία, αυτός είναι η αποκρυστάλλωση του εθνικού σκοπού, ο σωτήρας, και οι σχέσεις με τα άλλα έθνη είναι σχέσης είτε σύγκρουσης είτε καθαρής εμπορικής συναλλαγής.

Η Αμερική είχε πράγματι πρόβλημα πριν τον Τραμπ. Οι Δημοκρατικοί κυριαρχούσαν ιδεολογικά και οι Ρεπουμπλικανοί δεν ήταν πολύ διαφορετικοί στην πράξη. Το εκκρεμές είχε γείρει σε μια πλευρά. Μια πλευρά που είχε παθογένειες (τεράστιο κράτος πρόνοιας, ανισότητες, μεγάλο μέρος των βαθέων ΗΠΑ παραμένει οικονομικά δεκαετίες πίσω, ιδεολογική υπεροχή της αριστεράς και μαρξιστικής αριστεράς στην περίφημη αμερικανική ακαδημία, πολωτικά σχήματα εξουσίας λευκοί-μαύροι, άνδρες-γυναίκες, αμερικανοί-μετανάστες, κλιματική κρίση-κλιματικός ρεαλισμός).

Δυστυχώς ο εκφραστής της άλλης πλευράς είναι ένας ακραίος και τώρα γέρνει το εκκρεμές από την άλλη, προσπερνώντας με ταχύτητα και αδιαφορία το κέντρο.

[Featured image credit: “Nietzsche” by eozikune is licensed under CC BY-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/.]

Είναι 17η Νοέμβρη μεθαύριο και εν πολλοίς δεν έχουμε ερμηνεύσει εκ νέου το Πολυτεχνείο. Το γιορτάζουμε και το θυμόμαστε σαν εθνική εορτή. Στο σχολείο παραλίγο ισότιμα με την 28η Οκτωβρίου 1940 και την 25η Μαρτίου 1821. Όμως για να το ερμηνεύσουμε σήμερα πρέπει να το αφήσουμε στο παρελθόν. Ναι στο παρελθόν. Όπως το 1821! Κρατάμε τις αξίες του για ελευθερία και εθνική ανεξαρτησία αλλά δεν πάμε να πάρουμε και την Πόλη.

Αυτό πρέπει να κάνουμε και με το Πολυτεχνείο. Ήδη από τα δικά μου σχολικά χρόνια η εορτή ήταν από τη μια κάπως γραφική και διεκπεραιωτική και από την άλλη, για τους λίγους που είχαν ξεμείνει να πιστεύουν στις ιδέες εκείνης της εποχής ευκαιρία να θυμηθούν περασμένα μεγαλεία. Όχι δικά τους μεγαλεία. Αλλά μεγαλεία με τα οποία ταυτίζονταν.

Αξίζει απίστευτα να θυμόμαστε έννοιες όπως η ελευθερία αλλά δεν αξίζει καθόλου να ερμηνεύουμε το σήμερα με ριζοσπαστικούς και ξεπερασμένους όρους. Την ώρα που χρειαζόμαστε δουλειά και ανάπτυξη αναλωνόμαστε σε φανταστικές χούντες που νομίζω τελικά υπάρχουν μόνο για να δικαιολογούν κούφιους επαναστατισμούς. Αν δεν έχει χούντα τι να σου κάνει ο επαγγελματίας επαναστάτης; Πρέπει να την εφεύρει γιατί δεν ξέρει κάτι άλλο να κάνει.

Image credit: “polytexneio” by PIAZZA del POPOLO is licensed under CC BY 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by/2.0/.

Ουαί τοις ανορθόγραφοις. 

