Ο David Brooks είναι Καναδοαμερικανός συγγραφέας και πολιτικός σχολιαστής που κινείται εν γένει στον συντηρητικό-κεντρώο χώρο. Αλλά αυτό δε θα έπρεπε να μας νοιάζει ιδιαίτερα. Θα πρέπει να μας νοιάζουν οι απόψεις που ακούμε να εκφράζει. Διαβάζω μέσα από το KReport, το καθημερινό ενημερωτικό newsletter μερικές ενδιαφέρουσες ιδέες του. Το αναλυτικό πρωτότυπο άρθρο εδώ. Το βρίσκεις και ανοιχτά εδώ.
Παρεμπιπτόντως η απόδοση του όρου “liberal” ως “φιλελεύθερος”, που κάνει το KReport, αν και κυριολεκτικά σωστή, δεν είναι ακριβής. Με τον όρο αυτό οι αμερικανοί αναφέρονται στον προοδευτικό χώρο. Που ούτε κι αυτός είναι απόλυτα ακριβής όρος. Χρησιμοποιούνται και οι δύο όροι αυτοί (φιλελεύθερος, προοδευτικός) αντιστικτικά στο ρεπουμπλικανικό, συντηρητικό χώρο. Liberals δηλαδή είναι οι δημοκρατικοί αμερικανοί. Που ούτε κι αυτός (δημοκρατικός) είναι ακριβής όρος, γιατί δημοκρατικός είναι ο οπαδός του Δημοκρατικού κόμματος. Γενικεύοντας πολύ, επομένως, liberal στις ΗΠΑ είναι αυτό που στην Ευρώπη θα λέγαμε κεντροαριστερός και αριστερός.
Λέει, λοιπόν ο Brooks:
“Αυτό είναι συνεπές με κάτι που έχω παρατηρήσει σε όλη μου τη ζωή: Την υλιστική κλίση της προοδευτικής σκέψης, την υπόθεση ότι οι υλικές συνθήκες καθοδηγούν την ιστορία και όχι οι πολιτισμικές ή ηθικές. Οι προοδευτικοί έχουν συχνά υποστηρίξει ότι η βελτίωση των σχολείων είναι κυρίως ζήτημα δαπανών, ότι το έγκλημα είναι προϊόν υλικής στέρησης.”
“[…] but, at this point, the results aren’t “uncertain.” They’re pretty consistent and very weird. Multiple large, high-quality randomized studies are finding that guaranteed income transfers do not appear to produce sustained improvements in mental health, stress levels, physical health, child development outcomes or employment. […]
I cannot stress how shocking I find this and I want to be clear that this is not “we got some weak counterevidence.” These are careful, well-conducted studies. They are large enough to rule out even small positive effects and they are all very similar. This is an amount of evidence that in almost any other context we’d consider definitive.”
Αυτό έρχεται σε αντίθεση με την καθιερωμένη άποψη, που επικράτησε σε ΗΠΑ και Αμερική μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, και έλεγε πως η ενεργητική προσπάθεια να βγάλουμε τους ανθρώπους από τη φτώχεια δίνοντάς τους παροχές θα φέρει ισότητα και ευημερία. Το κράτος πρόνοιας, το welfare state. Αυτό φαίνεται να έχει ένα χαμηλό ταβάνι το οποίο φτάσαμε εύκολα. Δηλαδή, στο δυτικό κόσμο, έχουμε νικήσει την πείνα και την εξαθλίωση, αλλά δεν έχουμε κερδίσει την κοινωνική κινητικότητα, την άνοδο δηλαδή των χαμηλότερων κοινωνικών οικονομικών στρωμάτων σε ανώτερα.
Θα έλεγα ότι το συμπέρασμα αυτό είναι αναπόδραστο. Η θεωρία μοιάζει ενδιαφέρουσα αλλά η πράξη αμείλικτη. Το να δίνεις παροχές δωρεάν σε ανθρώπους, ακούγεται φιλανθρωπικό αλλά στερεί από το άτομο το κίνητρο, την προσπάθεια, την αυτενέργεια. Ακόμη και αν αυτό γίνει, αν δηλαδή δώσεις παροχές στους ανθρώπους, πρέπει να βρεις ένα τρόπο να δώσεις στους ανθρώπους το κίνητρο. Γι’ αυτό και ο Brooks καταλήγει:
“Σήμερα τα περισσότερα προβλήματά μας είναι ηθικά, σχέσεων και πνευματικά περισσότερο παρά οικονομικά. Υπάρχει κρίση αποσύνδεσης, κατάρρευση εμπιστοσύνης, απώλεια πίστης σε θεσμούς, διάλυση ηθικών κανόνων, άνοδος ανήθικου γκανγκστερισμού παγκοσμίως.
Αν βρεθούν αριστεροί διατεθειμένοι να δαπανούν χρήματα κατά της φτώχειας, αλλά και να προάγουν τις παραδοσιακές αξίες και πρακτικές που επιτρέπουν στους ανθρώπους να προοδεύσουν, τότε μπορείτε να με υπολογίζετε στην επανάσταση.”
Καλεί δηλαδή σε παραδοσιακές αξίες (οικογένεια, κοινωνικότητα, έθνος, πνευματικότητα), τις οποίες στη Δύση έχουμε αποδομήσει και εξωθήσει στο περιθώριο. Ίσως για κάποιες γενιές η διάρρηξη της εμπιστοσύνης στις αξίες αυτές να ήταν απαραίτητη, γιατί ίσως έζησαν μια πιο ασφυκτική εκδοχή τους. Ίσως η μεταπολεμική γενικά έζησε μια απελευθέρωση από αυτή τη δυνατότητα. Αλλά οι γενιές μετά το 1960, ίσως όχι ενιαία χωρικά και χρονικά, δεν πρόλαβαν αυτή τη μετάβαση, δεν βίωσαν κάποια καταπίεση από την οποία να απελευθερωθούν. Απλώς μεγάλωσαν σε μια εποχή όπου δεν είχαν μείνει καθόλου συνεκτικές αξίες.
“Paperwork” by Maurits Verbiest is licensed under CC BY 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by/2.0/
Ποιο είναι το νόημα της ζωής; Θα σας απαντήσω με το απόσταγμα της προσωπικής μου εμπειρίας, των χρόνων που περπατώ στη γη από το 1979. Είμαι άνθρωπος του προηγούμενου αιώνα. Άνθρωπος που προέκυψε στη Δύση στο τελείωμα της χρυσής εποχής μετά το Β’ΠΠ, μιας εποχής εκπληκτικής ανάπτυξης και βελτίωσης της ζωής στον πλανήτη μας. Είμαι η γενιά που έζησε την πιο βολική περίοδο αυτής της εποχής, που εργάστηκε το λιγότερο για να απολαύσει τα περισσότερα. Μέχρι που αυτή η εποχή τελείωσε περίπου την περίοδο 2008 (με την οικονομική κρίση) με 2025 (με την πανδημία του κορονοϊού και την παγκόσμια μετακίνηση συσχετίσεων που επέφερε η άνοδος του Τραμπ στις ΗΠΑ.
Αλλά αρκετά με αυτά τα δικά μου, θα σας απαντήσω για το νόημα της ζωής. Θα ακούτε ολούθε να σας μιλούν για ευτυχία και το κυνήγι της ευτυχίας και για την προσωπική σας αυτοπραγμάτωση και διάφορα άλλα ροζ και ρόδινα και αισιόδοξα. Μπούρδες. Δεν υπάρχει ευτυχία, όπως δεν υπάρχει και ουτοπία. Υπάρχει μόνο η προσπάθεια μεγιστοποίησης της ελευθερίας του ατόμου σε ισορροπία με την ταυτόχρονη άνθηση και συνεκτικότητα του συνόλου. Γιατί άτομο εκτός κοινωνίας δε νοείται.
Η μεγιστοποίηση της ελευθερίας του ατόμου είναι η μόνη εκδοχή της ευτυχίας που μπορεί να υπάρξει. Μέσω της ελευθερίας του και της προσωπικής του προσπάθειας μόνο μπορεί το άτομο να επιδιώξει οτιδήποτε θεωρεί επιθυμητό. Επίτηδες λέω “επιδιώξει” γιατί στη ζωή δεν υπάρχουν εγγυήσεις επιτυχίας. Κι επίτηδες λε να επιδιώξει οτιδήποτε θεωρεί “επιθυμητό” γιατί δεν υπάρχει μια οδός για την ευτυχία στη ζωή, υπάρχει μόνο αυτό που ο εκάστοτε άνθρωπος θα επιδιώξει και θα νοηματοδοτήσει για τον εαυτό του. Και φυσικά όλο αυτό δε μπορεί ούτε να το κάνει ενάντια στις αντίστοιχες και ισότιμες επιδιώξεις των άλλων ανθρώπων αλλά ούτε μπορεί να το κάνει και μόνος του, έξω από το κοινωνικό σύνολο.
Να αναρωτιέστε λοιπόν στη ζωή σας, όποτε συζητάτε τέτοια πράγματα ή θέματα ιδεολογίας: η ιδεολογία μου μεγιστοποιεί την ανθρώπινη ελευθερία ή μεγιστοποιεί τη δική μου άποψη για το πώς πρέπει το άτομο να ζει; Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα θα σας αποκαλύψει πολλά.
