Τάκης Μπουγιούρης

Η αναλυτική ηθική είναι δύσκολο πράγμα. Το καθημερινό καλό μοιάζει συχνά απλό και εύκολο στη σύλληψή του, αλλά αν κάτσεις και το αναλύσεις θα βρεθείς μπροστά σε εκπλήξεις. Πχ είναι καλό να έχουμε μικρή ή μεγάλη φορολογία; Είναι καλό να τραβήξουμε το μοχλό στο κλασσικό πρόβλημα με το τρενάκι ή όχι; Και άλλα πολλά.

Επειδή η καθημερινή ηθική μοιάζει πράγματι απλή (πχ αν σε κάποιον πέσουν τα πράγματα που κρατάει στα χέρια του, σπεύδουμε να τον βοηθήσουμε ενστικτωδώς ή τελοσπάντων δύσκολα κάποιος άλλος θα μας πει ότι κακώς κάναμε που σπεύσαμε να τον βοηθήσουμε) νομίζουμε ότι αυτή η απλότητα μπορεί να αναχθεί παντού. Ή νομίζουμε ότι αυτή η καλοσύνη μπορεί να εφαρμοστεί με τελειότητα.

Έχω ξανακάνει την ίδια κριτική στους σύντροφους χορτοφάγους, τους σκληροπυρηνικούς, αυτούς που δε θα πειράξουν ούτε μύγα (νομίζουν) με την πολύ καλοσχεδιασμένη διατροφή και ζωή τους. Επιδιώκουν την ηθική καθαρότητα, απλώς και μόνο επειδή αυτή μοιάζει απλή. Αλλά δεν είναι. Είναι ιδιαίτερα περίπλοκη και αχρείαστη.

Μάλιστα η εμμονή σε αυτήν είναι απωθητική και μάλλον αρνητική επίδραση έχει στο όλο κίνημα. Πρόσφατα ένας νέος φίλος μου είπε “από όσους χορτοφάγους έχω γνωρίσει είσαι ο πιο… πιο…” δεν ολοκλήρωσε τη φράση του, έψαχνε να βρει μια λέξη που κατάλαβα ότι κυμαινόταν ανάμεσα στο “χαλαρός”, “μη δογματικός” ή κάτι τέτοιο τελοσπάντων. Και είναι αλήθεια. Δε κάνω βαρύγδουπες δηλώσεις για τη χορτοφαγία, θα την υποστηρίξω όταν παραστεί η περίσταση φυσικά, δε θα προσβάλω φίλους που με φιλοξενούν με τις απόψεις μου.

Ισχυρίζομαι ότι μπορούμε να ασκούμε μια χορτοφαγία στη λογική του ελάχιστου δυνατού κακού. Δε λέω να είμαστε χορτοφάγοι της Σαρακοστής ή χορτοφάγοι “που τρώνε κοτόπουλο ή ψάρι” αλλά τελοσπάντων αν ο σπιτονοικοκύρης έχει φτιάξει ένα γεύμα που έχει μέσα κρέμα γάλακτος ας μην είμαστε αυτοί οι σχολαστικοί τύποι που θα κάνουν το θέμα της παρέας να επικεντρωθεί σε αυτούς και στην εμμονή τους στη λεπτομέρεια.

Υπάρχουν πολλοί άλλοι άνθρωποι εκεί έξω που είναι διατεθειμένοι να το δοκιμάσουν, που το υποστηρίζουν αλλά δεν το έχουν δοκιμάσει ή δε θεωρούν ότι μπορούν να το καταφέρουν γιατί άντε τώρα να αλλάξεις όλες σου τις διατροφικές συνήθειες ξαφνικά. Αυτοί αξίζουν μια πιο φιλική συμπεριφορά από τις απλοϊκές και διχαστικές δηλώσεις “α αυτό δεν είναι βίγκαν, το λέει ο ορισμός”. Ο ορισμός δε λέει με ακρίβεια τι να κάνεις αλλά να συμπεριλάβεις τα ζώα στον ηθικό σου κύκλο. Και αυτός ο κύκλος δεν είναι λείος, έχει γωνίες. Πχ μπορώ να βρω επιχειρήματα κατά του να διατηρεί κανείς κατοικίδια, κάτι που πάρα πολλοί “καθαροί” χορτοφάγοι κάνουν.

Ας προσπαθήσουμε όλοι για το καλύτερο. Είναι προτιμότερο να κερδίσουμε 10 ανθρώπους που θα βγάλουν το κρέας από τη διατροφή τους παρά έναν που δε θα φάει ούτε σταγόνα μέλι, ούτε αυγό από το χωριό του. Γιατί τελικά μας νοιάζει η μεγαλύτερη εικόνα και το αποτέλεσμα ή η δική μας ηθική στάση. Δυστυχώς συχνά συμβαίνει το δεύτερο. Μας νοιάζει περισσότερο η δική μας στάση, η δική μας “καθαρή” συνείδηση, κάτι μάλλον εγωιστικό και κάπως αυτάρεσκο.

Το καλύτερο είναι εχθρός του καλού λέει σοφά ο λαός μας. Το μήνυμα εδώ λοιπόν δεν είναι προς τους τυπολάτρες βίγκαν αλλά προς τον υπόλοιπο κόσμο. Κάντε ό,τι καλύτερο μπορείτε. Κάντε το 80%. Κάντε το 70%. Σάμπως καταφέρνετε να κάνετε το 100% κάπου αλλού στη ζωή σας; Δε χρειάζεται αυτό το άγχος. Πόνος στον κόσμο θα υπάρχει πάντα. Μπορούμε να τον μειώσουμε προτού πάθουμε ασφυξία που δε μπορούμε να τον μηδενίσουμε.

Featured image credit: “roots vegetarian and organic grocery store (1)” by steve loya is licensed under CC BY-NC-ND 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/2.0/.