Αν ο τίτλος της ανάρτησης σας κάνει να κριντζάρετε λίγο σας καταλαβαίνω, επίτηδες τον έβαλα εκεί. Στο σημερινό συγκείμενο τέτοιες ατάκες δεν έχουν θέση και οι δικτάτορες είναι κατάπτυστοι. Για την ακρίβεια η ατάκα “Μεταξά μας, σωτήρα της πατρίδος” προέρχεται από τραγουδάκι που μάθαιναν στη νεολαία της εποχής δίνοντάς της σοκολάτες για να την καλοπιάσουν. Κάθε φασιστικό καθεστώς επένδυε στη νεολαία του. Αλλά είναι αρκετή αυτή η ανάγνωση; Όχι δεν είναι αρκετή και είναι και αναχρονιστική!

Είναι αναχρονιστική γιατί κρίνουμε ένα πρόσωπο που έζησε δεκαετίες πριν από εμάς με την ηθική και την αισθητική του σήμερα και επιπλέον με τη γνώση της ιστορίας που ακολούθησε, από θέση δηλαδή βολική, μακριά από την πολυπλοκότητα της εποχής της. Για την πολυπλοκότητα εκείνης της εποχής διάβασα δύο πολύ ωραία άρθρα αυτές τις μέρες (ήταν μέρες γιορτής της 28ης Οκτωβρίου 1940) που δίνουν μια πολύ πιο ρεαλιστική ανάγνωση του μεσοπολέμου, της θέσης της Ελλάδας στον κόσμο εκείνο και των επιλογών του δικτάτορα της 4ης Αυγούστου Μεταξά:

1. Ανεπιθύμητες μνήμες: Η περίπτωση του Ιωάννη Μεταξά
2. O Ιωάννης Μεταξάς ήταν «έτοιμος από καιρό» να πει το OXI…
3. Τα παράδοξα της μεταξικής περιόδου

Ένα μικρό χαρακτηριστικό απόσπασμα από το τρίτο άρθρο από τα παραπάνω:

[…] εξηγεί ο Νίκος Βαφέας. «Το φιλελεύθερο μοντέλο ήταν σε κρίση και άρχισε σταδιακά να αρθρώνεται ένας αντικοινοβουλευτικός λόγος, ένας λόγος για διευθυνόμενη οικονομία με επιχειρήματα ανάγκης ενίσχυσης της εκτελεστικής εξουσίας, κάτι που έκανε πολλούς –και από τα δύο κυρίαρχα στρατόπεδα –δεκτικούς σε αυταρχικές λύσεις». Δεν είναι τυχαίο ότι λίγο πριν από την επιβολή της δικτατορίας, στις 27 Απριλίου, ο Μεταξάς, αρχηγός ενός μικρού κόμματος, εξασφάλισε ψήφο εμπιστοσύνης με 241 ψήφους υπέρ και 16 κατά. Ο μετέπειτα δικτάτορας είχε προηγουμένως εκλεγεί νόμιμα από τη συντριπτική πλειοψηφία του Ελληνικού Κοινοβουλίου.

Η αισθητική και η ηθική μας αλλάζει με τα χρόνια, εξελίσσεται. Ποιος ξέρει τι από αυτά που θεωρούμε σήμερα φυσιολογικά θα μοιάζουν απεχθή στους ανθρώπους του μέλλοντος! Ίσως το ότι ακόμη τρώμε ζώα. Ίσως το ότι καταναλώνουμε ορυκτά καύσιμα. Ίσως κάτι άλλο που δεν το αντιλαμβανόμαστε καν ακόμη. Σημαίνει αυτό ότι σήμερα αδυνατούμε να κάνουμε σημαντικά πράγματα και να αξίζει να αναγνωριστούμε για αυτά; Ελπίζω να συμφωνούμε πως όχι! Μπορούμε να κάνουμε σημαντικά πράγματα και αξίζει να αναγνωριστούμε για αυτά… ΠΑΡΟΛΟ που δεν είμαστε τέλειοι για τον κριτή του μέλλοντος. Και ο ίδιος ο κριτής του μέλλοντος βρίσκεται στην ίδια θέση σε σχέση με τον κριτή του δικού του μέλλοντος.