Εικόνα που έχει παραχθεί από AI, ζητώντας του μια εικόνα που να αντιπαραβάλει τις έννοιες της ευτυχίας και της ελευθερίας με ένα στυλ που να παραπέμπει σε αναγεννησιακό πίνακα.
Η αριστερά, ανάμεσα σε πολλά, έχει ένα χαρακτηριστικό που διαπερνά σχεδόν ό,τι κάνει: θεωρεί πως οι απόψεις της είναι οι μόνες σωστές και, σαν αποτέλεσμα διακόπτει κάθε συζήτηση ή αμφισβήτησή τους. Φέρεται σαν ελίτ με το περίφημο ηθικό της πλεονέκτημα. Το high moral ground. Κοιτά τον υπόλοιπο κόσμο από ψηλά με τη βέβαιη γνώση πως έχει δίκιο, απλά και μόνο επειδή -θεωρεί η ίδια- έχει καλές προθέσεις και επιθυμεί ισότητα και ειρήνη κλπ κλπ κλπ και ο υπόλοιπος κόσμος θα όφειλε να συμφωνεί έτσι απλοϊκά και αυτόματα με τις επιταγές της.
Θα έλεγε κανείς ότι το ηθικό αυτό πλεονέκτημα της αριστεράς ήταν ελληνικό φαινόμενο, αποτέλεσμα των επιπτώσεων του εμφυλίου της Ελλάδας, των αδικιών ενάντια στους αριστερούς την εποχή που τον ακολούθησε, της εξιδανίκευσης του αγώνα τους και η μετέπειτα επικράτησή της μέσα από το πρίσμα του ΠΑΣΟΚ. Όμως το φαινόμενο αυτό είναι παγκόσμιο και ίσως η ελληνική του εκδοχή είναι μάλλον αποτέλεσμα των διεθνών αριστερών προταγμάτων. Ας πάρουμε έναν πολύ χαρακτηριστικό και επιδραστικό αριστερό στοχαστή του περασμένου αιώνα, το Χέρμπερτ Μαρκούζε.
Σημείωση: η κριτική του Μαρκούζε για το σύγχρονο άνθρωπο του 20ου αιώνα και τον καταναλωτισμό του και την αποξένωση μπλα μπλα μπλα θα είναι μάλλον οικεία σε όσους έδωσαν κάποτε Πανελλήνιες εξετάσεις με το σύστημα των δεσμών από το μάθημα της έκθεσης, όπου οι απόψεις του παρουσιάζονταν σαν απλό θέσφατο χωρίς κριτική ή αμφισβήτηση από τους εκθεσάδες της εποχής. Δουλειά τους ήταν να γράψουμε καλά, όχι να σκεφτούμε κριτικά, δεν τους αδικώ. Τελοσπάντων.
Τι έλεγε λοιπόν ο Μαρκούζε; Ότι ο σύγχρονος άνθρωπος έχει αποξενωθεί από τις πραγματικές του ανάγκες και ότι διαμορφώνεται από έναν ακράτητο καταναλωτισμό, ο οποίος είναι αυτός που τον εισαγάγει στην κοινωνία. Ότι ο σύγχρονος άνθρωπος υποκύπτει σε ψευδείς ανάγκες, καταναλωτικές, που τις διαχωρίζει από τις πραγματικές ανάγκες, δηλαδή αυτές της επιβίωσης, φαγητό, σπίτι, ελευθερία. Ότι ο σύγχρονος άνθρωπος άγεται και φέρεται από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και τον πολιτικό διάλογο.
Διακρίνετε κάτι σε αυτή την -σε πρώτη ανάγνωση- ενδιαφέρουσα ερμηνεία; Παρατηρήστε λέξεις όπως “πραγματικές ανάγκες”, “ψευδείς ανάγκες”. Υπάρχουν λοιπόν πραγματικές και ψευδείς ανάγκες στις οποίες ο σύγχρονος άνθρωπος υποκύπτει και… ποιος είναι ο κριτής της αλήθειας ή του ψεύδους των αναγκών; Ο αριστερός Μαρκούζε φυσικά! Ο άνθρωπος δεν έχει αυτενέργεια και ευθύνη. Τον ελέγχει το σύστημα. Ποιος θα τον απελευθερώσει; Ο Μαρκούζε και η αριστερά. Μάλιστα για το Μαρκούζε η άσκηση βίας δεν είναι εκτός συζήτησης όταν μιλάμε για μια τέτοια απελευθέρωση!
Αυτή είναι μια μόνιμη επωδός των αριστερών ιδεών που πηγάζει από τον Μαρξ αλλά εκλεπτύνθηκε πολύ από τους επιγόνους του τον 20ο αιώνα. Ότι δηλαδή ο άνθρωπος χρειάζεται σωτήρα γιατί δεν είναι ικανός από μόνος του να αποφασίσει για τον εαυτό του. Και ο σωτήρας θα είναι αυτός που έκανε την παρατήρηση αυτή και γνωρίζει καλύτερα από τον εκάστοτε άνθρωπο το καλό του. Η ελίτ δηλαδή γνωρίζει καλύτερα.
Αγνοεί αυτή η κριτική ότι αυτό που ονομάζει καταναλωτισμό και σύστημα είναι από τις πιο δυνατές δυνάμεις που έσπρωξαν μπροστά την ανθρώπινη ιστορία. Η ανάγκη για βελτίωση του βιοτικού επιπέδου που ώθησε τον άνθρωπο να ταξιδέψει και να κάνει εμπόριο και να ανταλλάξει ιδέες τουλάχιστον για όσα χρόνια έχουμε ιστορικά δεδομένα και μάλλον για πολύ πιο πίσω. Και πώς μετουσιώθηκε σε πράξη με τον καλύτερο -μέχρι τώρα- τρόπο αυτή η ανάγκη; Με το καπιταλιστικό σύστημα και τις φιλελεύθερες δημοκρατίες. Αλλά αυτό διαφεύγει από το Μαρκούζε και την αριστερά, γιατί ο καπιταλισμός και οι φιλελεύθερες δημοκρατίες είναι ο καταπιεστής και όχι ο απελευθερωτής. Δεν έχει σημασία που μόνο μέσα σε αυτές κατάφεραν να ανθίσουν και οι ίδιες οι δικές τους ιδέες και να διαδοθούν, τη στιγμή που στον υπόλοιπο κόσμο κυριαρχούσε είτε η υπανάπτυξη είτε οι κομμουνιστικέ δικτατορίες.
Να είμαι όμως δίκαιος και με τον Μαρκούζε. Μια κριτική του καταναλωτισμού δεν είναι αχρείαστη. Ένα καμπανάκι κινδύνου στην υπερβολή είναι χρήσιμο. Αλλά ο τελικός κριτής αυτού θα είναι ο ίδιος ο άνθρωπος και όχι μια ανώτερη ελίτ που γνωρίζει καλύτερα. Επίσης να πω ότι ο Μαρκούζε κριτίκαρε και τη σκληρή γραφειοκρατία της ΕΣΣΔ, δεν ήταν ανοιχτά αυταρχικός. Όμως οι ιδέες που έσπειρε υπέκρυπταν τον αυταρχισμό των πνευματικών ελίτ που γνωρίζουν καλύτερα από εμάς για εμάς και δεν προτείνουν απλώς, αλλά επιβάλουν. Και αυτές οι ελίτ επικράτησαν ιδεολογικά στον 20ο αιώνα σε όλη τη Δύση.
Αυτή, λοιπόν, την τάση, του ελιτισμού των εύκολων ιδεών, που μπορεί να πηγάζουν από καλές προθέσεις καλών ανθρώπων, αλλά εκφράζονται με απλουστευτικές και απόλυτες ερμηνείες, την παρατηρώ ως σταθερό χαρακτηριστικό των αριστερών πεποιθήσεων. Παρατηρήστε το κι εσείς στις συζητήσεις σας.
“Unnamed herbert marcuse” by Isaactrius is licensed under CC BY-SA 4.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/?ref=openverse.
Ο Yuri Bezmenof (1939-1993) ήταν Ρώσος δημοσιογράφος και πράκτορας της KGB, που αυτομόλησε στη Δύση. Ανάμεσα σε όλα όσα αναφέρει στο βίντεο αυτό ξεκαθαρίζει και περιγράφει αναλυτικά πώς η ΕΣΣΔ ήταν, κατά τη γνώμη του, χειρότερη από κάθε αποικιοκρατική/ιμπεριαλιστική δύναμη γνώρισε ποτέ ο πλανήτης. Περιγράφει την ιστορία του, πώς εκπαιδεύτηκε, τη δράση του ως εργαλείο της σοβιετικής προπαγάνδας στο εξωτερικό και πώς έφτασε σε τελικά σε αυτή τη συνειδητοποίηση και στην αλλαγή στρατοπέδου.
