Τάκης Μπουγιούρης

Μιας και σήμερα συνέβη ο θάνατος της Ελένης Γλύκατζη Αρβελέρ, της πολύ σημαντικής ιστορικού μας και προσωπικότητας με άποψη, σκέφτομαι ότι το Βυζάντιο για κάποιο λόγο δεν το έχουμε για πολύ σέξυ. Λίγο η δαιδαλώδης και μακρόχρονη ιστορία του, λίγο (περισσότερο έχω την αίσθηση και λανθασμένα) η εντύπωση ότι επρόκειτο για μια πολύ θεοκρατική αυτοκρατορία για τις κοσμικές και εικονοκλαστικές, μοντέρνες αντιλήψεις μας.

Η Αρβελέρ τα βάζει αυτά σε σειρά. Το Βυζάντιο είναι μεγαλειώδες και είναι μέρος της ιστορικής μας συνέχειας και παράδοσης, δεν είναι μια τρύπα (χίλια χρόνια κενό δε γίνεται) στην ιστορία. Είτε το λέμε Βυζάντιο, είτε Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Μάλιστα ως συνέχεια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας η ιστορική συνέχεια γίνεται διαυγέστερη. Και, ναι, με τους Βυζαντινούς παίζει να είμαστε πολύ πιο κοντά πολιτισμικά από ό,τι με τους κλασσικούς.

Δύσκολα αποφεύγει κανείς να παρατηρήσει την τοξικότητα με την οποία μέρος της σημερινής αριστερά αντιμετώπισε την Αρβελέρ. Δύσκολο να αντέξει μια σοβαρή και δυνατή γυναίκα π0υ κάποτε είπε ότι η Φρειδερίκη δεν ήταν τόσο κακιά όσο φαινόταν ή που είπε καλά λόγια για τον Κυριάκο Μητσοτάκη ή που έκανε τη δουλειά της όσο κατείχε διοικητική θέση στη Σορβόννη (αν κάνεις καλά τη δουλειά σου οπουδήποτε και αυτή δεν ευθυγραμμίζεται με την αριστερά, είσαι φασίστας ως γνωστόν).

Διαβάστε το βιβλίο της “Γιατί το Βυζάντιο” και αγοράστε το από την Πολιτεία, μιας τους έκλεψα το εξώφυλλο.

Ο κάθε αμπελοφιλοσοφλουένσερ αισθάνεται την ανάγκη να αντιμετωπίσει δημοφιλή και διχαστικά ηθικά ζητήματα υποτίθεται “επιστημονικά” και επιστημονικά λοιπόν προσπαθεί να βάλει ένα απλό και χαλαρό τέρμα στη συζήτηση για τις αμβλώσεις αλλά με ασυνεπή επιχειρήματα. Ας δούμε τον συγκεκριμένο:

Λέει “Αντί λοιπόν να επιτεθούν στο δικαίωμα της αυτοδιάθεσης, εφευρίσκουν ένα παιδί εκεί που υπάρχει ένα έμβρυο” >> Άρα διαχωρίζει το παιδί από το έμβρυο και προφανώς θεωρεί ότι το παιδί έχει δικαιώματα ενώ το έμβρυο όχι. Για να ισχύει αυτό, το έμβρυο πρέπει να είναι κάτι ουδέτερο, κάτι χωρίς αξία.

Συνεχίζει “Η γυναίκα υποβιβάζεται σε κάποιου είδους ξενιστή και παύει να είναι το κεντρικό πρόσωπο της διαδικασίας” >> Δηλαδή ισχυρίζεται πως αυτοί που θεωρούν το έμβρυο παιδί, θεωρούν τη γυναίκα ξενιστή, αφού θα εξαναγκαστεί πιθανά σε μια εγκυμοσύνη που δεν επιθυμεί.

