Τάκης Μπουγιούρης

Πρόσφατα πέτυχα στο Facebook την παρακάτω διαφήμιση, η οποία μάλιστα ξεκινούσε με την ατάκα “Σπαρακτικές συνέπειες της αγνόησης ενός παιδιού με ΔΕΠΥ”. Η σπασμένη καρδούλα ήταν μέρος της ατάκας, δεν την έβαλα εγώ. Η υπόλοιπη διαφήμιση συνοδευόταν από μια ιστορία για ένα κοριτσάκι Α’ Δημοτικού και από το παρακάτω έντεχνα χαζοχαρούμενο πλην όμως τρομολάγνο σκίτσο με τα “τέρατα της ΔΕΠΥ που κανείς δεν τολμά να συζητήσει”. Ε, λοιπόν τολμάω και δε θα σας αρέσουν αυτά που έχω να πω. Αν και θα έπρεπε να σας αρέσουν γιατί μάλλον τα παιδιά σας είναι μια χαρά και τέρατα δεν υπάρχουν. Τους το λέτε κι εσείς κάθε βράδυ υποθέτω.

Παρατηρείτε κάτι; Μήπως όλα αυτά τα τέρατα περιγράφουν ένα σχεδόν οποιοδήποτε φυσιολογικό παιδάκι οποιασδήποτε εποχής της ανθρώπινης ιστορίας. Τι από όλα αυτά είναι αφύσικο ή ακραίο σε ένα παιδί νηπίου/δημοτικού; Ποιος μεγάλωσε οποιοδήποτε παιδί και δεν το είδε να έχει θέματα στον ύπνο, εναλλαγές διάθεσης, λατρείες σε δραστηριότητες που να το κάνουν να αφοσιώνεται σε αυτές, ή να ξεχνάει να πάει στην τουαλέτα ή να έχει παράλογους φόβους; Θα έλεγα ότι είναι μάλλον αφύσικο να μεγαλώσει παιδί χωρίς να έχει πολλά από αυτά.

Θυμάμαι επίσης τη δική μου γενιά όπου η επιτυχία στο σχολείο, νοούμενη ως βήμα για σπουδές και μετέπειτα εξασφάλιση σταθερής εργασίας -ιδανικά στο δημόσιο κλάδο- ήταν η μόνη φυσική εκδοχή. Οι καλοί μαθητές ήμασταν το φυσιολογικό. Και υπήρχαν απλά οι άλλοι που θα έκαναν κάτι άλλο που δεν ήταν ποτέ ο στόχος. Ή τελοσπάντων υπήρχαν οι κλίμακες του “άλλου”. Δεν υπήρχε στο λεξιλόγιο της εποχής εκείνης ο μαραγκός, ο υδραυλικός, ο γεωργός, ακόμα κι ο επιχειρηματίας! Κι όμως όλοι αυτοί οι “άλλοι” που ξέρω μεγάλωσαν και έγιναν μια χαρά μαραγκοί, υδραυλικοί, γεωργοί κι ακόμη και επιχειρηματίες. Όχι ότι οι καλοί μαθητές έπραξαν κακώς που επιδίωξαν σταθερότητα κι ενδιαφέρον στη ζωή τους μέσα από σπουδές. Κάθε άλλο! Το πρόβλημα ήταν -και είναι- η μονοτονία και η απόρριψη κάθε άλλης ανθρώπινης ικανότητας και εκδοχής.

Συνδυάζοντάς τα αυτά στη διαχρονικότητά τους, γιατί ακόμα συμβαίνουν γύρω μας, παρατηρώ ότι, ενώ βρισκόμαστε στην εποχή όπου εξυψώνουμε την έννοια της διαφορετικότητας και την αξία του αυτοπροσδιορισμού του ατόμου, τελικά επιθυμούμε μια ισοπεδωτική ομοιομορφία. Πού είναι τα στοιχεία π0υ μας δείχνουν ότι ένα παιδί με “δυσκολία να θυμηθεί συνηθισμένες λέξεις” (από το σκίτσο με τα τέρατα αυτό) θα αποτύχει στη ζωή του ή ότι ίσως αυτή η δυσκολία δε συνδυάζεται με κάποια άλλη ικανότητα, κατά τα άλλα χρησιμότατη; Αντιθέτως, συναντάμε κρίσεις για “σπαρακτικές συνέπειες” και εκφοβισμούς για το μέλλον παιδιών, τα οποία παρουσιάζουν συγκλονιστικά προβλήματα όπως “δυσκολία λήψης αποφάσεων” (από τα τέρατα ανωτέρω κι αυτό).

“Η πρώτη δημοτικού έχει δυσκολέψει πολύ”. Αυτή ήταν η ατάκα που ακούσαμε όταν και το δικό μου παιδί έκανε από περιέργεια περισσότερο και επειδή το παρείχε ο δήμος μας δωρεάν ένα αναπτυξιακό τεστ. Έχει δυσκολέψει λοιπόν πολύ η πρώτη δημοτικού και πώς θα αντεπεξέλθει ένα παιδάκι; Τι σημαίνει αυτό για το μέλλον του; Μαθησιακές δυσκολίες, αναπτυξιακές δυσκολίες, υστέρηση, προβλήματα, αισθήματα ντροπής. Τρόμος κανονικός για έναν γονιό που επενδύει σχεδόν τα πάντα στο μέλλον του μόνου του παιδιού!

Και πώς έρχεται η λύτρωση; Μην ανησυχείτε, μας ενημέρωσαν, υπάρχει λύση. Το καλό μας κράτος παρέχει δωρεάν εργοθεραπεία για όλο το χρόνο μέσω του ΕΟΠΥΥ. Δύο φορές την εβδομάδα για ένα χρόνο, λοιπόν, αντί το παιδί να ξεδίνει στις παιδικές χαρές και στα πάρκα, να κάνει ιδιαίτερα ένας προς έναν με ειδικό εργοθεραπευτή.

Και τι ήταν αυτό το τεστ που οδήγησε σε ένα τέτοιο συμπέρασμα; Ένα μισάωρο στο οποίο το παιδί “δεν απέδωσε καλά” στις παρακάτω ασκήσεις αντιγραφής (δε δείχνω τις άλλες στις οποίες απέδωσε καλά, δείχνω μόνο αυτές που έδωσαν το αρνητικό πρόσημο και οδήγησαν στη σύσταση):

Κάτι λοιπόν στις παραπάνω ασκήσεις οδήγησε τον υπεύθυνο να βαθμολογήσει το παιδί με τέτοιο τρόπο ώστε να συστήσει ένα χρόνο με δύο φορές την εβδομάδα συνεδρίες εργοθεραπείας σε μορφή ιδιαίτερου μαθήματος. Δεν έκανε τα σχήματα τέλεια; Δεν τα έκανε μονοκονδυλιά; Δεν ξέρω. Ζήτησα διευκρινίσεις, μου έδωσαν λίγες που περιείχαν εκφράσεις σαν και αυτή για την πρώτη δημοτικού και αναφορές σε “μελέτες που δείχνουν στατιστικά”. Αρνούμαι όμως να πιστέψω ότι ένα τέτοιο τεστ είναι ικανό να κρίνει την αναπτυξιακή δυνατότητα ενός παιδιού.

To 2013 η Ρόμπιν Ρόζενμπεργκ, κλινική ψυχολόγος, έγραψε ένα άρθρο με τίτλο “Abnormal Is the New Normal – Why will half of the U.S. population have a diagnosable mental disorder?“. Όπως καταλαβαίνετε και από τον τίτλο στέκεται κριτικά απέναντι στην υπερδιάγνωση προβλημάτων ψυχικής υγείας στη χώρα της. Ο κατάλογος με τις ψυχικές διαταραχές έχει διογκωθεί υπερβολικά, ώστε πλέον συμπεριλαμβάνει απλές ανθρώπινες καταστάσεις (πχ άλλο το πένθος ή μια μεγάλη οικονομική πίεση και άλλο η κατάθλιψη), ενώ, ταυτόχρονα, ο πήχης για να θεωρηθεί ότι κάποιος πάσχει από μια διαταραχή έχει μειωθεί πολύ. Αυτό βλέπουμε να συμβαίνει και στην Ελλάδα με τη ΔΕΠΥ και τις αναπτυξιακές δυσκολίες: υπερευαισθησία και υπερδιόρθωση.