Ο Ντόναλντ Τραμπ φαίνεται πως είναι ένας αλλοπρόσαλλος άνθρωπος, χωρίς ιδεολογία, χωρίς φραγμούς. Είναι ένας οπορτουνιστής με στοιχεία από διάφορες ιδεολογίες. Παλινδρομεί χωρίς ηθικούς δισταγμούς, ανάλογα με το συμφέρον του. Θα παρουσιαστεί ως ελευθεριακός, όταν θέλει να χρησιμοποιήσει την ελευθερία ως μέσο για το σκοπό του (πχ ελεύθερη οικονομία) αλλά θα γίνει σε δευτερόλεπτα κρατιστής, όταν θέλει να δώσει την εύνοιά του σε συγκεκριμένα συμφέροντα που τον στηρίζουν. Θα φέρει δασμούς και μετά θα τους σταματήσει σε ένα παιχνίδι ακραίου διεθνούς ανταγωνισμού. Είναι απρόβλεπτος. Θα σταματήσει υποτίθεται όλους τους πολέμους, αλλά θα επιτεθεί όταν το αποφασίσει γιατί απλά άλλαξε γνώμη.
Είναι όμως και συγκεντρωτικός, αποφασίζει για τα πάντα, είναι νάρκισσος, δημιουργεί στοιχεία προσωπολατρείας, είναι χυδαίος και ανερμάτιστος. Κατεβάζει το επίπεδο της πολιτικής αντιπαράθεσης στο δικό του ύφος από την καθέδρα του πλανητάρχη. Παρουσιάζεται ως αποφασιστικός, ενώ είναι απλά αδίστακτος. Παρολαυτά κινείται μέσα στα όρια του δημοκρατικού πολιτεύματος, ροκανίζοντάς το λίγο λίγο, αγνοώντας το, προσπερνώντας θεσμούς και ασφαλιστικές δικλείδες και αυτό, το πολίτευμα με τους θεσμούς του, τον παρακολουθεί μουδιασμένο, καθώς το διαλύει. Και καθώς διαλύει διεθνείς συνεργασίες και οργανισμούς.
Αλλά είναι και χυδαίος και λαϊκιστής. Μοιάζει να τα λέει σταράτα κι έξω από τα δόντια, αλλά επιτίθεται σε αχυρανθρώπους. Λέει ψέμματα για πλάκα και αδιαφορεί όταν τον καταρρίπτουν. Πείθει από τη μια τους δυστυχείς της χώρας του, και από την άλλη τους ακραίους. Αλλά κρατά στο μέρος του και τους αδιάφορους, που νομίζουν ότι είναι απλά μια νέα πρόταση. Την ίδια ώρα οι ιδεολογικοί αντίπαλοι βρίσκονται στο ναδίρ της πολιτικής τους ποιότητας και επιρροής. Παίρνει στο μέρος του οικονομικές ελίτ που δεν έχουν αναστολές και είναι έτοιμες να δημιουργήσουν λυκοφιλίες κοινών συμφερόντων, όσο αυτά κρατήσουν.
Γενικά, πέρα από το καθημερινό κακό που κάνει, μακροπρόθεσμα κουρελιάζει εγχώριους και διεθνείς θεσμούς, που, μέσα στις υπαρκτές ατέλειές τους, συνετέλεσαν στην καλύτερη εποχή της ανθρωπότητας που γνωρίζουμε μέχρι σήμερα: την εποχή μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, μια εποχή τεχνολογικής ανάπτυξης, επιστημονικής εξέλιξης, βελτίωσης της ποιότητας ζωής, αλλά και ενδυνάμωσης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε πολλαπλά επίπεδα.
Και έχει τόσο αβάσταχτα φτωχό τρόπο ομιλίας για πρόεδρος μιας χώρας που ηγείται των δυτικών φιλελεύθερων δημοκρατιών, όπως οι ΗΠΑ. Που πονάει. 🙁
Featured image photo credit: “Donald Trump Signs The Pledge” by Michael Vadon is licensed under CC BY-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/?ref=openverse.
Η ημέρα της Νίκης στην Ευρώπη (Victory in Europe Day, VE Day), ημέρα συνθηκολόγησης των Ναζί στο τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, 8η Μαΐου (1945) και η Ημέρα της Ευρώπης (Διακήρυξη Σούμαν) όπου τέθηκαν τα θεμέλια για τη σημερινή Ευρωπαϊκή Ένωση στη βάση των αρχών της ειρήνης κα της αλληλεγγύης, 9η Μαΐου 1950, θα έπρεπε να γιορτάζονται σε κάθε Ευρωπαϊκή χώρα, να διδάσκονται στα σχολεία και να γίνουν μέρος της εθνικής μας ταυτότητας.
Η αρετή είναι δύσκολη και πολυσήμαντη έννοια και ίσως πιο κοντά σε αυτό στο οποίο θέλω να αναφερθώ είναι το να είναι κανείς ενάρετος, το να διάγει ενάρετο βίο. Αλλά το να είναι κανείς ενάρετος εύκολα ενδύεται και με μανδύα ειρωνείας, όταν το φαίνεσθαι γίνεται σημαντικότερο από το είναι, όταν μιλάμε για φαρισαϊσμό. Αλλά μακρηγορώ.
Ας μην προσπαθήσουμε να ορίσουμε ποιος είναι ενάρετος. Ας μείνουμε στη γενική και κοινή κατανόηση που θέλει τον ενάρετο να είναι εκείνος που επιδιώκει το καλό. Και σαφώς το καλό μπορεί να είναι υποκειμενικό αλλά προτιμώ να αφήσω αυτά τα δύο χώρια: το καλό και την επιδίωξή του. Ας αφήσουμε το τι είναι καλό στην κρίση του καθενός μας και ας επικεντρωθούμε στην επιδίωξή του. Άλλωστε το περιεχόμενο που δίνει ο καθένας στην έννοια του καλού είναι εκ των πραγμάτων “καλό” για τον ίδιο.
Επίσης θα επικεντρωθώ σε δύο ομάδες ανθρώπων, στις οποίες κάπως αμήχανα -και θα το εξηγήσω αυτό- ανήκω: τους άθεους και τους χορτοφάγους (τους βήγκαν ντε). Στην πιο οικονομική εκδοχή του ορισμού τους οι άθεοι είναι αυτοί που απλώς δεν έχουν πειστεί για την ύπαρξη θεού, ενώ οι χορτοφάγοι αυτοί που επιλέγουν να συμπεριλάβουν στον ηθικό τους κύκλο και τα ζώα, ως όντα με ικανότητα να πονούν και να χαίρονται.
Για τους άθεους υπάρχουν και άλλοι ορισμοί και διαβαθμίσεις… αθεϊκότητας. Υπάρχει και η γνωστή κλίμακα επτά επιπέδων αθεΐας του Ντώκινς. Για τους χορτοφάγους ο ορισμός που έδωσα αποδίδεται στον Peter Singer (Η απελευθέρωση των ζώων) αν και πολλοί τον παραφουσκώνουν προσθέτοντας το τι πρέπει να κάνει ένας χορτοφάγος. Αλλά εγώ προτιμώ τους απλούστερους, πιο συμπαγείς και -κατ’ εμέ- συνεπείς ορισμούς.
Λοιπόν και οι άθεοι και οι χορτοφάγοι είναι άνθρωποι που μπαίνουν στον κόπο να βασανίσουν τις καθεστηκυίες απόψεις που τους έχουν παραδοθεί και με καλές προθέσεις. Οι πρώτοι μεθύνοντας τον ηθικό τους κύκλο και οι δεύτεροι επιμένοντας στη λογική και στα εμπειρικά δεδομένα. Όλα καλά ως εδώ. Υπάρχει όμως ένα μεγάλο “αλλά”.
Παρατηρώ, από τη συμμετοχή μου σε σχετικές διαδικτυακές ομάδες και ομάδες κοινωνικών δικτύων ότι και οι δύο αυτές κατηγορίες υποπίπτουν σε μια πλάνη, που ονομάζω πλάνη της αρετής. Είναι ένα είδος ελιτισμού που νομίζω ότι καθησυχάζει τη συνείδησή τους. Πολλοί από αυτούς θεωρούν ότι, με την ιδιότητα του άθεου ή του χορτοφάγου, ανέρχονται σε μια κατάσταση αρετής που τους κάνει ανώτερους από τους άλλους ανθρώπους. Ο θεϊστής είναι ένας ανόητος ή πλανεμένος, ο κρεοφάγος είναι ένας χοντρόπετσος βάρβαρος. Απλά πράγματα, απλές, απλοϊκές σκέψεις που βολεύουν και κοιμίζουν τη συνείδηση και το νου.
Να ένα παράδειγμα άθεης πλάνης:
Πού χωλαίνει το παραπάνω μιμίδιο; Αν είσαι χριστιανός, λέει, δε μπορείς να αλλάξεις άποψη. Έλα μου όμως που οι περισσότεροι, αν όχι όλοι, οι άθεοι μάλλον πριν ήταν χριστιανοί που άλλαξαν άποψη! Κι αν είσαι άθεος, λέει, μπορείς να με κάνεις να αλλάξω γνώμη παρουσιάζοντας τις αποδείξεις. Έλα μου όμως που μπορώ να σας βρω πάμπολλους άθεους που κουβαλούν ένα σωρό ανόητες απόψεις για πολλά θέματα, πχ ιστορία, πολιτική, οικονομία κλπ. Και που δεν αλλάζουν γνώμη με τίποτα! Τι ωφελεί ένα μιμίδιο σαν το παραπάνω; Μόνο στο να χαιρόμαστε αναμεταξύ μας οι άθεοι για τι καλοί και έξυπνοι και ανώτεροι είμαστε. Ρηχή περηφάνεια δηλαδή. Φαρισαϊσμός, θα έλεγε κανείς προκλητικός.