Αφού έγραψα ετούτο το αρθράκι, που ξεκινά με τον David Brooks, βγήκα με το γιο μου να πάρουμε ένα δώρο για το πάρτυ ενός συμμαθητή του το ίδιο απόγευμα. Στο βιβλιοχαρτοπωλείο που επισκεφτήκαμε και σε πολύ ορατό σημείο είδα το πρόσφατο βιβλίο του Brooks με τίτλο “How to know a person”. Τι σύμπτωση! Ας τον αναζητήσω λίγο παραπάνω, σκέφτηκα, να δούμε τι λέει αυτές τις μέρες. Και πέτυχα αυτή του, τη σύντομη ομιλία στο Alliance for Responsible Citizenship.

Το Alliance for Responsible Citizenship είναι ένα συντηρητικό think tank με στόχο την ανάδειξη συντηρητικών πολιτικών (πληθυντικός του “πολιτική”) βασισμένων στις δυτικές αξίες. Αυτό έχει την αξία του, όπως θα καταλάβετε παρακάτω. Να επισημάνω επίσης ότι η λέξη “συντηρητικός” εδώ δε σημαίνει ακριβώς αυτό που σκεφτόμαστε στην καθομιλουμένη. Γιατί οι λέξεις έχουν χάσει κάπως την πολιτική τους αξία. Κάποιος αντανακλαστικά θα σκεφτεί “οπισθοδρομικός” και αυτό είναι τεράστιο λάθος που κάνει μεγάλο κακό στη δημόσια συζήτηση. Αλλά το αφήνω αυτό στην άκρη για άλλο άρθρο.

Μιλώντας σε ένα συντηρητικό, λοιπόν, κοινό ο Brooks δε διστάζει να γίνει πολύ επικριτικός απέναντι στον τρόπο που εκφράζεται κυβερνητικά το ρεπουμπλικανικό κόμμα και ο συντηρητισμός γενικότερα στις ΗΠΑ, δηλαδή απέναντι στον Ντόναλντ Τραμπ, τον Ήλον Μασκ και γενικότερα σε αυτό που ονομάζει “μορφωμένη ελίτ” (educated elite). Μια ελίτ που κάνει κακό στη χώρα του και στον κόσμο. Έχει ενδιαφέρον να ακούσει κανείς ακόμη και τις κραυγές που ακούγονται από το κοινό του καθώς νηφάλια μιλά.

Σταχυολογώ μερικά εξαιρετικά ενδιαφέροντα αποσπάσματα.

The educated elite is not pro conservative. It’s just anti left. They don’t have a positive vision for society. They just want to destroy the institutions that the left now dominates.

Σε αυτή του την αποστροφή, όχι μόνο κριτικάρει τον Τραμπ, αλλά και παραδέχεται κάτι εύκολα ο κόσμος εκτός ΗΠΑ αγνοεί, ότι δηλαδή η αμερικανική αριστερά κυριαρχεί σε όλους σχεδόν τους θεσμούς, εκπαίδευση δημόσια διοίκηση εξωτερική πολιτική, ενώ οι ρεπουμπλικανοί είτε ανέχονται μουδιασμένα είτε συμμετέχουν σε αυτή την κυριαρχία.

Elite narcissism causes them to eviscerate every belief system they touch. Conservatives believe healthy societies are built on healthy institutions. They are anti-institutional. Conservatives believe in steady and gradual change. They are disruption. Conservative believe in constitutional government. Donald Trump says “I alone can fix this”. Conservative believe in moral norms. They are destroying moral norms. The other belief system they are destroying is Christian faith. Christian faith is based on service to the poor, service to the immigrant, service to the stranger.

Αναλύει τις συντηρητικές πολιτικές αξίες και εξηγεί πόσο μακριά είναι η διακυβέρνηση Τραμπ από αυτές. Οι παραδοσιακοί Αμερικανοί συντηρητικοί δεν είναι άνθρωποι που επιθυμούν έναν πρόεδρο νάρκισσο, αντισυστημικός, που αποφασίζει με το τεράστιο εγώ του, παραγκωνίζοντας θεσμούς. Είναι ίσα-ίσα συστημικοί, νομοταγείς άνθρωποι που επιθυμούν κοινωνική συνοχή και σταθερότητα. Ο Τραμπ δεν είναι αυτό.

We destroyed social fabric, through inequality. We destroyed the moral fabric, through privatizing morality, and we destroyed the institutional fabric, what’s happening right now.  How do we come back. Well, we already are…

Ισχυρίζεται ότι ζούμε ήδη τη δύσκολη εκείνη περίοδο που θα σφυρηλατήσει το νέο χαρακτήρα της χώρας. Είμαστε στη μεταβατική περίοδο. Το πόσο θα κρατήσει αυτή είναι άγνωστο και νομίζω ότι τα πράγματα θα κριθούν όταν αυτή η δεύτερη θητεία του Τραμπ τελειώσει. Θα κάνει άραγε κάποιου είδους θεσμικό πραξικόπημα για να μείνει στα πράγματα ή θα τον διαδεχθεί κάποιος πανέξυπνος και πολύ πιο κυνικός από τον κύκλο του όπως ο J.D. Vance; Αυτές είναι πλέον δικές μου σκέψεις.

Ο Brooks είναι ένας συντηρητικός παλαιάς κοπής και οραματίζεται έναν συντηρητισμό σεβασμού, αξιών και υπερβατισμού, που εκφράζεται από statesmen, οι οποίοι ξεκινούν από τον Αβραάμ Λίνκολν, τον Edmund Burke, τον John Stuart Mill και τον William Buckley Jr. Όχι έναν αλλοπρόσαλλο και καταστρεπτικό συντηρητισμό σαν αυτό του Ντόναλντ Τραμπ, που ισοπεδώνει θεσμούς και αξίες λαϊκίζοντας και ποδοπατώντας κάθε έννοια κράτους δικαίου.