Μα, θα πει κανείς, εμείς κάναμε και εργοθεραπεία και θεραπεία ΔΕΠΥ και είδαμε αποτελέσματα. Ε, λοιπόν, μήπως το παιδί σας απλά ωρίμασε με το χρόνο του και σταδιακά και απλά δεν έχετε αίσθηση ποιο αίτιο προκάλεσε ποιο αποτέλεσμα. Μήπως το παιδάκι σας, που φαινόταν ίσως ένα υπερκινητικό αγόρι (μα τι σοκαριστικό και πρωτόγνορο ένα μικρό αγόρι να είναι υπερκινητικό!) σιγά σιγά χόρτασε παιχνίδι και απλά ηρέμησε και ωρίμασε και θα το πάθαινε αυτό ούτως ή άλλως με λίγη υποστήριξη από εσάς;

Τι συμπέρασμα βγάζω λοιπόν; Ότι, τουλάχιστον όσον αφορά τα παιδιά και τη ΔΕΠΥ και τα αναπτυξιακά προβλήματα, έχει χτιστεί μια βιομηχανία, μάλιστα κρατικοδίαιτη, που επενδύει στο φόβο των γονιών για το μέλλον των παιδιών τους και στο άγχος τους να προσφέρουν σε αυτά τα καλύτερα δυνατά εφόδια. Ποιος γονιός θα πει όχι σε μια δωρεάν υπηρεσία που, αν δεν την δεχτεί, το παιδί του κινδυνεύει να μην αναπτυχθεί σωστά και μάλιστα σε μια κοινωνία όπου αυτού του είδους η ανάπτυξη θεωρείται μονόδρομος για την όποια επιτυχία. Το επιχείρημα έχει τεθεί με τρόπο που να μη μπορείς να το αντικρούσεις. Εγώ προσωπικά επιλέγω δύο φορές περισσότερες την εβδομάδα πάρκο και παιδική χαρά με τους φίλους μας. Όσους έχουν ακόμα ελεύθερο χρόνο για τέτοια παλιομοδίτικα πράματα.

Ο Πούτιν καθημερινά συνεχίζει να βομβαρδίζει την Ουκρανία. Αλλά δε βγαίνουμε στους δρόμους να απαιτήσουμε λύση. Γιατί εδώ η λύση πρέπει αναγκαστικά με τα τρέχοντα δεδομένα να σημάνει κλιμάκωση. Και είναι φαινόμενο σύνθετο που θέλει περίσκεψη. Οπότε το αφήνουμε στην άκρη στην καλύτερη, όταν δε δεχόμαστε να πάρει και επίσημα λίγη Ουκρανία να ησυχάσουμε. Λες και θα ησυχάσουμε τότε.

Ο Νετανιάχου βγαίνει στα Ηνωμένα Έθνη και διακηρύσσει ότι τα “48 αδέρφια μας που είναι ακόμα αιχμάλωτα της Χαμάς δε θα τα παρατήσουμε ποτέ”. Υπό άλλες συνθήκες αυτή θα ήταν μια δήλωση συγκινητική και ηρωική. Φαίνεται πως κάνει και εγκλήματα εντωμεταξύ. Αλλά κλινικοί πόλεμοι με πράξεις που σήμερα δε θα θεωρούσαμε εγκλήματα δεν υπήρξαν ποτέ.

Το Ισραήλ και η Ουκρανία ζουν μια εποχή που η δική μας Δύση ξεπέρασε. Μια εποχή μιλιταριστικού ιδεαλισμού, που όμως ήταν απαραίτητη ως ιστορικό στάδιο. Λέω απαραίτητη γιατί δε νομίζω ότι υπάρχει άλλη ιστορία εκτός από αυτή που πραγματικά συνέβη. Όμως εμείς τις κρίνουμε με τα σημερινά δικά μας δυτικά στάνταρντ, αυτά της καθιερωμένης και δεδομένης εθνικής αυτοκυριαρχίας και ειρήνης. Η νεωτερικότητα ήρθε με βαρύ κόστος. Μισή Κύπρος τουρκική είναι μια παρωνυχίδα.

[Featured image credit: “Heroism” by bogenfreund is licensed under CC BY-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/.]

Ο Ezra Klein, οικοδεσπότης δημοφιλούς προοδευτικού (Ντέμοκρατ, ντε) πόντκαστ, συνομιλεί με τον Ta-Nehisi Coates, συγγραφέα του επιδραστικού άρθρου The case for reparations, όχι για τόσο για τον Charlie Kirk, όπως λέει ο τίτλος, αλλά για το τι πήγε στραβά με τους Δημοκρατικούς και είναι πάνω ο Τραμπ.

Τα καλύτερα επιχειρήματα που κατάφεραν να ανασύρουν οι δυο τους σχετίζονται με την ανατροπή της απόφασης του Ανώτατου Δικαστηρίου για την προστασία του δικαιώματος στην έκτρωση σε ομοσπονδιακό επίπεδο (Roe vs Wade) και η αντιμετώπιση των τρανς ατόμων. Άντε και λίγη κλάψα γιατί οι μαύροι δεν τα πάνε καλά. Κατά τα άλλα οι Δημοκρατικοί δεν αναλώθηκαν για χρόνια σε ένα διαγωνισμό υπερδιόρθωσης που πήρε το όνομα woke ιδεολογία.

Όπως λέει και ο Bill Maher, εγώ πάντα προοδευτικός ήμουν. Αυτοί άλλαξαν.

Λοιπόν το The Case for Reparations ξεκινάει αναφερόμενος στους μαύρους των ΗΠΑ ως εξής: “Two hundred fifty years of slavery. Ninety years of Jim Crow. Sixty years of separate but equal. Thirty-five years of racist housing policy”. Να σας το πω διαφορετικά μήπως χτυπάει κάποια καμπανάκια: “Τετρακόσια χρόνια τουρκοκρατία, προτεκτοράτο των μεγάλων δυνάμεων, παγκόσμιοι πόλεμοι, εμφύλιος που μας έβαλαν να οι αγγλοαμερικάνοι να φαγωθούμε μεταξύ μας, δικτατορία, ΔΝΤ/τρόικα”. Βλέπετε την ομοιότητα στο αφήγημα; Αυτός είναι ο τρόπος για τις ομάδες των ανθρώπων να μεταφέρουν τις ευθύνες για την κακοδαιμονία τους σε κάποιον άλλον.

Αυτό κάνουμε κι εμείς, είμαστε οι Αφροαμερικανοί της Ευρώπης, οι μοιραίοι του Βάρναλη, φταίει το κακό μας το κεφάλι.

Το πόντκαστ: https://www.youtube.com/watch?v=UaeoDlLNnok.

Το άρθρο: https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2014/06/the-case-for-reparations/361631/.

Καθώς οι δουλειές γίνονται ολοένα και λιγότερο χειρωνακτικές και με την έλευση του AI, η ανάγκη για αποτελεσματικό χειρισμό της γλώσσας γίνεται μεγαλύτερη, γίνεται επιτακτική. Οι δουλειές μας στην καθημερινότητά τους αποτελούνται όλο και περισσότερο αναλογικά από δημιουργία, σύνδεση, σύνθεση και κατανόηση κειμένων απλών, τεχνικών, νομικών, σε μορφή προφορική ή γραπτή, εν συντομία σε μηνύματα ή εκτεταμένα σε έγγραφα. Το AI δε θα μειώσει αυτή την ανάγκη, θα τη μεγεθύνει, θα της ανοίξει νέες προοπτικές!

Πρέπει να μπορούμε να διατυπώνουμε και να κατανοούμε σύνθετες ιδέες, έννοιες και συστήματα με γλώσσα!

Δε λέω “σωστό” κατανάγκην χειρισμό, υπό την έννοια της αυστηρής γραμματικής και συντακτικού, αν και αυτά είναι εργαλεία της γλώσσας. Όπως και να το κάνεις, όσο προοδευτικός και να είσαι, αν δεν τα χρησιμοποιείς σωστά, ε, δε βοηθάς το νόημα που θες να μεταφέρεις. Η γλώσσα έχει σκοπό τη συνεννόηση και τη συνεργασία ανάμεσα σε ανθρώπους, δεν είναι κάτι που μας ανήκει προσωπικά.

