Στο Enlightenment Now: The case for Reason, Science, Humanism and Progress ο Steven Pinker θυμίζει πως “Ένα μεγάλο επίτευγμα της Επιστημονικής Επανάστασης -ίσως το μεγαλύτερο- ήταν η κατάρριψη της ιδέας ότι το σύμπαν εμφορείται από νόημα“. Δε συμβαίνει δηλαδή τίποτα εξαιτίας κάποιας ανώτερης δύναμης, κάποιου ανώτερου σκοπού. Δεν οφείλονται τα δεινά μας σε κάποια εξωτερική δύναμη που προτιμά κάποιους ανθρώπους, επίλεκτους, έναντι άλλων. Αλλά ούτε και τα καλά που βιώνουμε προέρχονται από αντίστοιχες δυνάμεις. Εμείς προκαλούμε και τα δύο με τον τρόπου που χειριζόμαστε τη φύση, τις δυνάμεις της και τις σχέσεις μας με τους άλλους ανθρώπους.
Όσο απλό κι αν ακούγεται αυτό, χρειάστηκε μια πολιτισμική επανάσταση αιώνων για να το εμπεδώσουμε, μια Αναγέννηση. “Ο Γαλιλαίος, ο Νεύτωνας και ο Λαπλάς“, συνεχίζει ο Πίνκερ, “αντικατέστησαν το θέατρο της κοσμικής ηθικής με ένα καλοκουρδισμένο σύμπαν, μέσα στο οποίοι τα γεγονότα που συμβαίνουν οφείλονται σε αίτια και συνθήκες και όχι σε σκοπούς για το μέλλον“. Διευκρινίζει, βέβαια ότι οι άνθρωποι θέτουν στόχους, αλλά όχι το σύμπαν και η φύση. Είναι η αναχώρηση της ανθρώπινης σκέψης από τη δεισιδαιμονία προς την επιστημονική σκέψη. Η αλήθεια είναι κάτι που μπορεί να προσεγγιστεί με λογική σκέψη, εμπειρισμό και χωρίς δόγματα.
Στα χρόνια που ακολούθησαν και ιδίως μέσα στον 20 αιώνα, αυτόν που εύκολα η γενιά μου ξεχνάει ότι πάει, τελείωσε, ήδη εδώ και 25 χρόνια, ο άνθρωπος βρήκε την ευκαιρία να απολαύσει έναν ατομισμό άνευ προηγουμένου, να αναθεωρήσει τη σχέση του με το θεό και τη φύση, να την κάνει πιο ατομική, πιο προσωπική, να αποκτήσει το δικαίωμα αλλά και τα εφόδια για να επιδιώξει τους στόχους του, που ελεύθερα μπορεί να θέσει ως άτομο και προσωπικότητα. Υπέροχα πράγματα (για τον άνθρωπο της Δύσης).
Όμως αυτός ο ατομισμός, αν και συνιστά μια εξαιρετικά ισχυρή δύναμη μας οδήγησε σε μια αψήφιση της κοινωνίας, των δομών της και των αξιών που αποτελούσαν τον συνεκτικό της ιστό. Ο ατομισμός αυτός ήταν απαραίτητος και η αψήφιση αυτή αναπόφευκτη. Όμως έφτασε στο σημείο της υπερδιόρθωσης. Ο άνθρωπος απομονώθηκε από κάθε σχεδόν στοιχείο που τον συνέδεε με αξίες κοινωνικές και συνεκτικές. Έγινε ένα άτομο που επιδιώκει την τύχη του μόνο του. Αξίες όπως το έθνος, η οικογένεια, το κοινωνικό σύνολο αποδομήθηκαν και επανερμηνεύτηκαν μόνο στη βάση των αρνητικών τους προσλήψεων. Το ίδιο και υπερεθνικοί θεσμοί όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση και το ΝΑΤΟ. Όλα αυτά ήταν θεμέλια σταθερότητας για την ευημερία που βιώσαμε.
Χρειαζόμαστε μια ακόμη πιο νέα αλλά υγιή προσέγγιση και ερμηνεία που δεν είναι απαραίτητο να είναι συντηρητική. Αυτή θα περάσει κατά τα φαινόμενα μέσα από το πυρ της εποχής Τραμπ, αυτής της νέας τάξης πραγμάτων, όπου οι θεσμοί υποκλίνονται στη δύναμη, και όπου οι παγκόσμιες ισορροπίες θα αμφισβητηθούν από δυνάμεις μη δυτικές, μη φιλελεύθερες, όπως η Ρωσία, η Κίνα, η Τουρκία, οι ισλαμικές χώρες, πιθανώς και η Ινδία. Ενώ την ίδια ώρα η Ευρωπαϊκή Ένωση παλεύει να βρει ξανά το σκοπό της.
Image credit: The Enlightenment Room of the British Museum – “Enlightenment” by a.canvas.of.light is licensed under CC BY 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by/2.0/.