Ο David Brooks είναι Καναδοαμερικανός συγγραφέας και πολιτικός σχολιαστής που κινείται εν γένει στον συντηρητικό-κεντρώο χώρο. Αλλά αυτό δε θα έπρεπε να μας νοιάζει ιδιαίτερα. Θα πρέπει να μας νοιάζουν οι απόψεις που ακούμε να εκφράζει. Διαβάζω μέσα από το KReport, το καθημερινό ενημερωτικό newsletter μερικές ενδιαφέρουσες ιδέες του. Το αναλυτικό πρωτότυπο άρθρο εδώ. Το βρίσκεις και ανοιχτά εδώ.

Παρεμπιπτόντως η απόδοση του όρου “liberal” ως “φιλελεύθερος”, που κάνει το KReport, αν και κυριολεκτικά σωστή, δεν είναι ακριβής. Με τον όρο αυτό οι αμερικανοί αναφέρονται στον προοδευτικό χώρο. Που ούτε κι αυτός είναι απόλυτα ακριβής όρος. Χρησιμοποιούνται και οι δύο όροι αυτοί (φιλελεύθερος, προοδευτικός) αντιστικτικά στο ρεπουμπλικανικό, συντηρητικό χώρο. Liberals δηλαδή είναι οι δημοκρατικοί αμερικανοί. Που ούτε κι αυτός (δημοκρατικός) είναι ακριβής όρος, γιατί δημοκρατικός είναι ο οπαδός του Δημοκρατικού κόμματος. Γενικεύοντας πολύ, επομένως, liberal στις ΗΠΑ είναι αυτό που στην Ευρώπη θα λέγαμε κεντροαριστερός και αριστερός.

Λέει, λοιπόν ο Brooks:

“Αυτό είναι συνεπές με κάτι που έχω παρατηρήσει σε όλη μου τη ζωή: Την υλιστική κλίση της προοδευτικής σκέψης, την υπόθεση ότι οι υλικές συνθήκες καθοδηγούν την ιστορία και όχι οι πολιτισμικές ή ηθικές. Οι προοδευτικοί έχουν συχνά υποστηρίξει ότι η βελτίωση των σχολείων είναι κυρίως ζήτημα δαπανών, ότι το έγκλημα είναι προϊόν υλικής στέρησης.”

Οδηγείται σε ένα τέτοιο συμπέρασμα αναφερόμενος στο άρθρο της Kesley Piper (θιασώτισσα της ιδέας του effective altruism) στο The Argument “Giving people money helped less than I thought it would”, η οποία μελετά την έννοια του κράτους πρόνοιας και συμπεραίνει σοκαρισμένη ότι:

“[…] but, at this point, the results aren’t “uncertain.” They’re pretty consistent and very weird. Multiple large, high-quality randomized studies are finding that guaranteed income transfers do not appear to produce sustained improvements in mental health, stress levels, physical health, child development outcomes or employment. […]

I cannot stress how shocking I find this and I want to be clear that this is not “we got some weak counterevidence.” These are careful, well-conducted studies. They are large enough to rule out even small positive effects and they are all very similar. This is an amount of evidence that in almost any other context we’d consider definitive.”

Αυτό έρχεται σε αντίθεση με την καθιερωμένη άποψη, που επικράτησε σε ΗΠΑ και Αμερική μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, και έλεγε πως η ενεργητική προσπάθεια να βγάλουμε τους ανθρώπους από τη φτώχεια δίνοντάς τους παροχές θα φέρει ισότητα και ευημερία. Το κράτος πρόνοιας, το welfare state. Αυτό φαίνεται να έχει ένα χαμηλό ταβάνι το οποίο φτάσαμε εύκολα. Δηλαδή, στο δυτικό κόσμο, έχουμε νικήσει την πείνα και την εξαθλίωση, αλλά δεν έχουμε κερδίσει την κοινωνική κινητικότητα, την άνοδο δηλαδή των χαμηλότερων κοινωνικών οικονομικών στρωμάτων σε ανώτερα.

Θα έλεγα ότι το συμπέρασμα αυτό είναι αναπόδραστο. Η θεωρία μοιάζει ενδιαφέρουσα αλλά η πράξη αμείλικτη. Το να δίνεις παροχές δωρεάν σε ανθρώπους, ακούγεται φιλανθρωπικό αλλά στερεί από το άτομο το κίνητρο, την προσπάθεια, την αυτενέργεια. Ακόμη και αν αυτό γίνει, αν δηλαδή δώσεις παροχές στους ανθρώπους, πρέπει να βρεις ένα τρόπο να δώσεις στους ανθρώπους το κίνητρο. Γι’ αυτό και ο Brooks καταλήγει:

“Σήμερα τα περισσότερα προβλήματά μας είναι ηθικά, σχέσεων και πνευματικά περισσότερο παρά οικονομικά. Υπάρχει κρίση αποσύνδεσης, κατάρρευση εμπιστοσύνης, απώλεια πίστης σε θεσμούς, διάλυση ηθικών κανόνων, άνοδος ανήθικου γκανγκστερισμού παγκοσμίως.

Αν βρεθούν αριστεροί διατεθειμένοι να δαπανούν χρήματα κατά της φτώχειας, αλλά και να προάγουν τις παραδοσιακές αξίες και πρακτικές που επιτρέπουν στους ανθρώπους να προοδεύσουν, τότε μπορείτε να με υπολογίζετε στην επανάσταση.”