Λέω “αποτελεσματικό” χειρισμό, αυτόν που θα μας βοηθά να διατυπώνουμε καθαρές σκέψεις και να τις μεταφέρουμε σε άλλους ανθρώπους αλλά και μηχανές. Πρέπει να μάθουμε να διατυπώνουμε σκέψεις με γλώσσα. Αυτό θέλει κυρίως πολλή τριβή με αυτήν. Τα παιδιά μας πρέπει να διαβάσουν πολλά βιβλία και να κάνουν πολλές ασκήσεις. Ειδικά τα αγόρια μάλλον περισσότερο. Εγώ μάλλον πρέπει να κατασκευάζω πιο μικρές προτάσεις. Θα προσπαθήσω. Το υπόσχομαι.

ΥΓ: Α, και πρέπει να μάθουμε επιτέλους να φτιάχνουμε nested bulleted lists. Στο σχολείο.

[Featured image credit: “Zine Study XIV: [language]” by Shawn Econo is licensed under CC BY-NC-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/2.0/.]

Λοιπόν ο Πάρις Ρούπος έχει πολύ χιούμορ. Καλές και κοφτερές ατάκες. Τα λέω αυτά έχοντας παρακολουθήσει κάποιες ώρες, όχι με δυο ρηλζ. Χρειάζεται να τα διευκρινίζω αυτά συχνά τελευταία. Του αρέσουν, δε, και οι αφορμές από ιστορικά γεγονότα και ημερομηνίες που τις προσαρμόζει και στα μέρη που επισκέπτεται έξυπνα. Γελάω. Μια χαρά. Όταν διακρίνω πολιτική θέση σε αυτά που λέει συνήθως είναι η απλή εύκολη, ανάλαφρη και δυστυχώς αναμενόμενη κριτική. Δεν πειράζει. Πάλι γελάω.

Αυτή η ατάκα του, για παράδειγμα, για τον Τσάρλι Κερκ, εκεί που λέει πιο πριν για την ελληνική σημαία και τα βοθρολύμματα, ότι “οι απόψεις του [του Κερκ] για την οπλοκατοχή επιτέλους έπιασαν το στόχο” είναι ένα δείγμα κοφτερής και ανίερης ατάκας. Η σάτιρα δε χρειάζεται να έχει τίποτα ιερό κι η αντοχή μας στη σατιρική επίθεση προς κάτι ιερό είναι δείγμα υγείας. Αλλού, όταν τους ακουμπάνε τα ιερά… εκρήγνυνται!

Αλλά! Στο πρόσφατο συμβάν με την Πίτσα Φαν, η οποία διέκοψε τη συνεργασία της μαζί του ως ινφλουένσερ μετά από κάποια αστειάκια που προσέβαλαν την ελληνική σημαία και μάλιστα με ανοιχτή και δημόσια τοποθέτηση… καταρχάς δεν απολύθηκε. Διεκόπη η συνεργασία. Άλλο το ένα άλλο το άλλο. Φρηλάνσερς έχουμε υπάρξει. Συνεργασίες ξεκινούν και σταματούν συνέχεια. Ένας πελάτης δεν είναι ο εργοδότης από τον οποίο εξαρτάται η επιβίωσή μας.

Επίσης. Δικαίωμά του να λέει τα κοφτερά αστεία του και μπράβο του. Είπα γελάω κιόλας μια χαρά. Μπορεί να συνεχίσει να το κάνει. Πιο επίσης. Δικαίωμα της πίτσας να διακόψει τη συνεργασία. Δεν είναι υποχρεωμένη ούτε να το χρηματοδοτεί αυτό ούτε και να της αρέσει. Σε λίγο θα μας πείτε ότι οι χορτοφάγοι κάνουμε κάνσελ τις κρεατοβιομηχανίες. Όχι, απλά δεν τις χρηματοδοτούμε! Και οι δύο σε κοινό απευθύνονται και από κοινό θα κριθούν. Αμήν!

Αν ήμουν στη θέση της πίτσας πάντως θα το χειριζόμουν πιο διπλωματικά το πράγμα. Δε θα το έκανα εν θερμώ, θα έδινα λίγο χρόνο, δε θα ανανέωνα τη συνεργασία. Και δε θα του έδινα και λόγο. Αν του έδινα το λόγο θα ήταν σα να τον εκβιάζω να σταματήσει αυτό που κάνει για να συνεχίσει τη συνεργασία μαζί μου. Θα το είχα αυτό το δικαίωμα αλλά προσωπικά δε θα ήθελα να του ασκήσω αυτή την πίεση. Θα του έλεγα ότι θέλω να δοκιμάσω κάτι άλλο. Αλλά αυτός είμαι εγώ.

Καταλαβαίνω όμως ακόμη ότι βολεύει πολύ το περιστατικό για να ταΐσει την πόλωση των ημερών γύρω από το ποιος κάνει το πιο καλό το κάνσελ, ποιος είναι πιο ηθικός και τα τοιαύτα. Η αριστερά ή η δεξιά! Γιατί το ηθικό κάνσελ είναι αποδεκτό, αρκεί να ακολουθεί τη δική μας ιδέα για την ηθική. Εμένα, από την άλλη, μου αρέσει η ελευθερία να λέω τη γνώμη μου χωρίς να την εξαρτώ από καμία πίτσα και είμαι εκ των προτέρων αποφασισμένος για τις συνέπειες.

Αυτό που βλέπω με θλίψη στα σχόλια τριγύρω είναι κάτι άλλο. Η ευκολία με την οποία η ευαισθησία και η αγάπη κάποιων γύρω από ένα σύμβολο ενότητας, όπως η σημαία, αυτομάτως τους κατατάσσει ως ακροδεξιούς και χουντικούς. Για άλλη μια φορά δεν υπάρχει μέση περιοχή. Η είσαι μαζί μας ή είσαι ναζί. Χαρακτηριστικό παράδειγμα από επιδραστικό προφίλ, αυτό του Κουραφέλκυθρου, άτομο με επίσης οξύτατο χιούμορ, με σκίτσο όπου η πίτσα φοράει το πουλί της Χούντας. Αυτή η ελαφρότητα! Αβάσταχτα προβλέψιμη κι ελαφριά. Θα καταλήξει κι ο φασισμός να μην είναι καν λέξη.

Αρκά, αναμένουμε απάντηση.

[Featured image credit: “LA Animation Festival – stand up comedy and art” by Doug Kline is licensed under CC BY-NC 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc/2.0/]

Καμιά φορά όταν πιάνω τη βαριά φιλοσοφία και ενδοσκόπηση, υπάρχουν κι εκείνες οι δύσκολες στιγμές, οι μαύρες μέρες, όλα μέσα στη ζωή είναι, τότε λοιπόν που τα στριφογυρνάω όλα αυτά στο μυαλό μου, συχνά καταλήγω και σε ένα παράπλευρο συμπέρασμα: δε βαριέμαι. Νομίζω πλέον δε βαριέμαι ποτέ!

Δεν το λέω για να το καυχηθώ αλλά αισθάνομαι ότι βλέπω ανθρώπους γύρω μου που βαριούνται. Που δεν έχουν ενδιαφέρον για κάτι, που απλά ζουν ή, ακόμη χειρότερα, ζουν τη ζωή τους μέσα από την καταβόθρα ενέργειας που έχουν γίνει τα κοινωνικά δίκτυα. Δεν το κάνω αυτό.

Βρίσκω ενδιαφέρον στη δουλειά μου. Γνήσιο ενδιαφέρον, θέλω να την εκτελώ σωστά, ό,τι κι αν σημαίνει αυτό. Έχω άποψη για το πώς την εκτελεί κάποιος σωστά αυτή τη δουλειά. Θέλω να γίνομαι καλύτερος σε αυτήν και να μαθαίνω νέα πράγματα. Θέλω να αλληλεπιδρώ με άλλους ανθρώπους γύρω από αυτήν και να τους μαθαίνω και να μου μαθαίνουν νέα πράγματα. Θέλω να συνεργάζομαι με ανθρώπους. Όταν ομάδες ανθρώπων συνεργάζονται αρμονικά για ένα κοινό σκοπό αναδύεται από τη συνεργασία τους, εκτός από το αποτέλεσμα, και κάτι μαγικό, μια ελπίδα.