Ας δούμε τις αντιφάσεις που προκύπτουν από τα παραπάνω:

1. Αν αυτό που βρίσκεται μέσα σε μια έγκυο γυναίκα είναι ένα απλό έμβρυο και όχι κάτι με την αξία ανθρώπινου παιδιού, όπως εννοεί ο αρθρογράφος, τότε είναι που αυτή υποβιβάζεται πραγματικά σε ξενιστή. Έχει μέσα της κάτι μη ανθρώπινο. Αυτός είναι ο ορισμός του ξενιστή, αυτός δηλαδή που φιλοξενεί μέσα του έναν άλλο οργανισμό, όχι του ίδιου είδους. Αλλά η έγκυος γυναίκα έχει πρωταγωνιστικό ρόλο στην πράγματι μεγαλειώδη διαδικασία της δημιουργίας της ζωής, όχι επειδή έχει μέσα της ένα ξένο και ουδέτερο υποκείμενο, αλλά επειδή έχει μέσα της ένα παιδί! Και, τελικά, πότε δεν είναι ξενιστής μια γυναίκα που κουβαλάει στην κοιλιά της μια νέα ζωή; Τι την κάνει ξενιστή ή μη; Το αν επιθυμούσε την εγκυμοσύνη; Από την άλλη το σώμα της περνάει από μύριες αλλαγές κατά την εγκυμοσύνη ακριβώς για να προσαρμοστεί σε αυτή την απόλυτα φυσική διαδικασία από την οποία θα προκύψει κάτι δικό της. Πώς είναι δυνατόν, επομένως, να μιλάμε για κάτι που ετυμολογικά έχει μέσα του τη λέξη “ξένος”.

2. Αναπάντητο μένει το ερώτημα του πότε το έμβρυο γίνεται παιδί και πώς βάσει της παραπάνω θεώρησης. Ξαφνικά, όταν αναπνέει αμέσως μετά τη γέννα μάλλον. Αυτή είναι μια συνήθης απάντηση. Άλλη συνήθης απάντηση είναι όταν το έμβρυο θα έχει αναπτυχθεί τόσο, ώστε να μπορεί να επιβιώσει εκτός μήτρας, δηλαδή, ανάλογα με την περίπτωση, ίσως από τον 5ο μήνα της κύησης και έπειτα (δεν ξέρω αν γίνεται και νωρίτερα και αφήνω στην άκρη το πώς θα προσδιοριστεί αυτό στην πράξη). Μέσα στο άρθρο χρησιμοποιείται μάλιστα υπέρ του επιχειρήματος το σόφισμα του σωρείτη (αν έχω ένα σωρό κόκκων άμμου και αφαιρώ έναν έναν τους κόκκους, ως πότε ο σωρός θα θεωρείται σωρός). Αλλά το σόφισμα στην πραγματικότητα λειτουργεί αντίστροφα, δηλαδή το πότε ο σωρός είναι σωρός είναι μια απόφαση που δεν εξαρτάται από το σωρό αλλά από εμάς που τον παρατηρούμε και του δίνουμε την όποια αξία ενώ, το γεγονός ότι δεν υπάρχει απόλυτο σημείο μετά από το οποίο ο σωρός δεν είναι πια σωρός, αυτό δε σημαίνει ότι δεν υπήρξε ποτέ σωρός. Και ο ίδιος ο αρθρογράφος τελικά παίρνει κάποια θέση στο παράδοξο αναγκαστικά.

3. Αν πράγματι το έμβρυο είναι απλό έμβρυο, χωρίς ιδιαίτερη ανθρώπινη αξία, αξίζει τότε να είναι μέρος του ηθικού μας κύκλου αυτόνομα; Δηλαδή ανεξάρτητα από τη μητέρα; Αξίζει να προσπαθούμε να το σώσουμε αν μπορούμε να το κάνουμε αυτό ανεξάρτητα από την επιθυμία της μητέρας; Αν έχουμε πχ μια έγκυο που κινδυνεύει κι αυτή και το “έμβρυο” και δε μπορεί να επικοινωνήσει επειδή, ας πούμε, δεν έχει τις αισθήσεις της, αξίζει να προσπαθήσουμε και για τους δύο;

Θα μου πείτε τώρα, ΟΚ, σιγά τη βαθιά φιλοσοφία, το άρθρο απλά προσπαθεί να απαντήσει στα επιχειρήματα της θρησκείας και να ικανοποιήσει το ένστικτο του κοινού του. Όχι. Το άρθρο ισχυρίζεται ότι το κάνει επιστημονικά! Άλλωστε η σκληρή επιστήμη είναι και το θέμα του αρθρογράφου γενικότερα και οφείλει συνέπεια στο κοινό του.