Καλεί δηλαδή σε παραδοσιακές αξίες (οικογένεια, κοινωνικότητα, έθνος, πνευματικότητα), τις οποίες στη Δύση έχουμε αποδομήσει και εξωθήσει στο περιθώριο. Ίσως για κάποιες γενιές η διάρρηξη της εμπιστοσύνης στις αξίες αυτές να ήταν απαραίτητη, γιατί ίσως έζησαν μια πιο ασφυκτική εκδοχή τους. Ίσως η μεταπολεμική γενικά έζησε μια απελευθέρωση από αυτή τη δυνατότητα. Αλλά οι γενιές μετά το 1960, ίσως όχι ενιαία χωρικά και χρονικά, δεν πρόλαβαν αυτή τη μετάβαση, δεν βίωσαν κάποια καταπίεση από την οποία να απελευθερωθούν. Απλώς μεγάλωσαν σε μια εποχή όπου δεν είχαν μείνει καθόλου συνεκτικές αξίες.

“Paperwork” by Maurits Verbiest is licensed under CC BY 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by/2.0/

Ποιο είναι το νόημα της ζωής; Θα σας απαντήσω με το απόσταγμα της προσωπικής μου εμπειρίας, των χρόνων που περπατώ στη γη από το 1979. Είμαι άνθρωπος του προηγούμενου αιώνα. Άνθρωπος που προέκυψε στη Δύση στο τελείωμα της χρυσής εποχής μετά το Β’ΠΠ, μιας εποχής εκπληκτικής ανάπτυξης και βελτίωσης της ζωής στον πλανήτη μας. Είμαι η γενιά που έζησε την πιο βολική περίοδο αυτής της εποχής, που εργάστηκε το λιγότερο για να απολαύσει τα περισσότερα. Μέχρι που αυτή η εποχή τελείωσε περίπου την περίοδο 2008 (με την οικονομική κρίση) με 2025 (με την πανδημία του κορονοϊού και την παγκόσμια μετακίνηση συσχετίσεων που επέφερε η άνοδος του Τραμπ στις ΗΠΑ.

Αλλά αρκετά με αυτά τα δικά μου, θα σας απαντήσω για το νόημα της ζωής. Θα ακούτε ολούθε να σας μιλούν για ευτυχία και το κυνήγι της ευτυχίας και για την προσωπική σας αυτοπραγμάτωση και διάφορα άλλα ροζ και ρόδινα και αισιόδοξα. Μπούρδες. Δεν υπάρχει ευτυχία, όπως δεν υπάρχει και ουτοπία. Υπάρχει μόνο η προσπάθεια μεγιστοποίησης της ελευθερίας του ατόμου σε ισορροπία με την ταυτόχρονη άνθηση και συνεκτικότητα του συνόλου. Γιατί άτομο εκτός κοινωνίας δε νοείται.

Η μεγιστοποίηση της ελευθερίας του ατόμου είναι η μόνη εκδοχή της ευτυχίας που μπορεί να υπάρξει. Μέσω της ελευθερίας του και της προσωπικής του προσπάθειας μόνο μπορεί το άτομο να επιδιώξει οτιδήποτε θεωρεί επιθυμητό. Επίτηδες λέω “επιδιώξει” γιατί στη ζωή δεν υπάρχουν εγγυήσεις επιτυχίας. Κι επίτηδες λε να επιδιώξει οτιδήποτε θεωρεί “επιθυμητό” γιατί δεν υπάρχει μια οδός για την ευτυχία στη ζωή, υπάρχει μόνο αυτό που ο εκάστοτε άνθρωπος θα επιδιώξει και θα νοηματοδοτήσει για τον εαυτό του. Και φυσικά όλο αυτό δε μπορεί ούτε να το κάνει ενάντια στις αντίστοιχες και ισότιμες επιδιώξεις των άλλων ανθρώπων αλλά ούτε μπορεί να το κάνει και μόνος του, έξω από το κοινωνικό σύνολο.

Να αναρωτιέστε λοιπόν στη ζωή σας, όποτε συζητάτε τέτοια πράγματα ή θέματα ιδεολογίας: η ιδεολογία μου μεγιστοποιεί την ανθρώπινη ελευθερία ή μεγιστοποιεί τη δική μου άποψη για το πώς πρέπει το άτομο να ζει; Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα θα σας αποκαλύψει πολλά.

Εικόνα που έχει παραχθεί από AI, ζητώντας του μια εικόνα που να αντιπαραβάλει τις έννοιες της ευτυχίας και της ελευθερίας με ένα στυλ που να παραπέμπει σε αναγεννησιακό πίνακα.

Η αριστερά, ανάμεσα σε πολλά, έχει ένα χαρακτηριστικό που διαπερνά σχεδόν ό,τι κάνει: θεωρεί πως οι απόψεις της είναι οι μόνες σωστές και, σαν αποτέλεσμα διακόπτει κάθε συζήτηση ή αμφισβήτησή τους. Φέρεται σαν ελίτ με το περίφημο ηθικό της πλεονέκτημα. Το high moral ground. Κοιτά τον υπόλοιπο κόσμο από ψηλά με τη βέβαιη γνώση πως έχει δίκιο, απλά και μόνο επειδή -θεωρεί η ίδια- έχει καλές προθέσεις και επιθυμεί ισότητα και ειρήνη κλπ κλπ κλπ και ο υπόλοιπος κόσμος θα όφειλε να συμφωνεί έτσι απλοϊκά και αυτόματα με τις επιταγές της.

Θα έλεγε κανείς ότι το ηθικό αυτό πλεονέκτημα της αριστεράς ήταν ελληνικό φαινόμενο, αποτέλεσμα των επιπτώσεων του εμφυλίου της Ελλάδας, των αδικιών ενάντια στους αριστερούς την εποχή που τον ακολούθησε, της εξιδανίκευσης του αγώνα τους και η μετέπειτα επικράτησή της μέσα από το πρίσμα του ΠΑΣΟΚ. Όμως το φαινόμενο αυτό είναι παγκόσμιο και ίσως η ελληνική του εκδοχή είναι μάλλον αποτέλεσμα των διεθνών αριστερών προταγμάτων. Ας πάρουμε έναν πολύ χαρακτηριστικό και επιδραστικό αριστερό στοχαστή του περασμένου αιώνα, το Χέρμπερτ Μαρκούζε.