Βρίσκω ενδιαφέρον έξω από τη δουλειά μου. Διαβάζω βιβλία, ακούω μουσική, βλέπω ταινίες, βλέπω σειρές. Τα ράφια με τα αδιάβαστα και οι λίστες με τα όσα δεν έχω ακόμα δει ή ακούσει αλλά θέλω να δω ή να ακούσω μεγαλώνουν. Με ενδιαφέρει από τη μια να τις καταναλώνω και να τις εμπλουτίζω. Απολαμβάνω αυτή την αλληλεπίδραση με τον πλανήτη και την ανθρώπινη νόηση του παρόντος και του παρελθόντος.

Βρίσκω ενδιαφέρον στην επικαιρότητα. Ενημερώνομαι, παρακολουθώ ενημερωτικά δελτία (νιουζλέττερζ ντε), πόντκαστ, εφημερίδες (στην ηλεκτρονική τους μορφή πια, αν και μου λείπει το χαρτί τους). Δε βλέπω τηλεόραση, αν και μου λείπει η κοινή πρόσληψη της πραγματικότητας που κάποτε μας έδινε. Η πολιτική, η οικονομία, η ιστορία, η γεωγραφία αλληλεπιδρούν με το σήμερα με έναν εκπληκτικό τρόπο, ο οποίος με ενδιαφέρει πολύ.

Βρίσκω ενδιαφέρον στους άλλους ανθρώπους. Συζητάω, διαφωνώ, τσακώνομαι (ολοένα και λιγότερο), τους συναντάω, τρώμε και πίνουμε μαζί, ταξιδεύουμε μαζί, οργανώνουμε πράγματα μαζί, δουλεύουμε μαζί, οραματιζόμαστε άλλα πράγματα μαζί. Οι άνθρωποι μπορούν να γίνουν παράδεισος και κόλαση για τους άλλους ανθρώπους. Ρουφάω όσο περισσότερο μπορώ κομματάκια αυτού του παραδείσου.

Βρίσκω απίστευτη απόλαυση στην οικογένειά μου, στη γυναίκα μου, στο γιο μου, στον τρόπο με τον οποίο η ζωή μας έχει αλλάξει με το παιδί, στις νέες προκλήσεις. Είναι λες και ο άνθρωπος έχει τα εργαλεία και τα προσόντα να αισθανθεί αισθήματα που αλλιώς -τα εργαλεία- θα έμεναν άχρηστα και μαραζωμένα και -τα συναισθήματα- θα έμεναν χωρίς να τα έχουμε αισθανθεί, θα άφηναν ένα κενό. Το ζω αυτό με ένταση. Η αλληλεπίδραση με παιδί που μεγαλώνει και βλέπεις την εξέλιξή του μέρα με τη μέρα και αναθεωρείς μέσα από αυτό όλο τον κόσμο μέρα με τη μέρα είναι συγκλονιστική. Θα ήθελα να είχα κι άλλα παιδιά.

Φυσικά με απασχολεί πολύ τι προλαβαίνω από όλα αυτά που σχεδιάζω να κάνω, να δω, να διαβάσω, να ακούσω, να ζήσω. Ίσως κάνω περισσότερα πλάνα από όσα μπορώ να ολοκληρώσω σε μια ζωή. Το προσπερνώ αυτό και θεωρώ υγιές ότι έχω την όρεξη και τη διάθεση και ας προλάβω όσα προλάβω.

Με αυτά και με αυτά δε βαριέμαι ποτέ!

Στο κάμπινγκ – δε βαριέμαι ούτε εκεί.

Πρόσφατα πέτυχα μια πολύ ωραία φεϊσμπουκική συζήτηση, από αυτές τις παλιές, που κάποιος θέτει ένα ακανθώδες θέμα και οι φίλοι του ορμάνε να τον δικαιώσουν ή να τον φάνε (μεταφορικάαα) με επιχειρήματα. Η ανάρτηση αυτή ισχυριζόταν (κρατώ μόνο το ζουμί) ότι:

ΟΛΕΣ ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΠΡΟΕΡΧΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΙΣΤΕΡΑ

Τις τελευταίες δεκαετίες, που ζω και ζώνομαι, όλες σχεδόν οι νέες ιδέες στα κοινωνικά ζητήματα προήλθαν από την πολιτική Αριστερά. Οικολογία, ομοφυλόφιλοι, μετανάστες, ζώα, όλα σχεδόν προήλθαν από κινήματα στις παρυφές συνήθως της Αριστεράς ή του προοδευτισμού ή πέστε το όπως θέλετε. […] Από τον συντηρητισμό, κάπως εύλογο κιόλας, δεν προήλθαν τόσο καινούργιες ιδέες όσο ανακύκληση παλαιότερων ιδεών σε νέο περιτύλιγμα. Δεν το λέω απαραιτήτως για κακό αυτό, αυτή είναι η δουλειά της συντηρητικής πτέρυγας και μπράβο της. Οι πιο καλές τους ιδέες είναι στα οικονομικά, όχι στα κοινωνικά.

Για να μην αδικήσουμε τον αναρτήσαντα, να επισημάνουμε τις πρώτες λέξεις, ότι δηλαδή αναφέρεται στις τελευταίες δεκαετίες. Τι το ‘θελε να το διευκρινίσει αυτό. Χειρότερα τα έκανε. Αλλά, αφού το θέλει, ας το επισημάνουμε για να είμαστε δίκαιοι απέναντί του. Άλλωστε, μπορεί τελικά να κάναμε και λάθος.

Ας συλλέξουμε λοιπόν τα επιχειρήματα που εξηγούν γιατί αυτός ο ισχυρισμός δεν έχει βάση και γιατί μάλλον εδράζεται σε επιφανειακές εντυπώσεις. Τα παρακάτω επιχειρήματα δεν είναι διατυπωμένα ως ένα συνεκτικό κείμενο αλλά πάνω-κάτω συλλογή των καλύτερων απαντήσεων στην ανάρτηση, κατά την άποψή μου.

• Η διάκριση που κάνεις είναι προοδευτικός-συντηρητικός, όχι αριστερός-δεξιός και είναι και ταυτολογία, προφανώς οι προοδευτικοί λέγονται έτσι επειδή έχουν νέες ιδέες και έχουν νέες ιδέες επειδή είναι προοδευτικοί.

• Νομίζω περισσότερο η αριστερά ακολουθεί κάποιες νέες ιδέες (και με τον ακτιβισμό, ριζοσπαστισμό, βολονταρισμό της ακούγεται πολύ) παρά τις παράγει. Όταν τις παράγει πρωτογενώς (έμφαση στο πρωτογενώς) της βγαίνει Μαρξ. Πχ κοινωνικό κράτος, είναι αριστερή ιδέα ή χριστιανική/συντηρητική;

• Χμμμ, η ίδια η ιδέα της ευρωπαϊκής ένωσης και μετέπειτα ενοποίησης, προήλθε από συντηρητικούς πολιτικούς. Ας μαντέψουμε από ποια πτέρυγα πολεμήθηκε και πολεμιέται.

•  Άλλο παράδειγμα: ανθρώπινα δικαιώματα. Ξεκινάμε από την επί του όρους ομιλία και πάμε σε Magna Carta (1215), English Bill of Rights (1689), the French Declaration on the Rights of Man and Citizen (1789, άντε εδώ υπάρχει λίγη αριστερά στην πολύ πρωτογενή της έννοια, βέβαια, καθόλου των τελευταίων δεκαετιών), US Constitution and Bill of Rights (1791) και φτάνουμε στο ΒΠΠ και τα Ηνωμένα Έθνη και την Διακήρυξη για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα. Αριστερά τελευταίων δεκαετιών: ολοένα και μεγαλύτερο κράτος πρόνοιας, ανοιχτά σύνορα, αντικαπαλισμός, αντιδυτικισμός, sex is performative.

• Επόμενο: ζώα. Πητ Σίνγκερ: προοδευτικός, άντε να τον πεις αριστερό οριακά αν πρέπει να τον βάλεις στο δίπολο και αυτό με την αμερικανική έννοια του όρου, όχι την ευρωπαϊκή. Αριστερά τελευταίων δεκαετιών: σπάστε τα σουβλατζίδικα, ηθική καθαρότητα κλπ.