Αλλά η αρετή δεν είναι μονοδιάστατη και δεν είναι κατάσταση. Δεν είναι μονοδιάστατη γιατί μπορεί να είσαι άθεος αλλά να παρκάρεις παράνομα. Μπορεί να είσαι χορτοφάγος αλλά να απατάς τη γυναίκα σου. Ή βάλτε όποιον άλλο συνδυασμό θέλετε. Και δεν είναι κατάσταση γιατί δεν είναι κάτι στο οποίο καταλήγεις και απολαμβάνεις αλλά μια συνεχής διαδικασία αναζήτησης και περίσκεψης. Και είναι διαδικασία επίπονη για τον άνθρωπο που ενδιαφέρεται πραγματικά για αυτήν, επειδή μονίμως αναμετριέται με τις ατέλειες της υπόστασής του και μονίμως βρίσκει τον εαυτό του ελλιπή. Μόνο έτσι μπορεί να ελπίζει, άλλωστε, στο να βελτιωθεί.
Image credit: “Holy Virtue” by Lawrence OP is licensed under CC BY-NC 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc/2.0/.
Είναι η Κίνα μια σύγχρονη υπερδύναμη; Η απάντηση ίσως δεν είναι τόσο απλή. Οπωσδήποτε πρόκειται για ένα βιομηχανικό γίγαντα της εποχής που πουλά τα πάντα και τους πάντες και μοιάζει να καταπίνει την παγκόσμια αγορά επενδύοντας σε όλα τα μέρη του κόσμου και διατηρώντας ένα τεράστιο στρατό. Όμως ο Frank Dikötter (ειδικός ιστορικός στο θέμα) στο China After Mao: The Rise of a Superpower διαφωνεί.
Τα επιχειρήματά του συνοψίζονται ως εξής:
Το ΚΚΚ (Κινεζικό Κομμουνιστικό Κόμμα) είναι ένα κανονικό μαρξιστικό-λενινιστικό κόμμα, που εννοεί αυτά που λέει. Δεν είναι μια εξελιγμένη ή εξευγενισμένη μορφή. Έχει ως σκοπό του την επικράτηση ενάντια στον καπιταλισμό πρώτα από όλα και όχι να θρέψει ξερωγώ το λαό του.
Η κυρίαρχη εντύπωση ότι μεγάλο μέρος του κινεζικού λαού βγήκε από τη φτώχεια τα τελευταία 50 χρόνια δεν οφείλεται στην καλή του λειτουργία ή την καλή του προαίρεση. Οφείλεται στη δυσλειτουργία του μετά το 1976 και το θάνατο του τρισυπέρτατου και υπερλατρεμένου ηγέτη Μάο, όταν ο μηχανισμός του κόμματος παρέλυσε στην επαρχία και οι χωρικοί πήραν στα χέρια τους κολλεκτίβες από τις τοπικές κομματικές ηγεσίες.
Σήμερα αυτό που βλέπουμε στην Κίνα είναι εντελώς μονομερές και διαστρεβλωμένο, δηλαδή η εικόνα της γρήγορης αστικοποίησης και της γοητευτικής επαρχίας. Πλούτος υπάρχει μόνο σε μια μικρή κομματική και επιχειρηματική ελίτ, ενώ η βαθιά, αγροτική Κίνα παραμένει εξαιρετικά φτωχή. Μάλιστα η θέση της στην παγκόσμια κατάταξη κατά κεφαλήν εισοδήματος έπεσε από το 85 το 1976 στο 134 το 2000, όπου υποτίθεται ότι υπήρξε και η μεγάλη του εκτίναξη. Δηλαδή η Κίνα σε σχέση με τον κόσμο έμεινε οριακά στάσιμη ή και υστέρησε, αν το δούμε συγκριτικά.
Το 1989 η Πολωνία μετέβη από τον κομμουνισμό στη δημοκρατία με εκλογές. Το 1991 ο Γκορμπατσώφ διαλύει οριστικά την ΕΣΣΔ. Αυτά τα γεγονότα σημαίνουν καμπανάκια στο ΚΚΚ που το κάνουν να στραφεί σε ένα απίστευτης αυστηρότητας εσωστρεφές και καταπιεστικό καθεστώς ελέγχου. Για την απόλυτη παράνοια αυτού του ολοκληρωτισμού που μάλλον λίγο μαθαίνουμε στη Δύση διαβάστε τον “Φάκελο Κίνα” (εδώ το πρώτο από τα πολλά μέρη).
Κομβικό σημείο στην πορεία της υπήρξε ο κατά λάθος βομβαρδισμός της πρεσβείας της στο Βελιγράδι το 1999 από το ΝΑΤΟ, κάτι που ανάγκασε εν είδει αποζημίωσης τον Κλίντον να τη δεχτεί στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου και να απελευθερωθεί έτσι η τεράστια βιομηχανική δύναμη που αυτή ανέπτυσσε. Από τότε η συσσώρευση κρατικού πλούτου της γιγαντώθηκε. Και ο πλούτος αυτός χρησιμοποιείται για επενδύσεις της ελίτ, για ανάπτυξη στρατού και για επενδύσεις υποδομών σε άλλες χώρες του κόσμου.
Παρολαυτά ο Frank Dikötter ισχυρίζεται ότι οι καθοριστικοί παράγοντες της σημερινής κοινωνίας είναι: φτώχεια και ανισότητα, τεράστιος αλλά άπειρος στρατός, εκρηκτική σχέση ελίτ-λαού και κράτους/κόμματος-λαού. Αυτοί οι παράγοντες θεωρεί ότι υπονομεύουν πολύ την παγκόσμια ισχύ της Κίνας που βασίζεται σε ένα κράτος-ελεγκτή, χωρίς λαϊκά ερείσματα και με τεράστια κοινωνικά προβλήματα να υποβόσκουν, τα οποία απλά δε μαθαίνουμε.
Έχετε ποτέ αναφωνήσει “μα πού ζούμε” ή “τι είναι αυτά που ζούμε”; Πιθανότατα, ναι. Και πιθανότατα είχατε δίκιο μέσα στο πλαίσιο ή στην κατάσταση που βιώνατε εκείνη τη στιγμή. Εκφράσατε μια στιγμιαία απογοήτευση με κάπως έντονο τρόπο. Στα σίγουρα δεν εννοούσατε ότι δε ζείτε σε ένα καλό τόπο ή σε μια καλή εποχή. Ε;
Εδώ, ας πούμε ο Economist σε πρόσφατο άρθρο του, αναφωνεί σε αυτό το πνεύμα “Μα τι πάει στραβά με τη δημοκρατία στην Ευρώπη; Είναι η πιο δημοκρατική περιοχή του κόσμου!”. Ακριβώς αυτό συμβαίνει: Η Ευρώπη είναι η πιο δημοκρατική περιοχή του κόσμου. Γι’ αυτό η δημοκρατία την νοιάζει!
Η αλήθεια είναι -τα δεδομένα έτσι δείχνουν δηλαδή- ότι στη Δύση της εποχής μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ζούμε την καλύτερη εκδοχή και εποχή της ανθρωπότητας μέχρι σήμερα. Το επίπεδο διαβίωσης είναι καλύτερο από οποτεδήποτε άλλοτε, η περίοδος ειρήνης είναι μακροβιότερη, η τεχνολογία έχει κάνει άλματα στη διευκόλυνση της ζωής μας, η ιατρική επίσης στην επέκταση και βελτίωση της ποιότητάς της, η επιστήμη κι αυτή στον τρόπο που κατανοούμε τον κόσμο γύρω μας και το σύμπαν.
Ταυτόχρονα, τα πολιτικά μας συστήματα είναι όλο και πιο δημοκρατικά, όλο και πιο συμπεριληπτικά, όλο και πιο φιλελεύθερα και εξασφαλίζουν ολοένα και μεγαλύτερη ισότητα ανάμεσα στους ανθρώπους. Φυσικά δεν είναι τέλεια. Υπάρχει άλλωστε το τέλειο; Ή μήπως μας βγήκαν σε καλό οι αναζητήσεις ουτοπιών; Και φυσικά έχουν σκαμπανεβάσματα. Αλλά συλλειτούργησαν με όλα τα προηγούμενα προς τη βελτίωση της ζωής μας.
Υπήρξε με δυο λόγια “πρόοδος”.
Διαβάστε τον κατσαρομάλλη Στήβεν Πίνκερ και το Enlightenment Now, The Case for Reason, Science, Humanism and Progress για ατελείωτα, δροσερά λουτρά αλήθειας γύρω από το θέμα. Η πρόοδος αυτή του δυτικού τύπου είναι αναμφισβήτητη με οποιοδήποτε στάνταρντ κι αν τη δει κανείς. Αντίστροφα, αποδεικνύει με αμέτρητα παραδείγματα και νούμερα, οπουδήποτε οι όροι της εφαρμόστηκαν, ενώ πριν δεν υπήρχαν, μετά ήρθε και η πρόοδος.