Αλλά, γιατί πρέπει να στηρίξουμε κάτι που θεωρούμε σωστό σε σαθρά και ασυνεπή και κάπως ακροβατικά επιχειρήματα, όπως ο απλουστευτικός διαχωρισμός εμβρύου και παιδιού; Και να κάνουμε θεωρήσεις για ξενιστές (διάολε, ποιος το σκέφτηκε αυτό πραγματικά να αντιπαραβάλλει την εγκυμοσύνη με τον παρασιτισμό) προσπαθώντας να τις στηρίξουμε σε τεχνικότητες; Αυτά κάνει η ακραία αποδόμηση των εννοιών που καταλήγει στο να μην υπάρχει κανένα νόημα και ταυτόχρονα κάθε νόημα να είναι αποδεκτό. Η απόλυτη σχετικοποίηση των πάντων δηλαδή που αφήνει όλο το χώρο για να επιλέγει ο καθένας τη δική του επιστημονικοφανή ή όχι προσέγγιση.

Η μόνη συνεπής απάντηση στο ερώτημα είναι μία και έχει σπάνια απλότητα. Αναγνωρίζουμε το δικαίωμα στη γυναίκα να αποφασίσει το πώς ζυγίζει την ποιότητα της ζωής της με ή χωρίς -δε θα χρησιμοποιήσω ούτε τη λέξη έμβρυο ούτε τη λέξη παιδί- το πλάσμα που έχει μέσα της. Το αν το θεωρούμε παιδί ή έμβρυο ή οτιδήποτε άλλο εμπεριέχει μέσα του αυτομάτως μια ηθική αξιολόγηση και δεν έχει νόημα να προσποιούμαστε ότι δεν την κάνουμε.

Στην πραγματικότητα τα σαθρά επιχειρήματα αυτό που κάνουν είναι να φέρονται στη γυναίκα πατερναλιστικά και να αφαιρούν το ηθικό βάρος από την απόφαση μιας άμβλωσης. Να φανεί το επιχείρημα απλοϊκό γιατί τάχαμου δε μπορεί να το σηκώσει μια απλή γυναίκα. Δεν πρέπει να το δεχτούμε αυτό. Αυτό την μειώνει, δεν την απελευθερώνει. Αν το έμβρυο είναι απλό έμβρυο, τότε η απόφαση είναι απλά μια ιατρική απόφαση χωρίς ηθικό βάρος και την παίρνουμε ελαφρά τη καρδία. Όχι. Είναι μια απόφαση με μεγάλο ηθικό βάρος και θα πρέπει να παροτρύνουμε τις γυναίκες να την παίρνουν με ωριμότητα και αποφασιστικότητα. Όχι ελαφρότητα και ελλιπή ενημέρωση ή ινφλουμέρωση.

Και φυσικά πρέπει να παροτρύνουμε τους άντρες να συμμετέχουν σε όλη τη διαδικασία, από το σεξ, την εγκυμοσύνη και ό,τι προκύπτει ή δεν προκύπτει από εκεί, με αίσθημα ευθύνης, σοβαρότητας και υποστηρικτικότητας. Η υπευθυνότητα είναι ο καλύτερος τρόπος που έχουν ελεύθερα υποκείμενα να δρουν. Και να τους αναγνωρίσουμε ένα μικρό δικαίωμα στη συμμετοχή στην απόφαση. Μπορεί να υπάρχουν εξαιρέσεις, αλλά ας δουλέψουμε προς τη θετική εκδοχή. Όπως θέλουμε να έχουμε υπεύθυνες γυναίκες, να έχουμε και υπεύθυνους άνδρες, όχι απόντες.

ΥΓ1: Κατά τα άλλα το Κοσμικό Λάτε είναι ένα γενικά καλό νιουζλέττερ εκλαϊκευμένης επιστήμης. Απλά αισθάνεται την ανάγκη να πάρει μέρος σε έναν απλουστευτικό κοινωνικό ακτιβισμό, που είναι λίγο του συρμού.

ΥΓ2: Παλιότερή μου ανάρτηση για την άμβλωση. Δεν είναι εύκολα λόγια και δεν τα παίρνω ελαφρά.

Μια επιστημονική θεωρία προκύπτει περίπου ως εξής: Βήμα 1: παρατήρηση/μέτρηση των ιδιοτήτων ενός συγκεκριμένου μέρους του φυσικού κόσμου με δομημένο και συστηματικό τρόπο. Βήμα 2: διατύπωση των ιδιοτήτων του μέρους του φυσικού κόσμου αυτού (το μοντέλο) και των τρόπων με τους οποίους αυτό λειτουργεί και έτσι ένα αποτέλεσμα προκύπτει από ένα αίτιο (έχει σημασία να περιγράφουμε με ακρίβεια τις ιδιότητες του μοντέλου για να μη συγχέουμε τις ιδιότητές του). Βήμα 3: δοκιμή της θεωρίας στην πράξη για να αποδειχθεί αν πράγματι μπορεί να προβλέψει υπό όμοιες συνθήκες (δηλαδή μέσα στο ίδιο μοντέλο) αποτελέσματα από αντίστοιχα αίτια. Αν προβλέπει τότε δουλεύει. Τελεία και παύλα.