•  Συνοπτικά: όλες οι καλές ιδέες που μοιάζουν αριστερές πρωτογενώς μάλλον δεν είναι. Έχουν τη ρίζα τους αλλού. Ενώ όταν τις περιέλαβε η αριστερά τις διαστρέβλωσε κιόλας. Αλλά έκανε καλές πορείες.

Δε θα μείνω όμως μόνο στα παραπάνω επιχειρήματα. Κάτι θα δώσω και στην αριστερά για να είμαι δίκαιος.

Όλα αυτά ισχύουν σε επίπεδο γέννησης πρωτογενών ιδεών. Δε μπορώ να παραγνωρίσω ότι πάμπολλοι άνθρωποι στο κέντρο και γενικά αριστερά του πολιτικού φάσματος στήριξαν εν τέλει προοδευτικές, δημοκρατικές και ιδέες ισότητας. Άσε, δε, που έννοιες όπως συντηρητισμός, δεξιά και κέντρο δεν είναι σταθερές ούτε και με ακρίβεια ορισμένες, οπότε τα στεγανά σε αυτή τη συζήτηση δε βοηθούν.

Ισχύει επίσης ότι από ιδέες όπως το κοινωνικό κράτος, όσο πρόχειρα κι αν έχουν συλληφθεί, ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού ωφελήθηκε προς στιγμήν, σταμάτησε να φοβάται τη φτώχεια, την ανισότητα, την πλήρη αμάθεια. Θα μπορούσαν τα πράγματα να είχαν γίνει και πολύ καλύτερα βέβαια, γιατί μια τάση της αριστεράς ήταν πάντοτε ο βολονταρισμός και η υπερδιόρθωση, η τάση υπερβολής δηλαδή που θα επιφέρει σώνει και καλά άμεσα το καλό που οραματιζόμαστε για τον κόσμο στη θεωρία. Αλλά γενικά η αριστερά στήριζε την προοδευτική ιδέα τελικά. Τη μεταβόλιζε στραβά αλλά τη στήριζε, την κρατούσε επίκαιρη και ζωντανή.

Βέβαια με κακές πολιτικές και με υπερδιόρθωση συχνά η πρόοδος πάει περίπατο και, όταν δεν πάει περίπατο, αντλεί πόρους για να υλοποιηθεί από το στρατόπεδο του αντιπάλου: την ανάπτυξη που φέρνει ο καπιταλισμός. Πχ πώς να ξεχάσεις ότι από αριστερές ιδέες σε υπερδιορθωτικό βαθμό υπέφεραν ή πέθαναν εκατομμύρια άνθρωποι στις κομμουνιστικές χώρες! Ή πώς να ξεχάσεις ότι από καπιταλιστικές ιδέες βελτιώθηκε η ζωή δισεκατομμυρίων ανθρώπων στη γη!

Ωραίες σκέψεις, που όλες καταλήγουν στην απλή ιδέα: η ελεύθερη οικονομία, με τις ανισότητές της, φέρνει ανάπτυξη. Τελικά φέρνει και πρόοδο. Αφήστε τους ανθρώπους ανά τον κόσμο να ασκήσουν τη διάνοιά τους και να παράξουν προϊόντα, υπηρεσίες, αξία. Να επιλέξουν ποια από αυτά χρειάζονται και πόσο και να τα προμηθευτούν στην αγορά. Όλοι θα ωφεληθούν. Όχι αναλογικά, αυτό είναι αδύνατο, η αναλογική/εξισωτική προσέγγιση είναι ολοκληρωτική, καταστροφική. Όλοι όμως θα ωφεληθούν. Και αυτό είναι καλό.

Featured image credit: A Lit de Justice at the Parlement of Paris, 1715, https://www.worldhistory.org/image/15499/a-lit-de-justice-at-the-parlement-of-paris-1715/.

Με τον Τσάρλι Κερκ πιθανώς διαφωνώ με τα μισά από όσα λέει, πιθανώς με το 68,27%. Δεν ξέρω πώς βγαίνει ποσοστό από κάτι τέτοιο. Δεν έχω ακούσει τα πάντα όλα όσα έχει πει αλλά έχω ακούσει να διαστρεβλώνονται και πολλά που έχει πει. Υπό το πρίσμα της στρέβλωσης πράγματι διαφωνώ. Αλλά δεν τα είπε. Τον έχω ακούσει να μιλάει όμως αρκετά επί ώρες και σε ολοκληρωμένες συζητήσεις, όχι σε αποσπασματικά ρηλζ.

Συμφωνώ σε θέματα ελεύθερης αγοράς, μεγέθους του κράτους, ελευθερίας του λόγου. Διαφωνώ σε θέματα όπως στάση προς την Ουκρανία, οι αμβλώσεις, οπλοκατοχή, κλιματική αλλαγή και στον υπέρμετρο ζήλο στην αντιμετώπιση της μετανάστευσης. Αναφέρομαι σε σημαντικά θέματα, όχι στο αν αναφέρθηκε σε ένα απόσπασμα της βίβλου με τρόπο που ακούγεται αιρετικός. Είναι όλα θέματα στα οποία υπάρχει βάθος, υπάρχουν πτυχές και ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες που δεν εξαντλούνται σε ένα “ναι ή όχι”. Σε αυτά τα θέματα συνήθως διαφωνώ με την κατακλείδα του και τη ζύγιση των επιχειρημάτων ή χριστιανική-φονταμενταλιστική προσέγγισή του, αλλά βλέπω με ενδιαφέρον το βασικό επιχείρημα και την ανάγκη για ύπαρξη αντι-επιχειρήματος. Τέλος, δε θεωρώ ότι είναι ένας δαίμονας ή ο διάβολος μεταμορφωμένος. Έγραψα για τη δολοφονία του και τις σκέψεις που μου ξεπήδησαν από αυτήν χτες.

Να εδώ μια πρόσφατη συζήτησή του με τον Γκάβιν Νιούσομ, το Δημοκρατικό κυβερνήτη της Καλιφόρνια, μιας πολύ έντονα Δημοκρατικής πολιτείας (45% – 25%). Είναι το πρώτο επεισόδιο του πόντκαστ του,. Ο Νιούσομ κάνει μια πολύ ανοιχτή και τίμια συζήτηση μαζί του και αναζητά τα αίτια της δημοφιλίας του Κερκ, ρωτά που έχουν κάνει λάθος οι Δημοκρατικοί και έχουν χάσει το ίδιο τους το κοινό και ζητά πρακτικά… συμβουλές. Ο Κερκ του τις δίνει! Αν και δεν έχει τόσο αυτό σημασία, σημασία έχει ο τρόπος που κάνουν διάλογο. Διάλογο! Και χωρίς να φορέσουν ο ένας στον άλλο καμιά ταμπέλα.

Επί της αρχής δέχομαι ότι ακόμη και τα πιο ακανθώδη ζητήματα σηκώνουν συζήτηση. Πρέπει να σηκώνουν συζήτηση. Έχουν ενδιαφέρουσες και χρήσιμες πτυχές όταν μπαίνει κανείς σε ανάλυση. Τη χρειάζονται τη συζήτηση, ακόμη κι αν αυτό είναι για να σιγουρευτούμε ότι έχουμε δίκιο. Γιατί μπορεί πάντα να παρουσιαστούν νέα επιχειρήματα ή νέα δεδομένα. Και ποιος θα μας τις δώσει αυτές τις πτυχές; Πιθανότατα αυτός με τον οποίο διαφωνούμε, αυτή που αναζητά την αντίθετη προσέγγιση! Για την οπλοκατοχή έγραψα στο παραπάνω άρθρο. Για την άμβλωση είχα γράψει και παλιότερα. Για την κλιματική αλλαγή σκέφτομαι πολλά που συχνά δεν ευθυγραμμίζονται με το σύνηθες αφήγημα.

Γι’ αυτό ο διάλογος με την αντίθετη πλευρά είναι ζωτικός και απαραίτητος. Ο Τσάρλι Κερκ το στήριζε αυτό και όλοι του το αναγνωρίζουν. Να εδώ, ας πούμε ο Έζρα Κλάιν, που θα ισχυριζόταν κανείς πως στέκεται καθαρά στην πλευρά του απέναντι στρατοπέδου και είναι γενικά έβας επιδραστικός σχολιαστής. Δηλώνει ευθαρσώς ότι ο τρόπος που ο Κερκ έκανε πολιτικό διάλογο ήταν ο σωστός γιατί ήταν ανοιχτός σε διάλογο και επιδίωκε τη συζήτηση με επιχειρήματα χωρίς να κρύβει τις απόψεις του και χωρίς να κρύβεται ο ίδιος. Επιδίωκε τη συζήτηση ανοιχτά!