Είμαστε όμως ικανοποιημένοι; Οπωσδήποτε όχι! Η ζωή έχει δυσκολίες, υπάρχουν ακόμη ασθένειες, δε ζούμε πάντα άνετα, δε ζούμε για πάντα, αποκτούμε τα αγαθά μας με κόπο και δουλειά, τα διατηρούμε επίσης με κόπο. Έχουμε και άγχος να ζήσουμε καλά και επιτυχημένα και με περισσότερο ελεύθερο χρόνο. Συνειδητοποιούμε και το κακό που κάνουμε στον εαυτό μας και το περιβάλλον. Τι παράδοξο, λοιπόν! Να ζούμε στην καλύτερη εποχή της ανθρωπότητας και να μην είμαστε ευτυχισμένοι!
Αυτό που έχει συμβεί μαζί με τη γενικότερη βελτίωση του βιοτικού μας επιπέδου είναι ότι έχουμε γίνει και καλύτεροι και, ως αποτέλεσμα, πιο απαιτητικοί άνθρωποι. Ζούμε περισσότερο, τρώμε καλύτερα, πάμε σχολείο, έχουμε ελευθερία γνώμης, έχουμε πρόσβαση σε ενημέρωση, είμαστε σε εγρήγορση για τα δικαιώματά μας και, το κυριότερο, ζούμε σε μια κοινωνική οργάνωση που έχει θέσει θεμελιώδεις αρχές και θεωρεί τον εαυτό της υπόλογο απέναντι σε αυτές.
Δε θα πρέπει να προσπεράσουμε εύκολα αυτό το τελευταίο. Η Δύση είναι υπόλογη στον εαυτό της! Έχει δώσει μερικές θεμελιώδεις υποσχέσεις στους ανθρώπους της, που είναι αδιαπραγμάτευτες και κρίνεται μονίμως απέναντι σε αυτές. Κρίνεται, όχι ως μια παράπλευρη πολιτική δραστηριότητα, αλλά ως κύρια συλλογική δράση. Οι βασικές αρχές της ελευθερίας και της ισότητας αποτελούν μόνιμη πυξίδα σε κάθε πράξη της. Ακόμη και όταν τα κοινωνικά αιτήματα δεν ικανοποιούνται, οι αρχές αυτές δεν παύουν, δεν παραγκωνίζονται, είναι ακόμη εκεί ως μέρος των θεσμών της.
Αυτό είναι το παράδοξο της προόδου.
Ότι δηλαδή α) η πρόοδος μας επιτρέπει να την κρίνουμε -αυτήν και την κατάσταση στην οποία μας έχει οδηγήσει- β) μας παροτρύνει να την κρίνουμε και μας δίνει αυτό το δικαίωμα γ) με ολοένα και υψηλότερα κριτήρια δ) έχοντας θέσει τις βάσεις για τα κριτήρια αυτά ε) έχοντας όμως -εμείς- αφήσει το σαφώς χειρότερο παρελθόν τόσο πίσω, που στ) έχουμε έτσι μικρότερη συγκριτική αίσθηση της βελτίωσης που έχει επέλθει.
Η βελτίωση είναι κάτι που βιώνεται. Αν πχ ο μισθός σου είναι μόνιμα 1000€ ή αυξάνει από τα 900€ στα 950€, τότε δεν αισθάνεσαι ότι έχεις ζήσει μια οικονομική βελτίωση στη ζωή σου. Αν έχεις μεγαλώσει σε ένα αξιοπρεπές σπίτι 80τμ και ζεις τη ζωή σου στο ίδιο σπίτι ή σε ένα ελάχιστα καλύτερο, τότε αυτό δεν το βιώνεις σα βελτίωση. Δεν το βιώνεις καν ως στασιμότητα! Γιατί εξακολουθείς να ζεις στην εποχή της προόδου και εξακολουθείς να είσαι δέκτης των υποσχέσεών της και μέρος αυτών των υποσχέσεων είναι ότι η βελτίωση θα είναι συνεχής. Το βιώνεις ως επιδείνωση, ως ματαίωση προσδοκιών.
Έτσι, όταν ζει κανείς σε ένα τέτοιο πλαίσιο, θα κρίνει την εποχή του πάντα με αυστηρότητα, πιθανότατα μεγαλύτερη από αυτή που της αξίζει, ενώ, από την άλλη, η στασιμότητα που μοιραία θα συμβεί κατά περιόδους, δε θα είναι αποδεκτή. Κι αυτό είναι προς στιγμήν απογοητευτικό. Αλλά αυτό είναι το κρίσιμο σημείο στο οποίο θα πρέπει να έχει κανείς την ψυχραιμία και την ευθυκρισία να αναγνωρίσει το πρόβλημα και τη λύση του. Φταίει κάτι εκ βάθρων και επομένως αξίζει να επιδιώξει μια ριζοσπαστική αλλαγή; Ή μήπως χρειάζεται μια επιστροφή στις θεμελιώδεις μας αξίες; Μια επίταση αυτών!
Ο δυτικός άνθρωπος πιστεύω έχει εξαντλήσει όλη του την αυστηρότητα απέναντι στη Δύση. Της έχει καταλογίσει έλλειψη ελευθερίας, έλλειψη ισότητας στη διάχυση του παραγόμενου πλούτου, την έχει κατηγορήσει ως αποικιοκρατική, δυναστική, καπιταλιστική (αυτό το τελευταίο είναι μια ξεχωριστή κατηγορία αλλοφροσύνης από μόνο του, πώς δηλαδή μπορείς να θεωρείς την οικονομική ελευθερία ως κάτι κακό, αλλά το αφήνω για άλλο αρθράκι, αν και ο Πίνκερ το απομυθοποιεί αρκούντως στο προαναφερθέν βιβλίο). Το έχει κάνει γιατί μπορεί και γιατί η ίδια η Δύση και οι αξίες της τον παροτρύνουν να το κάνει και να την κρίνει αυστηρά.
Τρέμω στην ιδέα ότι η προσωρινές μας απογοητεύσεις μπορεί να μας απομακρύνουν από τις θεμελιώδεις αξίες μας και αυτές είτε να φανούν πολύ μακρινές και ξένες είτε, ακόμη χειρότερα, να θεωρηθούν υπαίτιες για την απογοήτευση αυτή. Γι’ αυτό, όπως έχω ξαναγράψει χρειαζόμαστε περισσότερο από αυτές, όχι λιγότερο. Όχι στην αντινεωτερικότητα! Διαφωτισμός τώρα!
Image credit: “Austria-00130 – Austrian Parliament” by archer10 (Dennis) is licensed under CC BY-SA 2.0.
Η σειρά Adolescence του Netflix πέτυχε μια ευαίσθητη κοινωνική χορδή και συζητήθηκε τόσο πολύ, που αρχικά μου δημιούργησε μια μικρή απώθηση. Τελικά αποφάσισα να τη δω για να έχω άποψη. Αναγκαστικά την έβαλα στο μικροσκόπιο, έπειτα από τα τόσα σχόλια που είχα διαβάσει. Άλλωστε ο δημιουργός της είχε και την πρόθεση να κάνει κοινωνικό σχόλιο. Γράφω όμως για αυτήν όχι γιατί είναι η εκπληκτικότερη σειρά που έχω δει ή γιατί έκανε τόση αίσθηση. Το αφήνω αυτό για το τέλος όμως. Το λόγο τον προδίδει κάπως ο τίτλος του άρθρου.
Στην αρχή έμοιαζαν οι φόβοι μου να επιβεβαιώνονται. Ποιος συλλαμβάνει 13χρονο έφηβο με αυτό τον τρόπο, με 20 άτομα ομάδας ειδικών δυνάμεων ξερωγώ να κατεδαφίζουν την είσοδο του σπιτιού του, να το κάνουν γης μαδιάμ και στη συνέχεια να τον βάζουν σε κελί σαν αυτά της απομόνωσης ψυχιατρείων χωρίς λεκάνη για τις ανάγκες του. Έτσι κάνει η αγγλική αστυνομία; Μπορεί. Τεσπά δεν αποδείχθηκε στοιχείο κρίσιμο για τη συνέχεια.
Μόνιμο σημείο παρατήρησης αποτελούν τα τεχνικώς αρτιότατα μονοπλάνα, όπου το κάθε επεισόδιο ολόκληρο (ναι, ολόκληρο) είναι ένα τέτοιο. Ολόκληρο! Από τεχνική άποψη η παραγωγή, η ενορχήστρωση και εκτέλεση αυτών των λήψεων είναι εντυπωσιακή. Αλλά και για τους ηθοποιούς η πρόκληση πρέπει να ήταν τεράστια. Ειδικά για έναν 13χρονο ηθοποιό.
Αλλά αισθάνομαι ότι τελικά αυτό κάπως εκβιάζεται. Από τη μια η κάμερα αναγκάζεται να κάνει συνεχείς ακροβασίες που συχνά είναι ορατές, άλλωστε πώς να κρυφτείς από ένα μονοπλάνο, να περιστρέφεται αφύσικα γύρω από τους χαρακτήρες, ώστε να μπορέσει να πετύχει τη συνέχεια των πλάνων. Και κάπου δίνεται η εντύπωση ότι η πλοκή προσαρμόζεται στο πλάνο και όχι το αντίστροφο. Εντωμεταξύ, έχοντας ως δεδομένη τη λήψη του μονοπλάνου, χάνεται η ένταση που αυτό προσδίδει όταν χρησιμοποιείται επιλεκτικά. Συνήθως τα μονοπλάνα κόβουν την ανάσα με τη συνέχειά τους, εκεί που η συνέχεια δεν είναι ο κανόνας λόγω του μοντάζ. Ίσως δηλαδή είναι λιγάκι ένα τεχνικό τρυκ όλο αυτό, ένα τεχνικό επίτευγμα εντυπωσιακό μεν, αλλά με μικρή δραματουργική επίδραση.