Σημείωση: η κριτική του Μαρκούζε για το σύγχρονο άνθρωπο του 20ου αιώνα και τον καταναλωτισμό του και την αποξένωση μπλα μπλα μπλα θα είναι μάλλον οικεία σε όσους έδωσαν κάποτε Πανελλήνιες εξετάσεις με το σύστημα των δεσμών από το μάθημα της έκθεσης, όπου οι απόψεις του παρουσιάζονταν σαν απλό θέσφατο χωρίς κριτική ή αμφισβήτηση από τους εκθεσάδες της εποχής. Δουλειά τους ήταν να γράψουμε καλά, όχι να σκεφτούμε κριτικά, δεν τους αδικώ. Τελοσπάντων.

Τι έλεγε λοιπόν ο Μαρκούζε; Ότι ο σύγχρονος άνθρωπος έχει αποξενωθεί από τις πραγματικές του ανάγκες και ότι διαμορφώνεται από έναν ακράτητο καταναλωτισμό, ο οποίος είναι αυτός που τον εισαγάγει στην κοινωνία. Ότι ο σύγχρονος άνθρωπος υποκύπτει σε ψευδείς ανάγκες, καταναλωτικές, που τις διαχωρίζει από τις πραγματικές ανάγκες, δηλαδή αυτές της επιβίωσης, φαγητό, σπίτι, ελευθερία. Ότι ο σύγχρονος άνθρωπος άγεται και φέρεται από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και τον πολιτικό διάλογο.

Διακρίνετε κάτι σε αυτή την -σε πρώτη ανάγνωση- ενδιαφέρουσα ερμηνεία; Παρατηρήστε λέξεις όπως “πραγματικές ανάγκες”, “ψευδείς ανάγκες”. Υπάρχουν λοιπόν πραγματικές και ψευδείς ανάγκες στις οποίες ο σύγχρονος άνθρωπος υποκύπτει και… ποιος είναι ο κριτής της αλήθειας ή του ψεύδους των αναγκών; Ο αριστερός Μαρκούζε φυσικά! Ο άνθρωπος δεν έχει αυτενέργεια και ευθύνη. Τον ελέγχει το σύστημα. Ποιος θα τον απελευθερώσει; Ο Μαρκούζε και η αριστερά. Μάλιστα για το Μαρκούζε η άσκηση βίας δεν είναι εκτός συζήτησης όταν μιλάμε για μια τέτοια απελευθέρωση!

Αυτή είναι μια μόνιμη επωδός των αριστερών ιδεών που πηγάζει από τον Μαρξ αλλά εκλεπτύνθηκε πολύ από τους επιγόνους του τον 20ο αιώνα. Ότι δηλαδή ο άνθρωπος χρειάζεται σωτήρα γιατί δεν είναι ικανός από μόνος του να αποφασίσει για τον εαυτό του. Και ο σωτήρας θα είναι αυτός που έκανε την παρατήρηση αυτή και γνωρίζει καλύτερα από τον εκάστοτε άνθρωπο το καλό του. Η ελίτ δηλαδή γνωρίζει καλύτερα.

Αγνοεί αυτή η κριτική ότι αυτό που ονομάζει καταναλωτισμό και σύστημα είναι από τις πιο δυνατές δυνάμεις που  έσπρωξαν μπροστά την ανθρώπινη ιστορία. Η ανάγκη για βελτίωση του βιοτικού επιπέδου που ώθησε τον άνθρωπο να ταξιδέψει και να κάνει εμπόριο και να ανταλλάξει ιδέες τουλάχιστον για όσα χρόνια έχουμε ιστορικά δεδομένα και μάλλον για πολύ πιο πίσω. Και πώς μετουσιώθηκε σε πράξη με τον καλύτερο -μέχρι τώρα- τρόπο αυτή η ανάγκη; Με το καπιταλιστικό σύστημα και τις φιλελεύθερες δημοκρατίες. Αλλά αυτό διαφεύγει από το Μαρκούζε και την αριστερά, γιατί ο καπιταλισμός και οι φιλελεύθερες δημοκρατίες είναι ο καταπιεστής και όχι ο απελευθερωτής. Δεν έχει σημασία που μόνο μέσα σε αυτές κατάφεραν να ανθίσουν και οι ίδιες οι δικές τους ιδέες και να διαδοθούν, τη στιγμή που στον υπόλοιπο κόσμο κυριαρχούσε είτε η υπανάπτυξη είτε οι κομμουνιστικέ δικτατορίες.

Να είμαι όμως δίκαιος και με τον Μαρκούζε. Μια κριτική του καταναλωτισμού δεν είναι αχρείαστη. Ένα καμπανάκι κινδύνου στην υπερβολή είναι χρήσιμο. Αλλά ο τελικός κριτής αυτού θα είναι ο ίδιος ο άνθρωπος και όχι μια ανώτερη ελίτ που γνωρίζει καλύτερα. Επίσης να πω ότι ο Μαρκούζε κριτίκαρε και τη σκληρή γραφειοκρατία της ΕΣΣΔ, δεν ήταν ανοιχτά αυταρχικός. Όμως οι ιδέες που έσπειρε υπέκρυπταν τον αυταρχισμό των πνευματικών ελίτ που γνωρίζουν καλύτερα από εμάς για εμάς και δεν προτείνουν απλώς, αλλά επιβάλουν. Και αυτές οι ελίτ επικράτησαν ιδεολογικά στον 20ο αιώνα σε όλη τη Δύση.