Κάπως έτσι πρέπει να αντιμετωπίζουμε και τις επιδραστικές προσωπικότητες του δικού μας παρελθόντος. Αναγνωρίζοντας τις τεράστιες ιστορικές εξελίξεις που έχουν συμβεί και που εμείς τις γνωρίζουμε, σε αντίθεση με τις προσωπικότητες αυτές, που ζουν σε ένα χρόνο μονίμως ενεστωτικό, όπου τα πάντα είναι ρευστά και οι συνθήκες πολλές και πολύπλοκες. Ίσως για αυτό ακριβώς είναι μεγάλες αυτές οι προσωπικότητες, γιατί σηκώνονται πάνω από την εποχή τους, πάνω από τα ελαττώματά τους και κάνουν πράξεις που αποκτούν ιστορική σημασία.

Διαφορετικά ο Σωκράτης και οι άλλοι μεγάλοι φιλόσοφοι ήταν απλώς ρατσιστές που κατείχαν δούλους, ο μέγας της επιστήμης Ισαάκ Νεύτωνας ήταν ένας ιδεοληπτικός χριστιανός, ο επαναστάτης του 1821 Θεόδωρος Κολοκοτρώνης ήταν ένας αγροίκος πατριάρχης κοκ. Θα βρούμε απαράδεκτα στοιχεία σε κάθε μεγάλη προσωπικότητα του παρελθόντος. Αλλά θα είναι απαράδεκτα με τα σημερινά κριτήρια. Όχι στην εποχή τους.

Αλλά είναι και κάπως ρηχή μια ανάγνωση που κανσελάρει όλες αυτές τις προσωπικότητες λες και τις θυμόμαστε ακόμη και για αυτά τα ελαττώματά τους. Δεν τις θυμόμαστε για αυτά. Όταν τις τιμούμε δεν τιμούμε την ίδια την προσωπικότητα. Δεν είναι εν ζωή αυτοί οι άνθρωποι για να χαρούν καμία τιμή! Τις θυμόμαστε γιατί στο όνομά τους συμπυκνώνεται ένα νόημα ανώτερο από μια προσωπικότητα, αναδεικνύεται μια ιδέα, κάτι αξιοθαύμαστο, κάτι που αξίζει να θυμόμαστε και θέλουμε να χτίσουμε πάνω σε αυτό.

Στο Μεταξά λοιπόν θυμόμαστε έναν άνθρωπο που ήταν πατριώτης. Που έβαλε μπροστά από όλα το συμφέρον της πατρίδας του την κρίσιμη στιγμή της έναρξης του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου με το Όχι της 28ης Οκτωβρίου 1940. Που ένωσε όλους τους Έλληνες σε ένα όραμα εθνικό, πατριωτικό και φιλελεύθερο (όσο κι αν ακούγεται περίεργο τέτοιο ήταν, γιατί πρέπει να το δούμε σε συγκριτική αντιδιαστολή με το κατακτητικό πνεύμα του εχθρού). Που έθεσε τη χώρα στο πλευρό των νικητών του μεγάλου πολέμου και επηρέασε θετικά τη μετέπειτα ιστορία της για όλο τον αιώνα.

Δεν τιμούμε το δικτάτορα αλλά και ως δικτάτορα ακόμη θα τον κρίνουμε στο πνεύμα της εποχής του και όχι της σημερινής. Δεν τιμούμε το πρόσωπο ούτε κάνουμε δίκη ενάντια στο πρόσωπο. Αναγνωρίζουμε την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης ιστορίας και κρατάμε από αυτήν ό,τι μπορούμε να αποκρυσταλλώσουμε σε κάτι ανώτερο από εμάς.

ΥΓ: Τους στίχους του τραγουδιού της νεολαίας Μεταξά δεν τους έχω βρει κάπου καταγεγραμμένους αλλά τους έχω ακούσει από ανθρώπους που ήταν στο μεσοπόλεμο 14 χρονών. Μπορεί να μου τους μετέφεραν παραλλαγμένους. Νομίζω το νόημα δεν αλλάζει ιδιαίτερα.