Ένα φαινόμενο που παρατηρώ εδώ και καιρό και αναδύθηκε έντονα στο δημόσιο διάλογο μετά τη δολοφονία του Κερκ είναι η απόπειρα δαιμονοποίησής του ιδεολογικού αντιπάλου. Η προσπάθεια δηλαδή να απομονώσουμε φράσεις του ή να διαστρεβλώσουμε άλλες ή να βάλουμε στο μικροσκόπιο παράλλες και τελικά να τις κάνουμε να φανούν ακραίες, με αποτέλεσμα ο αντίπαλός μας να φανεί επομένως κι αυτός ακραίος συνολικά και άρα να τον απορρίψουμε καθολικά. Είναι μια μορφή διανοητικής ατιμίας ή τεμπελιάς. Κατηγοριοποιούμε τον αντίπαλό μας με μια ταμπέλα και χωρίς σκέψη τον απορρίπτουμε κι αυτόν και τις ιδέες του. Ή, αντίστροφα, μπορεί και να τον δεχόμαστε αν η ταμπέλα μας βολεύει.

Με τον Κερκ λοιπόν μπορεί να διαφωνώ σε πολλά, αλλά τη δαιμονοποίησή του δεν τη δέχομαι κι αυτό άσχετα με το θάνατό του και τον τρόπο που έγινε. Δε θα τη δεχόμουν και πριν, δε θα τη δεχόμουν και χωρίς τη δολοφονία του. Ο τίμιος διάλογος προϋποθέτει την τίμια αντιμετώπιση του αντιπάλου σε επίπεδο ιδεών. Κάτι που, θα το παρατηρήσατε ίσως, συμβαίνει όλο και λιγότερο στην ιδεολογική πόλωση που ζούμε.

Κάτι που επίσης συμβαίνει είναι η προσπάθεια σε όρια υπερβολής να πείσουμε πέρα από κάθε αμφιβολία και με τον πιο εμφατικό τρόπο για την ταμπέλα που βάζουμε. Να υπερθεματίσουμε στα όρια που μας επιτρέπει η γλώσσα μας. με σχεδόν λογοτεχνικό τρόπο για το πόσο έχουμε δίκιο και ο αντίπαλός μας άδικο. Και με τρόπο οριστικό και αμετάκλητο. Με έχει κουράσει αυτή η έμφαση και η σιγουριά στην αλήθεια των απόψεών μας. Εγώ ο ίδιος δεν πιστεύω τα ίδια που πίστευα στα 25 μου ή τουλάχιστον έχω καλλιεργήσει πάρα πολύ αυτά που πίστευα μικρός.

O Κερκ προκαλούσε αυτό το κακό ένστικτο του κόσμου και προκαλούσε τις καθιερωμένες ιδέες που, μαντέψτε, είχαν τρύπες, είχαν λεπτομέρειες που το κυρίαρχο αφήγημα δεχόταν και ακόμη επέβαλε χωρίς αμφισβήτηση. Θέματα βαθιά και περίπλοκα, που έχουν ανάγκη από βαθιά ανάλυση, δεν εξαντλούνται με μια μονόπλευρη αντιμετώπιση. Μερικά παραδείγματα θεμάτων όπου το κυρίαρχο αφήγημα το δεχόμαστε σχεδόν αυτονόητα, με ελάχιστη κριτική, ενστάσεις και δισταγμούς:

• ελεύθερη οικονομία, καπιταλισμός
• κράτος πρόνοιας
• μεταναστευτικό, Ισραήλ/Παλαιστίνη
• μεσανατολικό
• κλιματική αλλαγή
• αντιμετώπιση κόβιντ, καραντίνες
• αμβλώσεις
• είναι τα φύλα δύο
• ισότητα μισθών φύλων
• μητρότητα
• έθνος
• θρησκεία

Κι ακόμη κι αν απορρίψει κανείς κάτι εντελώς και είναι απόλυτα βέβαιος για τις απόψεις του, θα του λείπει το εργαλείο της κατανόησης του αντιπάλου. Γιατί η κατανόηση χρειάζεται αν πρόκειται να συνυπάρξουμε μαζί του και όχι να τον εξολοθρεύσουμε ή να τον υποτάξουμε. Μιλώ για τίμια κατανόηση, απαραίτητη για τη συμβίωση και τη συνύπαρξη. Όχι κατανόηση που απλά θα επιβεβαιώσει τις απόψεις μας και θα τις επιτείνει, παρουσιάζοντάς τες με ακόμη μεγαλύτερη έμφαση.

Κάτι τέτοιες μονόπλευρες αντιμετωπίσεις διχαστικών θεμάτων είναι που έκαναν και τη Μέλανι Φίλλιπς, αλλά και πολλούς άλλους, να απομακρυνθούν από την αριστερά ή το γενικότερο προοδευτικό χώρο. Γιατί δεν ήταν πια προοδευτικός. Αυτό δε δίνει άδεια στον άλλο χώρο να είναι ακροδεξιός. Αλλά στριμώχνει το κέντρο ακόμη περισσότερο, το κέντρο το δημιουργικό, με τις συγκλίσεις και τους συμβιβασμούς του. Εδώ μας αναλύει Φίλλιπς γιατί απομακρύνθηκε από την αριστερά τη δεκαετία του 1980 με αφορμή το πώς χειριζόταν ο Guardian, στον οποίο εργαζόταν, το μεσανατολικό: Why I left the left.

Ο Charlie Kirk ήταν Αμερικανός, συντηρητικός ακτιβιστής, υποστηρικτής του Ντόναλντ Τραμπ, εξαιρετικά δραστήριος στο δημόσιο διάλογο, όργωνε τα αμερικανικά πανεπιστήμια για να αντιπαρατεθεί γύρω από τις ιδέες του. Λέω “ήταν” γιατί χτες, στη Γιούτα, σε μια τέτοια συνάντηση, πυροβολήθηκε στο λαιμό από άγνωστο ως τώρα δράστη και πέθανε λίγο μετά. Ήταν ένα σύμβολο της αμερικανικής συντηρητικής νεολαίας, είχε δεξιές ριζοσπαστικές απόψεις και ήταν πολύ δημοφιλής. Ήταν 31 ετών και είχε παιδιά.

Η δολοφονία του Charlie Kirk σχολιάζεται μέσα από το εύκολο και απλοϊκό πρίσμα χαρακτηρισμών όπως αριστερός δεξιός ακροδεξιός κλπ. Ο καθένας που έχει δει τρία ρηλζ στο Youtube θεωρεί ότι έχει ολοκληρωμένη άποψη. Ωστόσο ας αναρωτηθεί γιατί τόσο μεγάλο τμήμα του αμερικανικού λαού έχει αυτή την περίεργη εμμονή με την προσωπική ελευθερία όπως οι αμερικανοί συντηρητικοί. Ας αναζητήσει τις αρχές του προτεσταντισμού και της προσωπικής ελευθερίας που έχουν υπάρξει θεμελιώδεις για την αμερικανική κουλτούρα.

Αυτό οι Ευρωπαίοι δεν το καταλαβαίνουμε. Βάζουμε μια ταμπέλα, θυμόμαστε το Χίτλερ και τις χούντες μας και βγάζουμε συμπεράσματα. Το θέμα είναι πολύπλοκο και πολυδιάστατο. Ας αναρωτηθούμε γιατί η δημοτικότητα των Δημοκρατικών, της αριστεράς της Αμερικής, είναι στα τάρταρα μετά από την τόση “φρίκη” Τραμπ.