Κάπου εκεί θυμήθηκα πρόχειρα μερικά ιστορικά μονοπλάνα, το ένα από το Θόδωρο Αγγελόπουλο, στο “Αιωνιότητα και Μια Μέρα“, που είναι κάτι σαν ζωγράφος-σκηνοθέτης στα κάδρα του, και το άλλο από την πρώτη σαιζόν του “True Detective” που είχε κάνει αίσθηση. Και τα δύο αισθάνεσαι ότι είναι εκεί γιατί έχουν δικό τους λόγο ύπαρξης. Αλλά ας αφήσω τις μπουμεριές, παρόλο που είναι ενδιαφέρον να κοιτάμε και την εξέλιξη της τεχνικής.
Παρολαυτά ο τρόπος αυτός δίνει πολύ χώρο για θεατρικότητα στο παίξιμο των χαρακτήρων, για καθαρή ηθοποιία. Υπάρχουν τεράστιες σκηνές που εστιάζουν σε συζητήσεις ανάμεσα στους χαρακτήρες, στις δυναμικές που αναπτύσσονται ανάμεσά τους, στους διαλόγους, στις εκφράσεις τους! Αυτό το τελευταίο νομίζω μου μένει εντονότερα από οτιδήποτε άλλο. Οι εκφράσεις του πατέρα, του γιου, της ψυχολόγου. Οι ηθοποιοί έχουν όλο το χρόνο, αλλά και την πρόκληση, να ξεδιπλώσουν την εκφραστικότητά τους. Και το κάνουν καλά, όλα κι όλα!
Η πλοκή είναι μάλλον γνωστή τοις πάσι πλέον. Ένας 13χρονος μαθητής συλλαμβάνεται με την κατηγορία ότι μαχαίρωσε μέχρι θανάτου συμμαθήτριά του. Η κοινωνία σοκάρεται, η οικογένειά του ζει ένα δράμα. Ήταν μια καθόλα κανονική, καθημερινή οικογένεια που αναζητά να βρει τι τεράστιο λάθος έκανε. Το λάθος, σε πρώτη ανάγνωση, όπως το πλασάρει δηλαδή η ίδια η σειρά είναι η απομόνωση του νεαρού στον κόσμο των κοινωνικών δικτύων και οι επιρροές που δεχόταν από αυτά. Κάτι που γινόταν μέσα στη φαινομενική ασφάλεια και προστασία του ίδιου του σπιτιού.
Για να είμαι ειλικρινής εδώ εντοπίζω δύο μικρά θέματα. Καταρχάς, ενώ βλέπουμε από κάμερες παρακολούθησης η σκηνή τη φόνου σε κάμερες παρακολούθησης, οι ήρωες έχουν πλάτη στην κάμερα. Και ο νεαρός αρνείται την ενοχή του μέχρι το τέλος, μήνες μετά, όπου λέει ότι τελικά θα δηλώσει ένοχος. Δε λέει πουθενά ευθέως ότι είναι ένοχος. Επίσης δε γίνεται πουθενά ξεκάθαρο γιατί η κοπέλα τον ακολούθησε στη σκηνή του φόνου και μάλιστα νύχτα, τη στιγμή που, κατά τα άλλα, τον υποτιμούσε και τον αγνοούσε. Ταυτόχρονα μένουν ανολοκλήρωτοι οι ρόλοι των δύο κολλητών του που φαίνεται ότι είχαν εμπλοκή στην υπόθεση.
Τα αναφέρω αυτά γιατί η συζήτηση που γίνεται δημόσια θεωρεί αυτόματα το νεαρό ένοχο και τη σύνδεση της ενοχής του με τα σόσιαλ μήντια και την ανδρόσφαιρα αυτόματη. Αυτός ο αυτοματισμός όμως, αυτή η ενστικτώδης ερμηνεία μπορεί να είναι ρηχή. Βέβαια, αν κρίνουμε τα γεγονότα της σειράς ως πραγματικά, αν τα πάρουμε τοις μετρητοίς, τότε είναι ένας νέος απίστευτα παραστρατημένος, που δεν έλεγξε τις αντιδράσεις του και η τοξική του αρρενωπότητα δε συγκρατήθηκε. Η διάπραξη τέτοιας βίας είναι απαράδεκτη όποια κι αν είναι η υποκείμενη κατάσταση.
Όμως πίσω από αυτή την ανάγνωση μπορεί να υπάρχει και μια πλειάδα άλλων νέων, που δεν κατέφυγαν σε βιαιότητα και που απλά υφίστανται ένα σύγχρονο μπούλυινγκ, επειδή είναι αγόρια ίνσελ (incel, involuntary celibate, θα το έλεγε κανείς και μπακούρια χαριτολογώντας). Λες και είναι πολλές οι πιθανότητες ένα αγόρι 13 χρονών να μην είναι μπακούρι! Όμως εδώ αυτό το αγόρι πρέπει να υποστεί και έναν εξευτελισμό από τον περίγυρό του για αυτή του την ανώριμη σεξουαλικότητα, που μόλις την ανακαλύπτει και το ίδιο και δεν ξέρει καλά-καλά τι να την κάνει. Και ο χαρακτηρισμός ίνσελ είναι πολύ πιο βαρύς και μειωτικός από τον κάπως χιουμοριστικό και χωρίς επιθετικές συνυποδηλώσεις όρο μπακούρι.
Παρεμπιπτόντως είναι φοβερή η στιγμή, όπου η ψυχολόγος που του κάνει εκτίμηση τον ρωτά πώς αισθάνεται όταν βλέπει γυμνές γυναίκες . Το παιδί απαντά τη μια στιγμή “ωραία” και την άλλη “περίεργα” (sic) με αφοπλιστική ειλικρίνεια. Πόσο αληθινή περιγραφή της πορείας της ενηλικίωσης μέσα από την ανακάλυψη και αναζήτηση της σεξουαλικότητας. Και πόσο υπέροχη ταυτόχρονα! Πόσο κρίμα αυτή η διαδικασία να περνά μέσα από την ταπείνωση.
Εντωμεταξύ όροι όπως ίνσελ, πέραν του ότι είναι μειωτικοί, όπως θα λέγαμε το “τσούλα” (κάποτε, ελπίζω όχι πια), κρύβουν και μια κουλτούρα όπου το σεξ γίνεται ένα παιχνίδι εξουσίας. Το ένα φύλο ελέγχει κάτι που το άλλο φύλο επιζητεί διακαώς και δεν του το δίνει. Μάλιστα το προσβάλει κιόλας που δεν είναι άξιο για να του το δώσει. Αυτή η κουλτούρα εξουσίας ή πάλης τάξεων νομίζω δεν είναι υγιής για το φεμινιστικό κίνημα και για τις σχέσεις των φύλων γενικότερα, ειδικά όταν αυτές διαπλάθονται σε μικρές ηλικίες.
Μεγάλη συζήτηση έγινε στα πραγματικά κοινωνικά δίκτυα, όχι αυτά της σειράς, για το ρόλο του πατέρα και πόσο αποστασιοποιημένος ήταν, ότι δεν αγκάλιαζε για παράδειγμα το γιο του αρκετά. Δε θα το σχολίαζα αυτό αν δε το έβλεπα να συμβαίνει τόσο εκτεταμένα και τόσο βιαστικά. Ο πατέρας, ένας άνθρωπος του μόχθου, που είχε φάει ξύλο από τον πατέρα του -το εξ0μολογείται αυτό- και που έχει υποσχεθεί στον εαυτό του να γίνει καλύτερος από αυτόν -κι αυτό μέρος της ίδια εξομολόγησης- είναι συντετριμμένος σε όλη τη διάρκεια της σειράς.
Ο ηθοποιός που τον υποδύεται είναι μάλιστα ο δημιουργός και ο βασικός σεναριογράφος. Παίζει έναν πατέρα συγκλονισμένο. Η διήγηση εστιάζει πολύ σε αυτόν, περισσότερο από ό,τι στη μητέρα. Βγαίνει από τα ρούχα του κατά τη διάρκεια της σύλληψης, στηρίζει το γιο συνεχώς και κάνει ό,τι μπορεί για να τον προστατέψει, το παιδί ζητά συστηματικά την υποστήριξή του. Είναι σε υπερένταση, εμφανή συγκίνηση, εκφράζει το τεράστιο άγχος μήπως κάνει κάτι λάθος. Αλλά από όλο το δράμα λείπει -υποτίθεται- η αγκαλιά. Ίσως οι επικριτές δεν πρόσεξαν ότι στο αποκορύφωμα πράγματι αγκαλιάζει το παιδί του. Ίσως δεν είναι ο χαρακτήρας για τον οποίο η αγκαλιά είναι η πρώτη ή η συνεχής έκφραση συναισθήματος. Βολεύει να τον δούμε κι αυτόν ως τοξικό άρρενα για να αιτιολογήσουμε το εύκολο γαϊτανάκι της ευθύνης. Αντέξτε μέχρι το τέλος του άρθρου αυτού να δούμε αν τα κοινωνικά δίκτυα μόνο τοξικά αγόρια κατασκευάζουν.