Αυτή, λοιπόν, την τάση, του ελιτισμού των εύκολων ιδεών, που μπορεί να πηγάζουν από καλές προθέσεις καλών ανθρώπων, αλλά εκφράζονται με απλουστευτικές και απόλυτες ερμηνείες, την παρατηρώ ως σταθερό χαρακτηριστικό των αριστερών πεποιθήσεων. Παρατηρήστε το κι εσείς στις συζητήσεις σας.

“Unnamed herbert marcuse” by Isaactrius is licensed under CC BY-SA 4.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/?ref=openverse.

Ο Yuri Bezmenof (1939-1993) ήταν Ρώσος δημοσιογράφος και πράκτορας της KGB, που αυτομόλησε στη Δύση. Ανάμεσα σε όλα όσα αναφέρει στο βίντεο αυτό ξεκαθαρίζει και περιγράφει αναλυτικά πώς η ΕΣΣΔ ήταν, κατά τη γνώμη του, χειρότερη από κάθε αποικιοκρατική/ιμπεριαλιστική δύναμη γνώρισε ποτέ ο πλανήτης. Περιγράφει την ιστορία του, πώς εκπαιδεύτηκε, τη δράση του ως εργαλείο της σοβιετικής προπαγάνδας στο εξωτερικό και πώς έφτασε σε τελικά σε αυτή τη συνειδητοποίηση και στην αλλαγή στρατοπέδου.

Ο Ντόναλντ Τραμπ φαίνεται πως είναι ένας αλλοπρόσαλλος άνθρωπος, χωρίς ιδεολογία, χωρίς φραγμούς. Είναι ένας οπορτουνιστής με στοιχεία από διάφορες ιδεολογίες. Παλινδρομεί χωρίς ηθικούς δισταγμούς, ανάλογα με το συμφέρον του. Θα παρουσιαστεί ως ελευθεριακός, όταν θέλει να χρησιμοποιήσει την ελευθερία ως μέσο για το σκοπό του (πχ ελεύθερη οικονομία) αλλά θα γίνει σε δευτερόλεπτα κρατιστής, όταν θέλει να δώσει την εύνοιά του σε συγκεκριμένα συμφέροντα που τον στηρίζουν. Θα φέρει δασμούς και μετά θα τους σταματήσει σε ένα παιχνίδι ακραίου διεθνούς ανταγωνισμού. Είναι απρόβλεπτος. Θα σταματήσει υποτίθεται όλους τους πολέμους, αλλά θα επιτεθεί όταν το αποφασίσει γιατί απλά άλλαξε γνώμη.

Είναι όμως και συγκεντρωτικός, αποφασίζει για τα πάντα, είναι νάρκισσος, δημιουργεί στοιχεία προσωπολατρείας, είναι χυδαίος και ανερμάτιστος. Κατεβάζει το επίπεδο της πολιτικής αντιπαράθεσης στο δικό του ύφος από την καθέδρα του πλανητάρχη. Παρουσιάζεται ως αποφασιστικός, ενώ είναι απλά αδίστακτος. Παρολαυτά κινείται μέσα στα όρια του δημοκρατικού πολιτεύματος, ροκανίζοντάς το λίγο λίγο, αγνοώντας το, προσπερνώντας θεσμούς και ασφαλιστικές δικλείδες και αυτό, το πολίτευμα με τους θεσμούς του, τον παρακολουθεί μουδιασμένο, καθώς το διαλύει. Και καθώς διαλύει διεθνείς συνεργασίες και οργανισμούς.

Αλλά είναι και χυδαίος και λαϊκιστής. Μοιάζει να τα λέει σταράτα κι έξω από τα δόντια, αλλά επιτίθεται σε αχυρανθρώπους. Λέει ψέμματα για πλάκα και αδιαφορεί όταν τον καταρρίπτουν. Πείθει από τη μια τους δυστυχείς της χώρας του, και από την άλλη τους ακραίους. Αλλά κρατά στο μέρος του και τους αδιάφορους, που νομίζουν ότι είναι απλά μια νέα πρόταση. Την ίδια ώρα οι ιδεολογικοί αντίπαλοι βρίσκονται στο ναδίρ της πολιτικής τους ποιότητας και επιρροής. Παίρνει στο μέρος του οικονομικές ελίτ που δεν έχουν αναστολές και είναι έτοιμες να δημιουργήσουν λυκοφιλίες κοινών συμφερόντων, όσο αυτά κρατήσουν.

Γενικά, πέρα από το καθημερινό κακό που κάνει, μακροπρόθεσμα κουρελιάζει εγχώριους και διεθνείς θεσμούς, που, μέσα στις υπαρκτές ατέλειές τους, συνετέλεσαν στην καλύτερη εποχή της ανθρωπότητας που γνωρίζουμε μέχρι σήμερα: την εποχή μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, μια εποχή τεχνολογικής ανάπτυξης, επιστημονικής εξέλιξης, βελτίωσης της ποιότητας ζωής, αλλά και ενδυνάμωσης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε πολλαπλά επίπεδα.

Και έχει τόσο αβάσταχτα φτωχό τρόπο ομιλίας για πρόεδρος μιας χώρας που ηγείται των δυτικών φιλελεύθερων δημοκρατιών, όπως οι ΗΠΑ. Που πονάει. 🙁

Featured image photo credit: “Donald Trump Signs The Pledge” by Michael Vadon is licensed under CC BY-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/?ref=openverse.