Ο Kirk δεν ήταν ακροδεξιός, ήταν Αμερικανός συντηρητικός με μεγάλη τόλμη για δημόσιο διάλογο. Σε πολλά μπορεί να διαφωνώ μαζί του αλλά στήριζε άλλη μια σημαντική αμερικανική φιλελεύθερη αξία: το δημόσιο και ελεύθερο διάλογο. Κάτι που οι Δημοκρατικοί είχαν σταματήσει να κάνουν, ταμπουρωμένοι πίσω από τα identity politics. Για τους Αμερικανούς το Σύνταγμά τους και τα Amendments του είναι ιερά. Η ελευθερία του λόγου είναι η ιερή και οι Δημοκρατικοί ξέχασαν αυτή την αξία στο όνομα μιας περίεργα ιδωμένης ισότητας

Οι Ρεπουμπλικανοί έχουν τώρα δύο πρόσφατες απόπειρες δολοφονίας στον πρόεδρό τους και μια επιτυχημένη εναντίον ενός τύπου που έγινε σύμβολο της νεολαίας τους. Πριν λίγες ημέρες η Ουκρανή πρόσφυγας Iryna Zarutska δολοφονήθηκε στο μετρό στη Νότια Καρολίνα από έναν μαύρο άνδρα ο οποίος είχε βεβαρυμένο ποινικό μητρώ όμως μονίμως βρισκόταν ελεύθερος. Μάλιστα τα μεγάλα ΜΜΕ της χώρας δεν έπαιξαν την είδηση παρά μόνο όταν υπήρξε κατακραυγή. Πριν λίγους μήνες οι Δημοκρατικοί Melissa και ο άντρας της Mark Hortman δολοφονήθηκαν στο σπίτι τους από οπαδό του Τραμπ. Η χώρα αυτή κινδυνεύει να περιπέσει σε αταξία και μαζί και όλος ο κόσμος που εξαρτάται από αυτούς.

Αυτά τα γεγονότα έχουν τη δυνατότητα να λειτουργήσουν πολλαπλασιαστικά και επιταχυντικά σε μια ακραία πολωμένη χώρα όπως οι ΗΠΑ και να οδηγήσουν σε συνθήκες αποσταθεροποίησης και περαιτέρω υποβάθμισης των δημοκρατικών θεσμών στο όνομα καταστάσεων κρίσεις. Κάποιος αδίστακτος σαν τον Τραμπ δε θα είχε κανένα πρόβλημα να χρησιμοποιήσει βία. Αν και πιστεύω ότι θα σκεφτεί πονηρά, θα κατευνάσει τα ήθη και θα ανεμίζει τα γεγονότα αυτά ως φόβητρο με κάθε ευκαιρία. Αλλά προφητείες σε αυτά τα πράγματα δε χωρούν.

Όπως είπα με τον Kirk δε συμφωνώ σε όλα. Καταρχάς όμως συμφωνώ σε πολλά, συμφωνώ στο πνεύμα του αμείλικτου δημόσιου διαλόγου που πρέπει να γίνεται και να μη σταματά από τίποτα, συμφωνώ στο πνεύμα της ελεύθερης αγορά, συμφωνώ στο πνεύμα του μικρού κράτους. Δε συμφωνώ σε θέματα αμβλώσεων, οπλοκατοχής και θεωρίες υπερβολικά διατυπωμένες όπως πχ αυτή της αντικατάστασης του λευκού πληθυσμού από μετανάστες που λειτουργεί μόνο στο θυμικό των ανθρώπων. Βέβαια καταδικάζω όπως και με ό,τι τρόπο μπορώ τη δολοφονία ενός νέου ανθρώπου που έκανε ανοιχτό διάλογο. Ανοιχτό! Δεν έκρυβε τα χαρτιά του και έμπαινε στα ρουθούνια των αντιπάλων του με επιχειρήματα.

Τι είναι ένας άνθρωπος με τον οποίο συμφωνώ σε κάποια πράγματα και όχι σε άλλα; Ακροδεξιός φασίστας; Κάτι άλλο; Τι είμαι εγώ; Δυσκολεύομαι να παρακολουθήσω αυτούς τους μανιχαϊστικούς όρους που περισσότερο σταματούν το διάλογο και δίνουν μια εύκολη νοητική διέξοδο σε ανθρώπους που δε θέλουν να εμβαθύνουν στα γεγονότα. Ο κόσμος μας είναι περίπλοκος και η Αμερική δεν είναι εύκολο να κρίνεται με ευρωπαϊκά, πόσω μάλλον, ελληνικά κριτήρια.

Η οπλοκατοχή για παράδειγμα είναι ένα ζήτημα-αγκάθι. Για εμάς μοιάζει αυτονόητο ότι ζούμε σε μια κοινωνία ευνομίας όπου τα όπλα δεν τα χρειάζονται οι πολίτες και μας προστατεύει η αστυνομία. Για μεγάλο μέρος του αμερικανικού πληθυσμού η αυτοπροστασία διαφυλάσσεται ρητά από το 2nd Amendment του Συντάγματος. Εμάς μας χαλάει βέβαια λίγο που η αστυνομία έχει το μονοπώλιο της βίας – άλλη συζήτηση αυτή αλλά να που το θέμα έχει παραφυάδες και λεπτομέρειες και δεν απαντιέται με ένα απλό ναι ή όχι. Και η λογική αυτή έχει μέσα της και το δικαίωμα στην αυτοπροστασία και τη φιλοσοφία ότι η προσωπική ελευθερία είναι το ύψιστο αγαθό, όχι το κράτος, που μπορεί να μας την προσέχει πλημμελώς ή ακόμη και να στρέφεται εναντίον της. Αν βγάλουμε τα τσιτάτα από τη μέση, υπάρχει μια βαθιά ιστορική, φιλοσοφική διαφορά ανάμεσα στο πώς αντιλαμβανόμαστε την προσωπική ελευθερία και τη σχέση πολίτη-κράτους που μας κάνει πολύ διαφορετικούς από τους Αμερικανούς.

Αυτή η φιλοσοφία αντλεί από την προτεσταντική ιστορία της Αμερικής που είχε σπάσει τα δεσμά με την Εκκλησία υπέρ της προσωπικής ερμηνείας και προσέγγισης του θείου (γιατί προηγουμένως η μόνη οδός για το θείο ήταν το εκκλησιαστικό δόγμα) και τον ατομισμό (individualism) που δίνει στο άτομο την ελευθερία να ασκήσει την αυταξία του και να χρησιμοποιήσει τη νόησή του και το μόχθο του για να πετύχει τις προσωπικές του επιθυμίες και στόχους και εν πάση περιπτώσει να επιδιώξει την ευτυχία του (pursuit of happiness) όπως αυτό τη θεωρεί.

Αυτός ο ατομισμός και αυτή η ελευθεριακότητα είναι μια από τις αμερικανικές υπερδυνάμεις. Ικανή για καλό και για κακό. Ικανή να δώσει το κίνητρο στο άτομο να γίνει μεγιστάνας της επιχειρηματικότητας ή να ιδρύσει ένα κοινόβιο ή μια θρησκευτική σέκτα. Η ελευθερία είναι κάτι που κοστίζει και τη ζυγίζουμε διαφορετικά σε Ευρώπη και Αμερική και τελοσπάντων δεν πρέπει να κρίνουμε αιτήματα όπως αυτό της οπλοκατοχής με μαυρόασπρο φίλτρο και τους υποστηρικτές του απλώς ως πολεμοχαρείς.

Η δημοκρατική, φιλελεύθερη, μεταπολεμική μας άποψη των πραγμάτων μας κάνει να θεωρούμε το κράτος δικαίου ως κάτι το αυτονόητο και, παρόλο που στην πράξη δεν το εμπιστευόμαστε, το θεωρούμε υποχρεωμένο να μας παρέχει τα πάντα. Το κράτος δεν είναι πάντα καλοπροαίρετο και δεν είναι πάντα ικανό για καλή προαίρεση γιατί είναι ανθρώπινο κατασκεύασμα και άρα ικανό για σφάλματα. Ε, αυτό το τελευταίο όλοι το έχουμε βιώσει. Επομένως μεγάλο μέρος της Αμερικανικού συντηρητικού κόσμου θεωρεί αυτονόητο το αίτημα για μικρότερο κράτος και αιτείται τη μικρότερη δυνατή παρέμβασή του στη ζωή του ανθρώπου.