Για τον νεαρό που υποδύεται το γιο δεν υπάρχουν λόγια, είναι εκπληκτικός, είναι σα να παίζει μια ατελείωτη θεατρική παράσταση όπου η εστίαση είναι μονίμως πάνω στο χαρακτήρα του και θα έβρισκες εύκολα ό,τι ψεγάδι τυχόν υπήρχε. Αλλά δεν υπάρχει. Δεν ξέρω αν καναδυό φορές χάνει τα λόγια του εντός σεναρίου ή εκτός. Αλλά φαίνεται απολύτως φυσικό. Απλά ψάχνω να του βρω μια ατέλεια στα ατελείωτα μονοπλάνα που έφερε εις πέρας.
Μέσα σε όλο το δράμα περνούν και διάφορες σκηνές με παράπλευρο ενδιαφέρον. Το σχολείο που πρακτικά παίζει ρόλο μπέιμπι σίττερ και όχι εκπαιδευτικού, σε κάθε λήψη από σχολική τάξη τα παιδιά, αντί να κάνουν ένα φυσιολογικό μάθημα, βλέπουν κάποιο εκπαιδευτικό βίντεο, είναι μονίμως εκτός ελέγχου, δεν αντιλαμβάνονται στοιχειώδη πειθαρχία, δε σέβονται τους καθηγητές τους, κι αυτοί οι τελευταίοι είναι μάλλον παραδομένοι σε αυτή την πραγματικότητα.
Εν πάση περιπτώσει η σειρά, αν εξαιρέσουμε το καλλιτεχνικό πεδίο, πράγματι αγγίζει μια ευαίσθητη χορδή. Έχουμε τους σημερινούς εφήβους νεολαία, τους Gen Zers, που ζουν μια ζωή φαινομενικά προστατευμένη αλλά μέσα σε αυτό ακριβώς το ελεγχόμενο περιβάλλον, μέσω του internet και των κοινωνικών δικτύων, εκτίθενται σε μεγάλους κινδύνους και επικίνδυνες επιρροές. Το χάσμα των γενεών παίρνει νέες διαστάσεις, ενσαρκώνεται σε κάτι ηλεκτρονικό, μη απτό, κρυφό, που περνάει απαρατήρητο από τα ραντάρ της μέσης οικογένειας.
Μάλιστα προσωπικά θα το πήγαινα αυτό ακόμη πιο πέρα. Υπάρχει μια επιπλέον παράμετρος. Νομίζω οι γονείς σήμερα κινδυνεύουν να μην έχουν καν την ίδια εικόνα του κόσμου γύρω τους σε σύγκριση με τα παιδιά τους. Προσοχή, αναφέρομαι στις προσλαμβάνουσες εικόνες, όχι στην ερμηνεία αυτών και στη θέση που θα πάρει το κάθε άτομο απέναντί τους. Δεν έχουν καν την ίδια πρόσληψη της πραγματικότητας, ώστε να μπορούν καταρχάς να συζητούν πάνω στις ίδιες πληροφορίες και στα ίδια δεδομένα. Και ας έχουν μετά και διαφορετικές απόψεις και συγκρούσεις κλπ. Το χάσμα δηλαδή είναι τεράστιο και αγεφύρωτο.
Στη σειρά οι γονείς και τα παιδιά ζουν σε τελείως διαφορετικές πραγματικότητες. Ο ένας γιος ζει, μάλλον μαζί με τους συνομηλίκους του, στον κόσμο των σόσιαλ, όπου τα κορίτσια βομβαρδίζονται από ριζοσπαστικά φεμινιστικά μηνύματα και τα αγόρια προσπαθούν αντιδράσουν, να βρουν νόημα, επηρεαζόμενα από μηνύματα τοξικότητας τύπου Άντριου Τέητ. Και οι γονείς δεν έχουν άποψη για αυτό, όχι γιατί συμφωνούν ή διαφωνούν και η διαφορά ηλικίας δυσκολεύει την επικοινωνία, αλλά γιατί δεν ξέρουν καν ότι αυτό συμβαίνει!
Ζουν στα ίδια σπίτια αλλά σε διαφορετικές πραγματικότητες και αυτό πηγαίνει πολύ πιο πέρα από την παραδοσιακή απόσταση που έχει ένας έφηβος από τους γονείς του. Πάντα οι έφηβοι είχαν τμήματα της ζωής τους κρυφά από τους γονείς τους, αυτό δεν είναι νέο. Πάντα οι νέοι είχαν δικό τους λεξιλόγιο. Αντιδρούσαν στους γονείς, όχι από μίσος, αλλά γιατί οι γονείς ήταν αυτοί που έθεταν τα όρια και οι νέοι προσπαθούσαν να τα δοκιμάσουν! Εδώ πλέον η γέφυρα δεν υπάρχει ανάμεσα στις δύο πλευρές ώστε να προσπαθήσουν καν να τη διαβούν και να συναντηθούν.
Αναδεικνύεται μια κοινωνία εφήβων όπου ο ένας προσβάλει τον άλλο και η περιθωριοποίηση λαμβάνει χώρα στον άυλο κόσμο των κοινωνικών δικτύων με κωδικοποιημένα μηνύματα συμπυκνωμένα σε εικονίδια. Η εφηβική ανώριμη αδεξιότητα γίνεται σκληρότητα που εκφράζεται εν κρυπτώ και -το χειρότερο- χωρίς διαλείμματα. Είναι στο χέρι τους, στο κινητό που κρατάνε, στον υπολογιστή τους, ασταμάτητη και ανεξέλεγκτη γιατί κανείς ενήλικος δε γίνεται μάρτυράς της. Μέχρι να συμβεί μια έκρηξη.
Ειδικά σχετικά με την έκρηξη αυτή, η σειρά ίσως και να λαϊκίζει λιγάκι γιατί εφευρίσκει ένα πραγματικά ακραίο γεγονός για να στήσει την πλοκή της. Μια δολοφονία κοπέλας από ένα αγόρι γιατί αυτό αισθάνθηκε ταπείνωση και απομόνωση. Θα μου πείτε, μυθοπλασία είναι, ό,τι θέλει κάνει. Ναι, αλλά είναι μυθοπλασία που έχει ρητά κοινωνικό σκοπό, ο δημιουργός της το έχει δηλώσει, δεν είναι κάτι που προέκυψε συμπτωματικά. Κάλλιστα, λοιπόν, θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς αμέτρητα άλλα σενάρια όπου οι όροι του δράματος να είχαν κάπως αντιστραφεί. Πχ ο νέος να είχε οδηγηθεί στον τερματισμό της δικής του ζωής αντί στη βία ενάντια σε κάποιον άλλο. Υπερβολή λέτε; Ας πάμε επιτέλους σε αυτό που σας υποσχέθηκα στην αρχή και ας κάνουμε τη σύνδεση με το δεύτερο μισό του τίτλου του άρθρου αυτού: Η Γενιά του Άγχους.
Κυκλοφορεί πρόσφατα και στα Ελληνικά το βιβλίο του Johnathan Haidt “Η Γενιά του Άγχους” (“The Anxious Generation”). Ο ίδιος συγγραφέας, εξελικτικός/κοινωνικός ψυχολόγος, έχει γράψει επίσης τα εξαιρετικά “The Happiness Hypothesis”, ” The Righteous Mind” (αν πρόκειται να διαβάσετε ένα βιβλίο αυτή τη δεκαετία με σκοπό να καταλάβετε τους ανθρώπους γύρω σας, ας είναι αυτό) και το “The Coddling of the American Mind”.
Στη Γενιά του Άγχους, για να το περιγράψω εξαιρετικά συμπυκνωμένα, κάνει την παρατήρηση ότι στο δυτικό κόσμο (με την ευρεία έννοια: ΗΠΑ, Αυστραλία, Δυτική Ευρώπη) υπάρχει από το 2010 και μετά ραγδαία αύξηση περιστατικών ψυχικών διαταραχών και κατάθλιψης στα νέα παιδιά. Και κάνει την υπόθεση ότι η επιδραστικότερη αιτία αυτών είναι η μεταστροφή από την ανάπτυξη των παιδιών ως μια διαδικασία ελεύθερου παιχνιδιού σε μια διαδικασία με έντονη επιρροή από το διαδίκτυο και τα κοινωνικά δίκτυα. Ορόσημο είναι η εποχή μετά το 2010 όπου πρακτικά όλα τα παιδιά από μικρή ηλικία έχουν πλέον δικό τους κινητό και ανεξέλεγκτη πρόσβαση στα μέσα αυτά.