Η ημέρα της Νίκης στην Ευρώπη (Victory in Europe Day, VE Day), ημέρα συνθηκολόγησης των Ναζί στο τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, 8η Μαΐου (1945) και η Ημέρα της Ευρώπης (Διακήρυξη Σούμαν) όπου τέθηκαν τα θεμέλια για τη σημερινή Ευρωπαϊκή Ένωση στη βάση των αρχών της ειρήνης κα της αλληλεγγύης, 9η Μαΐου 1950, θα έπρεπε να γιορτάζονται σε κάθε Ευρωπαϊκή χώρα, να διδάσκονται στα σχολεία και να γίνουν μέρος της εθνικής μας ταυτότητας.

Η αρετή είναι δύσκολη και πολυσήμαντη έννοια και ίσως πιο κοντά σε αυτό στο οποίο θέλω να αναφερθώ είναι το να είναι κανείς ενάρετος, το να διάγει ενάρετο βίο. Αλλά το να είναι κανείς ενάρετος εύκολα ενδύεται και με μανδύα ειρωνείας, όταν το φαίνεσθαι γίνεται σημαντικότερο από το είναι, όταν μιλάμε για φαρισαϊσμό. Αλλά μακρηγορώ.

Ας μην προσπαθήσουμε να ορίσουμε ποιος είναι ενάρετος. Ας μείνουμε στη γενική και κοινή κατανόηση που θέλει τον ενάρετο να είναι εκείνος που επιδιώκει το καλό. Και σαφώς το καλό μπορεί να είναι υποκειμενικό αλλά προτιμώ να αφήσω αυτά τα δύο χώρια: το καλό και την επιδίωξή του. Ας αφήσουμε το τι είναι καλό στην κρίση του καθενός μας και ας επικεντρωθούμε στην επιδίωξή του. Άλλωστε το περιεχόμενο που δίνει ο καθένας στην έννοια του καλού είναι εκ των πραγμάτων “καλό” για τον ίδιο.

Επίσης θα επικεντρωθώ σε δύο ομάδες ανθρώπων, στις οποίες κάπως αμήχανα -και θα το εξηγήσω αυτό- ανήκω: τους άθεους και τους χορτοφάγους (τους βήγκαν ντε). Στην πιο οικονομική εκδοχή του ορισμού τους οι άθεοι είναι αυτοί που απλώς δεν έχουν πειστεί για την ύπαρξη θεού, ενώ οι χορτοφάγοι αυτοί που επιλέγουν να συμπεριλάβουν στον ηθικό τους κύκλο και τα ζώα, ως όντα με ικανότητα να πονούν και να χαίρονται.

Για τους άθεους υπάρχουν και άλλοι ορισμοί και διαβαθμίσεις… αθεϊκότητας. Υπάρχει και η γνωστή κλίμακα επτά επιπέδων αθεΐας του Ντώκινς. Για τους χορτοφάγους ο ορισμός που έδωσα αποδίδεται στον Peter Singer (Η απελευθέρωση των ζώων) αν και πολλοί τον παραφουσκώνουν προσθέτοντας το τι πρέπει να κάνει ένας χορτοφάγος. Αλλά εγώ προτιμώ τους απλούστερους, πιο συμπαγείς και -κατ’ εμέ- συνεπείς ορισμούς.

Λοιπόν και οι άθεοι και οι χορτοφάγοι είναι άνθρωποι που μπαίνουν στον κόπο να βασανίσουν τις καθεστηκυίες απόψεις που τους έχουν παραδοθεί και με καλές προθέσεις. Οι πρώτοι μεθύνοντας τον ηθικό τους κύκλο και οι δεύτεροι επιμένοντας στη λογική και στα εμπειρικά δεδομένα. Όλα καλά ως εδώ. Υπάρχει όμως ένα μεγάλο “αλλά”.

Παρατηρώ, από τη συμμετοχή μου σε σχετικές διαδικτυακές ομάδες και ομάδες κοινωνικών δικτύων ότι και οι δύο αυτές κατηγορίες υποπίπτουν σε μια πλάνη, που ονομάζω πλάνη της αρετής. Είναι ένα είδος ελιτισμού που νομίζω ότι καθησυχάζει τη συνείδησή τους. Πολλοί από αυτούς θεωρούν ότι, με την ιδιότητα του άθεου ή του χορτοφάγου, ανέρχονται σε μια κατάσταση αρετής που τους κάνει ανώτερους από τους άλλους ανθρώπους. Ο θεϊστής είναι ένας ανόητος ή πλανεμένος, ο κρεοφάγος είναι ένας χοντρόπετσος βάρβαρος. Απλά πράγματα, απλές, απλοϊκές σκέψεις που βολεύουν και κοιμίζουν τη συνείδηση και το νου.

Να ένα παράδειγμα άθεης πλάνης:

Πού χωλαίνει το παραπάνω μιμίδιο; Αν είσαι χριστιανός, λέει, δε μπορείς να αλλάξεις άποψη. Έλα μου όμως που οι περισσότεροι, αν όχι όλοι, οι άθεοι μάλλον πριν ήταν χριστιανοί που άλλαξαν άποψη! Κι αν είσαι άθεος, λέει, μπορείς να με κάνεις να αλλάξω γνώμη παρουσιάζοντας τις αποδείξεις. Έλα μου όμως που μπορώ να σας βρω πάμπολλους άθεους που κουβαλούν ένα σωρό ανόητες απόψεις για πολλά θέματα, πχ ιστορία, πολιτική, οικονομία κλπ. Και που δεν αλλάζουν γνώμη με τίποτα! Τι ωφελεί ένα μιμίδιο σαν το παραπάνω; Μόνο στο να χαιρόμαστε αναμεταξύ μας οι άθεοι για τι καλοί και έξυπνοι και ανώτεροι είμαστε. Ρηχή περηφάνεια δηλαδή. Φαρισαϊσμός, θα έλεγε κανείς προκλητικός.