Σε αυτό το συγκείμενο οι όροι αριστερός, κεντρώος, δεξιός έχουν στρεβλωθεί απίστευτα. Αυτό οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην πόλωση της αμερικανικής πολιτικής τα τελευταία χρόνια όπου έχει χαθεί σχεδόν το κέντρο (βλέπε Haidt, The Righteous Mind). Με το κέντρο να λείπει από το διάλογο όλοι είναι είτε ακροαριστεροί ή, από την άλλη πλευρά φασίστες. Αν επιθυμείς κοινωνική πολιτική είσαι κομμουνιστής. Αν έχεις σκέψεις ενάντια στην έκτρωση είσαι ναζί. Σε αυτή την παράνοια χρεώνω πολλά στο ηθικό πλεονέκτημα της αριστεράς που διαπέρασε την πολιτική σκέψη και τη δημόσια σφαίρα σε όλη τη Δύση. Είναι κάτι που έχουμε δει και στη χώρα μας.

Σκεφτείτε τι συναισθήματα σας προκαλούνται αυθόρμητα από τα όσα έχετε διαβάσει και ακούσει τα τελευταία αρκετές δεκάδες χρόνια όταν ακούτε τη λέξη δεξιά. Ειδικά στην Ελλάδα έχουμε και το σύνθημα “ο λαός δεν ξεχνά τι σημαίνει δεξιά” που μπορεί να είχε μια κάποια δυναμική πριν 50 χρόνια όμως στη συνέχεια ήταν απλά τοξικό και διχαστικό. Ε, θα εκπλαγείτε πόσο όμοια είναι η κατάσταση σε όλη τη Δύση. Η δεξιά είναι αυτομάτως κάτι αρνητικό. Τι κι αν πέρασε μεγάλες περιόδους που δεν κυβέρνησε (ειδικά στην Ελλάδα)! Το δεξιό είναι αρτηριοσκληρωτικό, συντηρητικό, θυμίζει κακές εποχές.

Ακόμα και η λέξη συντηρητικό χρησιμοποιείται αυτομάτως ως κάτι αρνητικό, σε αντίστιξη με τη λέξη προοδευτικό, το οποίο αυτομάτως θεωρείται κάτι θετικό. Λες και κάθε αλλαγή, κάθε τι που μας πάει μπροστά μας πάει σε κάτι καλό. Λες και κάθε τι από το παρελθόν είναι αυτομάτως αρνητικό και πρέπει να το αποδομήσουμε και να το απορρίψουμε αχώνευτο.

Με αυτή την πολωτική κουλτούρα αποκλείουμε από τις διεργασίες μας και απομονώνουμε περίπου το μισό ανθρώπινο πληθυσμό. Και είναι ένας πληθυσμός που είναι συνήθως πιο ήσυχος, λιγότερο φωνακλάς, πιο… νοικοκυραίος, όπως αρέσκονται πολλοί να τον ονομάζουν. Λες και είναι κακό να είσαι νοικοκύρης και υπεύθυνος άνθρωπος. Το ντύσαμε και αυτό με έναν απωθητικό μανδύα άκριτα και χωρίς να το εξετάσουμε σε βάθος.

Παρατηρώ πλέον έκπληκτος τον κόσμο, στον οποίο έζησα 50 σχεδόν χρόνια και οποίος κόμιζε ελπίδες και θεωρούσε κάποια πράγματα θεμελιώδη και αδιαπραγμάτευτα, να παραλύει μπροστά σε δυνάμεις καινοφανείς αλλά τις οποίες σχεδόν εξέθρεψε, καθώς θεώρησε αυτάρεσκα τις αξίες του αυτονόητες και δεν τις χαλύβδωσε. Αυτό που μου μένει είναι η αναζήτηση για το πώς θα ξαναχτίσουμε έναν κόσμο εμπιστοσύνης από έναν κόσμο που δεν αισθάνεται να έχει πλέον συνοχή.

Στο Enlightenment Now: The case for Reason, Science, Humanism and Progress ο Steven Pinker θυμίζει πως “Ένα μεγάλο επίτευγμα της Επιστημονικής Επανάστασης -ίσως το μεγαλύτερο- ήταν η κατάρριψη της ιδέας ότι το σύμπαν εμφορείται από νόημα“. Δε συμβαίνει δηλαδή τίποτα εξαιτίας κάποιας ανώτερης δύναμης, κάποιου ανώτερου σκοπού. Δεν οφείλονται τα δεινά μας σε κάποια εξωτερική δύναμη που προτιμά κάποιους ανθρώπους, επίλεκτους, έναντι άλλων. Αλλά ούτε και τα καλά που βιώνουμε προέρχονται από αντίστοιχες δυνάμεις. Εμείς προκαλούμε και τα δύο με τον τρόπου που χειριζόμαστε τη φύση, τις δυνάμεις της και τις σχέσεις μας με τους άλλους ανθρώπους.

Όσο απλό κι αν ακούγεται αυτό, χρειάστηκε μια πολιτισμική επανάσταση αιώνων για να το εμπεδώσουμε, μια Αναγέννηση. “Ο Γαλιλαίος, ο Νεύτωνας και ο Λαπλάς“, συνεχίζει ο Πίνκερ, “αντικατέστησαν το θέατρο της κοσμικής ηθικής με ένα καλοκουρδισμένο σύμπαν, μέσα στο οποίοι τα γεγονότα που συμβαίνουν οφείλονται σε αίτια και συνθήκες και όχι σε σκοπούς για το μέλλον“. Διευκρινίζει, βέβαια ότι οι άνθρωποι θέτουν στόχους, αλλά όχι το σύμπαν και η φύση. Είναι η αναχώρηση της ανθρώπινης σκέψης από τη δεισιδαιμονία προς την επιστημονική σκέψη. Η αλήθεια είναι κάτι που μπορεί να προσεγγιστεί με λογική σκέψη, εμπειρισμό και χωρίς δόγματα.

Στα χρόνια που ακολούθησαν και ιδίως μέσα στον 20 αιώνα, αυτόν που εύκολα η γενιά μου ξεχνάει ότι πάει, τελείωσε, ήδη εδώ και 25 χρόνια, ο άνθρωπος βρήκε την ευκαιρία να απολαύσει έναν ατομισμό άνευ προηγουμένου, να αναθεωρήσει τη σχέση του με το θεό και τη φύση, να την κάνει πιο ατομική, πιο προσωπική, να αποκτήσει το δικαίωμα αλλά και τα εφόδια για να επιδιώξει τους στόχους του, που ελεύθερα μπορεί να θέσει ως άτομο και προσωπικότητα. Υπέροχα πράγματα (για τον άνθρωπο της Δύσης).

Όμως αυτός ο ατομισμός, αν και συνιστά μια εξαιρετικά ισχυρή δύναμη μας οδήγησε σε μια αψήφιση της κοινωνίας, των δομών της και των αξιών που αποτελούσαν τον συνεκτικό της ιστό. Ο ατομισμός αυτός ήταν απαραίτητος και η αψήφιση αυτή αναπόφευκτη. Όμως έφτασε στο σημείο της υπερδιόρθωσης. Ο άνθρωπος απομονώθηκε από κάθε σχεδόν στοιχείο που τον συνέδεε με αξίες κοινωνικές και συνεκτικές. Έγινε ένα άτομο που επιδιώκει την τύχη του μόνο του. Αξίες όπως το έθνος, η οικογένεια, το κοινωνικό σύνολο αποδομήθηκαν και επανερμηνεύτηκαν μόνο στη βάση των αρνητικών τους προσλήψεων. Το ίδιο και υπερεθνικοί θεσμοί όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση και το ΝΑΤΟ. Όλα αυτά ήταν θεμέλια σταθερότητας για την ευημερία που βιώσαμε.

Χρειαζόμαστε μια ακόμη πιο νέα αλλά υγιή προσέγγιση και ερμηνεία που δεν είναι απαραίτητο να είναι συντηρητική. Αυτή θα περάσει κατά τα φαινόμενα μέσα από το πυρ της εποχής Τραμπ, αυτής της νέας τάξης πραγμάτων, όπου οι θεσμοί υποκλίνονται στη δύναμη, και όπου οι παγκόσμιες ισορροπίες θα αμφισβητηθούν από δυνάμεις μη δυτικές, μη φιλελεύθερες, όπως η Ρωσία, η Κίνα, η Τουρκία, οι ισλαμικές χώρες, πιθανώς και η Ινδία. Ενώ την ίδια ώρα η Ευρωπαϊκή Ένωση παλεύει να βρει ξανά το σκοπό της.

Image credit: The Enlightenment Room of the British Museum – “Enlightenment” by a.canvas.of.light is licensed under CC BY 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by/2.0/.