Συνήθως μια επιστημονική θεωρία ξέρει και πότε δε δουλεύει γιατί έχει περιγράψει καλά τις συνθήκες του μοντέλου της. Ξέρει και πόσο έξω πέφτει όταν δεν πέφτει τελείως μέσα. Δέχεται ότι ισχύει μόνο εντός του μοντέλου που έχει προσδιορίσει. Και δέχεται ότι μάλλον θα βρεθεί κάτι καλύτερο από αυτήν στο μέλλον. Έχει μια εγγενή διανοητική τιμιότητα δηλαδή. Όσο για τις θεωρίες που καταρρίπτονται, κλασική παρανόηση αυτή, συνήθως δεν καταρρίπτονται κυριολεκτικά. Απλώς έρχονται άλλες που τις βελτιώνουν. Κι όταν έχουν βελτιωθεί πολύ, οι αρχικές μπορεί να μοιάζουν απλοϊκές. Αλλά αυτό συμβαίνει μόνο και μόνο επειδή άφησαν χώρο για εξέλιξη.

Μια επιστημονική θεωρία επομένως δεν είναι η πραγματικότητα! Αλλά οφείλει να την εξηγεί και να την προβλέπει επαρκώς. Προσοχή στο “επαρκώς”. Επαρκώς σημαίνει με χρήσιμο για εμάς τρόπο! Μπορεί και να μην το κάνει αυτό τέλεια, δηλαδή, αλλά να το κάνει επαρκώς. Πχ η θεωρία της επίπεδης γης είναι ικανή να εξηγήση την πραγματικότητα, αν ο κόσμος σου είναι το χωριό σου και τα γειτονικά σου χωριά και λίγο παραπέρα. Άντε διασχίζεις και με λίγη τύχη κάποιες θάλασσες. Ξεμακραίνοντας από αυτή τη μικρή διάσταση γρήγορα αρχίζει να μην εξηγεί την πραγματικότητα και να μην προβλέπει αποτελέσματα από τις ίδιες αιτίες. Το μοντέλο του Μπορ για τη δομή του ατόμου είναι μια (ομολογουμένως) πανέμορφη και κομψότατη περιγραφή που μας πάει πολύ μακριά στη χημεία και τη φυσική αλλά ξέρουμε πλέον ότι είναι μια αφαίρεση, όχι η πραγματικότητα.

Η βαρύτητα (σοκ) είναι από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα θεωρίας την οποία όλοι ξέρουμε διαισθητικά, γιατί όλοι πέφτουμε και ρίχνουμε πράγματα κάτω από τη στιγμή που γεννηθήκαμε και περιγράφει την πραγματικότητα εξαιρετικά αλλά δεν έχουμε ιδέα γιατί συμβαίνει. Γιατί δηλαδή δύο σώματα έλκουν το ένα το άλλο; Αυτό είναι σχεδόν μαγεία! Λέμε ότι είναι ιδιότητα του πεδίου όταν σε αυτό βρίσκεται μέσα ύλη! Τι μαγγανείες είναι αυτές! Έτσι της βάζουμε και κάτι σταθερές (νούμερα) για να βγάζει αποτελέσματα. Αλλά βγάζει εκπληκτικό νόημα και με απίστευτη συνέπεια. Δεν έχει συμβεί να πέσει έξω ούτε μια φορά. Η διαίσθησή μας ζορίζεται λίγο όταν ανάμεσα σε δύο σώματα υπάρχει αόρατη ύλη, όπως ο αέρας, και σε κενό αέρος ένα πούπουλο κι ένα βαρίδι πέφτουν ταυτόχρονα, αλλά και πάλι αυτό εξηγείται με μικρή προσπάθεια.