Αλλά η αρετή δεν είναι μονοδιάστατη και δεν είναι κατάσταση. Δεν είναι μονοδιάστατη γιατί μπορεί να είσαι άθεος αλλά να παρκάρεις παράνομα. Μπορεί να είσαι χορτοφάγος αλλά να απατάς τη γυναίκα σου. Ή βάλτε όποιον άλλο συνδυασμό θέλετε. Και δεν είναι κατάσταση γιατί δεν είναι κάτι στο οποίο καταλήγεις και απολαμβάνεις αλλά μια συνεχής διαδικασία αναζήτησης και περίσκεψης. Και είναι διαδικασία επίπονη για τον άνθρωπο που ενδιαφέρεται πραγματικά για αυτήν, επειδή μονίμως αναμετριέται με τις ατέλειες της υπόστασής του και μονίμως βρίσκει τον εαυτό του ελλιπή. Μόνο έτσι μπορεί να ελπίζει, άλλωστε, στο να βελτιωθεί.

Image credit: “Holy Virtue” by Lawrence OP is licensed under CC BY-NC 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc/2.0/.

Είναι η Κίνα μια σύγχρονη υπερδύναμη; Η απάντηση ίσως δεν είναι τόσο απλή. Οπωσδήποτε πρόκειται για ένα βιομηχανικό γίγαντα της εποχής που πουλά τα πάντα και τους πάντες και μοιάζει να καταπίνει την παγκόσμια αγορά επενδύοντας σε όλα τα μέρη του κόσμου και διατηρώντας ένα τεράστιο στρατό. Όμως ο Frank Dikötter (ειδικός ιστορικός στο θέμα) στο China After Mao: The Rise of a Superpower διαφωνεί.

Τα επιχειρήματά του συνοψίζονται ως εξής:

Το ΚΚΚ (Κινεζικό Κομμουνιστικό Κόμμα) είναι ένα κανονικό μαρξιστικό-λενινιστικό κόμμα, που εννοεί αυτά που λέει. Δεν είναι μια εξελιγμένη ή εξευγενισμένη μορφή. Έχει ως σκοπό του την επικράτηση ενάντια στον καπιταλισμό πρώτα από όλα και όχι να θρέψει ξερωγώ το λαό του.

Η κυρίαρχη εντύπωση ότι μεγάλο μέρος του κινεζικού λαού βγήκε από τη φτώχεια τα τελευταία 50 χρόνια δεν οφείλεται στην καλή του λειτουργία ή την καλή του προαίρεση. Οφείλεται στη δυσλειτουργία του μετά το 1976 και το θάνατο του τρισυπέρτατου και υπερλατρεμένου ηγέτη Μάο, όταν ο μηχανισμός του κόμματος παρέλυσε στην επαρχία και οι χωρικοί πήραν στα χέρια τους κολλεκτίβες από τις τοπικές κομματικές ηγεσίες.

Σήμερα αυτό που βλέπουμε στην Κίνα είναι εντελώς μονομερές και διαστρεβλωμένο, δηλαδή η εικόνα της γρήγορης αστικοποίησης και της γοητευτικής επαρχίας. Πλούτος υπάρχει μόνο σε μια μικρή κομματική και επιχειρηματική ελίτ, ενώ η βαθιά, αγροτική Κίνα παραμένει εξαιρετικά φτωχή. Μάλιστα η θέση της στην παγκόσμια κατάταξη κατά κεφαλήν εισοδήματος έπεσε από το 85 το 1976 στο 134 το 2000, όπου υποτίθεται ότι υπήρξε και η μεγάλη του εκτίναξη. Δηλαδή η Κίνα σε σχέση με τον κόσμο έμεινε οριακά στάσιμη ή και υστέρησε, αν το δούμε συγκριτικά.

Το 1989 η Πολωνία μετέβη από τον κομμουνισμό στη δημοκρατία με εκλογές. Το 1991 ο Γκορμπατσώφ διαλύει οριστικά την ΕΣΣΔ. Αυτά τα γεγονότα σημαίνουν καμπανάκια στο ΚΚΚ που το κάνουν να στραφεί σε ένα απίστευτης αυστηρότητας εσωστρεφές και καταπιεστικό καθεστώς ελέγχου. Για την απόλυτη παράνοια αυτού του ολοκληρωτισμού που μάλλον λίγο μαθαίνουμε στη Δύση διαβάστε τον “Φάκελο Κίνα” (εδώ το πρώτο από τα πολλά μέρη).

Κομβικό σημείο στην πορεία της υπήρξε ο κατά λάθος βομβαρδισμός της πρεσβείας της στο Βελιγράδι το 1999 από το ΝΑΤΟ, κάτι που ανάγκασε εν είδει αποζημίωσης τον Κλίντον να τη δεχτεί στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου και να απελευθερωθεί έτσι η τεράστια βιομηχανική δύναμη που αυτή ανέπτυσσε. Από τότε η συσσώρευση κρατικού πλούτου της γιγαντώθηκε. Και ο πλούτος αυτός χρησιμοποιείται για επενδύσεις της ελίτ, για ανάπτυξη στρατού και για επενδύσεις υποδομών σε άλλες χώρες του κόσμου.

Παρολαυτά ο Frank Dikötter ισχυρίζεται ότι οι καθοριστικοί παράγοντες της σημερινής κοινωνίας είναι: φτώχεια και ανισότητα, τεράστιος αλλά άπειρος στρατός, εκρηκτική σχέση ελίτ-λαού και κράτους/κόμματος-λαού. Αυτοί οι παράγοντες θεωρεί ότι υπονομεύουν πολύ την παγκόσμια ισχύ της Κίνας που βασίζεται σε ένα κράτος-ελεγκτή, χωρίς λαϊκά ερείσματα και με τεράστια κοινωνικά προβλήματα να υποβόσκουν, τα οποία απλά δε μαθαίνουμε.

Θέλω να τον πιστέψω.