Η 28η Οκτωβρίου είναι μια εθνική επέτειος που αξίζει να γιορτάζουμε γιατί:

• ο ελληνικός λαός είπε σχεδόν καθολικά όχι
• ήταν ένα όχι υπέρ της ελευθερίας και της ανεξαρτησίας του
• ήταν ενωμένος, λαός και ηγεσία, σε μια κοινή προσπάθεια
• από αυτό το όχι προέκυψε μια ηρωική σελίδα της ιστορίας μας που
• αποτέλεσε την πρώτη νίκη των Συμμάχων στον Β’ ΠΠ και
• συνετέλεσε στην καθυστέρηση της εξάπλωσης των στρατευμάτων του Άξονα στην Ευρώπη
• ο ελληνικός λαός την ανέδειξε αυθόρμητα την επόμενη χρονιά (1940) σε γιορτή, βγαίνοντας έξω να τη γιορτάσει εν μέσω κατοχής, ως μια πράξη αντίστασης
• για να θυμόμαστε τους ανθρώπους που συμμετείχαν, τραυματίστηκαν και θυσιάστηκαν
• είναι ένα πολύ πρόσφατο γεγονός για το οποίο έχουμε ακόμη ζωντανές μαρτυρίες από δικούς μας ανθρώπους που έζησαν τα γεγονότα

Αξίζει, λοιπόν, δεν είναι γραφικότητα, δεν είναι ανάμνηση μιας ήτας ή απλά της αρχής ενός πολέμου, δεν είναι κάτι μακρινό και ξένο, είναι μια δική μας γιορτή.

Ο Πούτιν καθημερινά συνεχίζει να βομβαρδίζει την Ουκρανία. Αλλά δε βγαίνουμε στους δρόμους να απαιτήσουμε λύση. Γιατί εδώ η λύση πρέπει αναγκαστικά με τα τρέχοντα δεδομένα να σημάνει κλιμάκωση. Και είναι φαινόμενο σύνθετο που θέλει περίσκεψη. Οπότε το αφήνουμε στην άκρη στην καλύτερη, όταν δε δεχόμαστε να πάρει και επίσημα λίγη Ουκρανία να ησυχάσουμε. Λες και θα ησυχάσουμε τότε.

Ο Νετανιάχου βγαίνει στα Ηνωμένα Έθνη και διακηρύσσει ότι τα “48 αδέρφια μας που είναι ακόμα αιχμάλωτα της Χαμάς δε θα τα παρατήσουμε ποτέ”. Υπό άλλες συνθήκες αυτή θα ήταν μια δήλωση συγκινητική και ηρωική. Φαίνεται πως κάνει και εγκλήματα εντωμεταξύ. Αλλά κλινικοί πόλεμοι με πράξεις που σήμερα δε θα θεωρούσαμε εγκλήματα δεν υπήρξαν ποτέ.

Το Ισραήλ και η Ουκρανία ζουν μια εποχή που η δική μας Δύση ξεπέρασε. Μια εποχή μιλιταριστικού ιδεαλισμού, που όμως ήταν απαραίτητη ως ιστορικό στάδιο. Λέω απαραίτητη γιατί δε νομίζω ότι υπάρχει άλλη ιστορία εκτός από αυτή που πραγματικά συνέβη. Όμως εμείς τις κρίνουμε με τα σημερινά δικά μας δυτικά στάνταρντ, αυτά της καθιερωμένης και δεδομένης εθνικής αυτοκυριαρχίας και ειρήνης. Η νεωτερικότητα ήρθε με βαρύ κόστος. Μισή Κύπρος τουρκική είναι μια παρωνυχίδα.

[Featured image credit: “Heroism” by bogenfreund is licensed under CC BY-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/.]