Η εξέλιξη είναι κι αυτή μια θεωρία, που εκεί κι αν δεν έχουμε ιδέα τι την προκαλεί. Κατά τα φαινόμενα προέκυψε οργανικά και αυθόρμητα και χωρίς σκοπό. Απλά συνέβη και ξεκίνησε και συνεχίζει. Έχουμεμ, δε, μυριάδες δείγματα (πολλά σε μουσεία και σε ζωολογικούς κήπους σε κοινή θέα) που είτε διαισθητικά είτε με δομημένο τρόπο μας πείθουν ότι εξηγεί την πραγματικότητα με τρόπο που καμία άλλη δομημένη εξήγηση δεν καταφέρνει. Δενμ έχουμε καταφέρει να εξηγήσουμε τα πάντα με βάση αυτήν, αλλά πάντα βρίσκουμε μια εύλογη εξήγηση με βάση αυτήν. Και δεν υπάρχει καμία άλλη θεωρία που να την πλησιάζει σε επεξηγηματική ισχύ! Ένας τίμιος επιστήμονας θα δεχόταν τη θεωρία των πρωτόπλαστων αν αυτή σε ένα καλά περιγεγραμμένο μοντέλο του κόσμου εξηγούσε κάτι με συνέπεια και συνοχή. Αλλά αυτό φυσικά δε συμβαίνει.

Γενικά οι επιστημονικές θεωρίες δεν φτάνουν κάτω από την πραγματικότητα για να δουν τι την προκαλεί. Νομίζω, με τα ολίγα που ξέρω, ότι ποτέ δε θα το καταφέρουν. Θα σκαλίζουμε όσο μπορούμε και θα συναντάμε κάπου σε κάποιο βαθύ σημείο κάτι δεδομένα απροσδιόριστο, με απαγορευτικές αρχές και όρια, αυτοαναφορικό, αναδρομικό, παράδοξο. Θα δείξει.

Ως εκ τούτου, μια θρησκεία που σέβεται τον εαυτό της θα μπορούσε να δεχτεί και την εξέλιξη αλλά και την ίδια της την εξέλιξη. Έξι-εφτά χιλιάδες χρόνια πριν δεν ξέραμε πολλά, είχαμε αρχίσει ίσα-ίσα να καλλιεργούμε τη γη και φτιάχναμε καταπληκτικούς μύθους, που ήταν κάτι σαν πολύ ατελείς περιγραφές της πραγματικότητας. Για προϊστορία δεν τους λέω καθόλου κακούς. Μπορούμε να δεχτούμε ότι αυτές οι περιγραφές καλυτέρευσαν, μάλιστα τους πρόσφατους αιώνες ραγδαία και δραματικά. Μπορούμε να σπρώξουμε την έννοια του θεού πέρα και κάτω από την πραγματικότητα, πίσω από τις απροσδιοριστίες και τις απαγορευτικές αρχές, πέρα από τα όρια που δε θα φτάσουμε ποτέ. Μπορεί να βρίσκεται εκεί.

Πέρα από αυτά τα όρια η ύπαρξη η μη του θεού δε θα έχει ουσιαστική επίδραση στη ζωή μας. Ο θεός θα μπορεί να είναι μια ιδέα που για μεγάλο διάστημα της διαδρομής μας έδωσε στο είδος μας ένα εξελικτικό πλεονέκτημα συνοχής και ισχύος. Κι άμα θέλει ας υπάρχει πέρα από την πραγματικότητά μας. Αν υπάρχει και αν υπάρχει πέρα από αυτά τα όρια και αν αυτός τα προκάλεσε αυτά τα όρια, τότε μια χαρά. Η εξήγηση αυτή είναι (σοκ) συμβατή με τη θεωρία της εξέλιξης, δεν είναι κάτι παράδοξο! Θα μπορεί, λοιπόν, η θρησκεία να είναι ένα στοιχείο της παράδοσής μας πλέον, όπως η ιστορία μας, να αποτελεί μια πηγή που κάποτε μας ενθάρρυνε να δημιουργήσουμε καταπληκτικά έργα πολιτισμού, γλώσσας, τέχνης, μουσικής, λογοτεχνίας, συνηθειών. Και έτσι η έννοια του θεού θα μπορέσει να διατηρήσει μια υγιή και συμφιλιωτική θέση στη ζωή μας. Φυσικά αυτή η προσέγγιση χρειάζεται γενναιότητα και μεγαλοψυχία και από τις δύο πλευρές, αυτήν που πιστεύει σε έναν θεό με τον παραδοσιακό τρόπο και αυτήν που δεν έχει πειστεί για την ύπαρξή του.