Προσωπικά στο ίδιο πνεύμα θα πρόσθετα και μερικές άλλες παραμέτρους όπως: ο ασφυκτικός υπερπροστατευτισμός των σύγχρονων γονέων, που δεν αφήνει χώρο να αναπτυχθούν χρήσιμες άμυνες και δεξιότητες στα παιδιά τους, η συνεχής εγρήγορση για ψυχολογικά προβλήματα και μικρο-διαταραχές που πρέπει πάση θυσία να αντιμετωπιστούν, που ίσως τείνει σε φαινόμενα υπερ-διόρθωσης, η εντατική προσπάθεια βελτιστοποίησης κάθε πράξης και κάθε επιλογής της ζωής των παιδιών, που κάνει κάθε απόφαση να φαντάζει κρίσιμη για το μέλλον τους και κάθε λοξοδρόμηση ως αποτυχία ζωής, οι τεράστιες προσδοκίες που προβάλουν οι γονείς στα παιδιά και η προφανής πίεση που αυτό μπορεί να ασκήσει και, τέλος, η συνεχής κατήχηση ότι ο κόσμος μας πάει κατά διαόλου (ο πλανήτης καταστρέφεται, η παγκόσμια υπερθέρμανση, δεν έχουμε ελευθερία, η δημοκρατία απέτυχε, τα δύο φύλα βρίσκονται σε μια συνεχή πάλη τάξεων, το παρελθόν μας είναι αποικιοκρατικό και χρωστάμε στους λαούς που καταπιέσαμε κλπ).
Πλάθουμε δηλαδή αδύναμους και αδέξιους χαρακτήρες και τους πετάμε σε μια αρένα όπου τους έχουμε υποσχεθεί λιοντάρια. Ένα ολοένα και αυξανόμενο ποσοστό αυτών μοιραία λυγίζει! Άλλο ένα ποσοστό, ενώ δε θα συναντήσει λιοντάρια, θα λυγίζει ακόμη και μπροστά σε γάτες. Μπορεί κανείς να φέρει το αντεπιχείρημα ότι, αντί να κάνουμε τους ανθρώπους πιο δυνατούς, ας κάνουμε τη ζωή πιο εύκολη. Όμως αυτή η λογική χάσκει γιατί δεν ελέγχουμε όλη την πραγματικότητα γύρω μας και οι κοινωνικές αλλαγές δε συμβαίνουν μαγικά από τη μια στιγμή στην άλλη. Ήδη άλλωστε έχουμε ζήσει γιγαντιαίες θετικές αλλαγές μέσα σε λιγότερο από έναν αιώνα (αναφέρομαι στην εποχή μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, τον οποίο φαίνεται, δυστυχώς, να έχουμε ξεχάσει και ξεπεράσει με επώδυνο πλέον τρόπο, αλλά αυτό είναι μια άλλη συζήτηση).
Σταματώ τη δική μου παρέμβαση των τελευταίων δύο παραγράφων στο βιβλίο του Haidt και συνεχίζω με τα δικά του ευρήματα. Μπορείτε να τον απολαύσετε και οι ίδιοι καθώς, πέρα από τα βιβλία του, είναι διαθέσιμες πολλές ομιλίες του online, πχ εδώ μπορείτε να παρακολουθήσετε στα πρώτα 30 λεπτά τον ίδιο να περιγράφει την κεντρική ιδέα του βιβλίου του. Δώστε λίγη προσοχή σε φράσεις-κλειδιά όπως “play-based childhood was replaced suddenly by phone-based childhood” και “we have overprotected our children in the real world and have underprotected them online” και “the great rewiring of childhood”:
Αλλά δεν πρόκειται για μια θεωρητική υπόθεση. Ο Haidt βρίσκει νούμερα και τα μελετά και βγάζει ενδιαφέρονται συμπεράσματα. Μέχρι το 2012 δεν παρατηρείται κάποια ιδιαίτερη αυξομείωση στα στατιστικά ψυχικών διαταραχών των εφήβων. Αλλά από το 2012 και έπειτα τα ποσοστά κατάθλιψης και αγχώδους διαταραχής εκτοξεύονται. Στοιχεία από τα γραφεία ψυχολογικής υποστήριξης των πανεπιστημίων της Αμερικής:
Ένα στα τρία κορίτσια έχουν υποφέρει ένα σημαντικό περιστατικό κατάθλιψης, κάτι που σημαίνει ότι έχουν σκεφτεί ακόμη και την εκδοχή της αυτοκτονίας:
Τα νούμερα κοριτσιών με πραγματικά καταγεγραμμένα στα επείγοντα νοσοκομείων περιστατικά αυτοτραυματισμών σχεδόν τριπλασιάζονται. Είναι κλινικά περιστατικά, όχι απλές προσωπικές εκτιμήσεις:
Επιπλέον παρατηρείται σημαντική αύξηση στα ποσοστά αυτοκτονιών, στις οποίες τα αγόρια έχουν μεγαλύτερα νούμερα, γιατί οι απόπειρές τους είναι, δυστυχώς αυτή είναι η αλήθεια, πιο βίαιες και με μεγαλύτερες πιθανότητες να αποβούν πράγματι μοιραίες.
Δείτε την παρουσίασή του κι ακόμη καλύτερα διαβάστε το βιβλίο του. Εξηγεί τα παραπάνω δεδομένα πολύ πιο αναλυτικά και τακτοποιημένα και -πιστεύω- πειστικά με δεδομένα και παραδείγματα. Εξηγεί πώς περάσαμε σε μια ανάπτυξη νέων παιδιών αφύσικη. Οι προθέσεις μας ήταν καλές αλλά κάποια πράγματα ξέφυγαν από τον έλεγχο και αφήσαμε τα νέα παιδιά ανοχύρωτα σε έναν αχανή και επικίνδυνο κόσμο, αυτό του διαδικτύου και των κοινωνικών δικτύων, έναν κόσμο που δε γνωρίζαμε και αναπτυσσόταν κι αυτός γύρω μας προτού μπορέσουμε καλά-καλά να τον χωνέψουμε.
Το επιχείρημα είναι τόσο διαισθητικά λογικό που ίσως μοιάζει και απλοϊκό. Αλλά ίσως τελικά είναι αυτό που βρίσκεται τόσον καιρό κάτω από τη μύτη μας, όλοι το ξέρουμε, αλλά αδυνατούμε να ακουμπήσουμε μουδιασμένοι περιμένοντας ποιος θα κάνει την πρώτη κίνηση. Μέχρι κάποιος να το δείξει, να το πει με το όνομά του και να προτείνει κάποια δημιουργική αντίδραση.
Κι ακόμη, δεν πρόκειται για ένα φαινόμενο που αφορά αποκλειστικά τους σκληρούς μπαμπάδες που δεν αγκαλιάζουν τα αγόρια τους και αυτά μεγαλώνουν ως τοξικοί άνδρες που θα σκοτώνουν και θα κακοποιούν κορίτσια. Αφορά όλα τα νέα παιδιά που βιώνουν μια αφύσικη για ανθρώπινα όντα ενηλικίωση και εκτίθενται πολύ νωρίς σε κινδύνους που δε μπορούν να διαχειριστούν, ενώ δεν προετοιμάζονται για την πραγματική ζωή. Ακούγεται σαν το μονόλογο ενός μπούμερ, αλλά καμιά φορά κι αυτοί έχουν δίκιο.
Update 1:
Σήμερα 03/04/204 έπεσε στα χέρια μου Πανελλήνια έρευνα του ΕΠΙΨΥ από το 2022 σχετικά με την ψυχική υγεία των εφήβων, με το εξής δραματικό (αν είναι πραγματικό και όχι φουσκωμένο) στατιστικό:
Περισσότεροι από ένας στους τρεις 15χρονους μαθητές (34,1%) αναφέρουν ότι έχουν σκεφτεί, έστω και μία φορά, να βλάψουν τον εαυτό τους ενώ ένας στους επτά (13,7%) απαντούν ότι έχουν κάνει έστω και μία απόπειρα αυτοκτονίας – με έναν στους 5 εξ αυτών να έχει χρειαστεί ιατρική περίθαλψη.
“Η Πανελλήνια Έρευνα του ΕΠΙΨΥ για τις Συμπεριφορές που Συνδέονται με την Υγεία των Εφήβων-μαθητών εκπονείται από το 1998 ανά 4ετία ως το εθνικό σκέλος του διεθνούς ερευνητικού προγράμματος Health Behaviour in School-aged Children (www.hbsc.org), το οποίο τελεί υπό την αιγίδα του Π.Ο.Υ. Στην έρευνα του 2022 συμμετείχε πανελλήνιο αντιπροσωπευτικό δείγμα 6250 μαθητών της ΣΤ΄ Δημοτικού, της Β΄ Γυμνασίου και της Α΄ Λυκείου […] Η έρευνα χρηματοδοτήθηκε μερικώς από το Υπουργείο Υγείας.”
Update 2:
Στο ίδιο θέμα διαβάζω με πολύ ενδιαφέρον στο άρθρο του Δρ. Θεόδωρου Παπαγαθονίκου, Λέκτορα Ψυχολογίας και Διδάκτωρ του Κέντρου Ψυχιατρικής του Πανεπιστημίου του Λονδίνου (Queen Mary University of London):
“Το να υποθέσει κάνεις ότι μπορεί ένας έφηβος μεγαλωμένος σε μία μη κακοποιητική οικογένεια να διαπράξει φόνο χωρίς να υπάρχει σοβαρή διαταραχή προσωπικότητας, είναι μία επικίνδυνη και κυρίως αντιεπιστημονική υπεραπλούστευση.”