[Featured image credit: “Jan Brueghel & Peter Paul Rubens – The Garden of Eden [c.1615]” by Gandalf’s Gallery is licensed under CC BY-NC-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/2.0/.]

Διάφορες σκέψεις μου έρχονται σχετικά με τους άνδρες, τις γυναίκες, την ανθρωπότητα γενικότερα και το πώς βιώνει το σύγχρονο κόσμο και αλληλεπιδρά μέσα σε αυτόν. Αφορμή δυο άρθρα που έτυχε και διάβασα στη στήλη LOOK της Athens Voice περίπου τις ίδιες μέρες και τα συνδύασα μεταξύ τους (εδώ το ένα κι εδώ το άλλο). Και τα δύο αναφέρονται σε δράσεις που οργανώνουν γυναίκες για γυναίκες, ας πούμε λέσχες, πχ ανάγνωσης ή άλλων δραστηριοτήτων.

Γενικά η έννοια της λέσχης, του κλαμπ, της ομάδας με κοινά ενδιαφέροντα, βρε παιδί μου, μπορεί να είναι κάτι πολύ όμορφο. Άνθρωποι με κοινά ενδιαφέροντα μαζεύονται και ασχολούνται με τα κοινά αυτά ενδιαφέροντα. Τα συζητάνε, τα αναλύουν, τα εξασκούν. Και πάνω σε αυτή τη συνεύρεση κάνουν παρέες, σχέσεις, φιλίες. Συμπαθώ γενικά πολύ και την έννοια του geek, του ατόμου που κάπως εμμονικά βρίσκει ενδιαφέρον σε κάτι και αφοσιώνεται σε αυτό και αλληλεπιδρά με άλλα geeks με ενδιαφέρον στο ίδιο αντικείμενο. Το geekness είναι χαρά της ζωής. Κακώς το έχουμε θεωρήσει κάτι περιθωριακό ή κωμικό. Geeks ήταν όλοι οι μεγάλοι επιστήμονες, για παράδειγμα. Αλλά τελοσπάντων.

Σκέφτομαι λοιπόν ότι τα κορίτσια μας συμμετέχουν ως τώρα μάλλον λιγότερο σε αυτή την έννοια της ομάδας από ό,τι τα αγόρια. Αυτό μοιάζει να στηρίζεται και σε παρατηρήσεις πάνω στην εξέλιξη του ανθρώπινου είδους (με παρατήρηση της συμπεριφοράς μας και σύγκρισή της με άλλα συγγενή είδη, όπως οι χιμπατζήδες και οι γορίλλες, πχ μια πηγή εδώ). Όχι ότι δε μαζεύονται οι γυναίκες, ότι δεν κάνουν παρέες κλπ, αλλά έχω την αίσθηση ότι δεν αλληλεπιδρούν τόσο μεταξύ τους βάσει κοινών ενδιαφερόντων. Τα αγόρια έχουν παραδοσιακά περισσότερους αυτονόητους τέτοιους χώρους, χώρους εξωστρέφειας και αλληλεπίδρασης.

Αυτοί οι χώροι είναι ο αθλητισμός και η πολιτική που έχουν ευρύτατη διάδοση (εξελικτικά αυτό εξηγείται λόγω του ανταγωνισμού για κύρος και κοινωνική θέση των αρσενικών). Δε λέω βέβαια ότι αυτοί είναι ανδρικοί χώροι αλλά είναι “στατιστικά” περισσότερο ανδρικοί χώροι ως τώρα. Επίσης δεν κάνω την εύκολη κριτική ότι αυτοί οι χώροι προέκυψαν από κάποιου είδους συνωμοσία για καταπίεση. Αυτή είναι φτηνή και ρηχή ανάγνωση. Αλλά ας μείνουμε στη βασική παρατήρηση: ότι αυτό συμβαίνει.

Και αναρωτιέμαι, ποιοι είναι οι χώροι οργανωμένης (προσοχή στο “οργανωμένης”) κοινωνικής αλληλεπίδρασης των ανθρώπων γενικότερα εκτός του χώρου εργασίας τους; Πέρα από τον αθλητισμό και την πολιτική (θα βάλω και το συνδικαλισμό μαζί με την πολιτική γιατί έχουν πολλά κοινά) έχουμε πάσης φύσεων συλλόγους, τοπικούς, πολιτιστικούς, εθελοντικούς, έχουμε λέσχες και ομάδες που εστιάζουν σε κάποιο θεματικό ενδιαφέρον, όπως η ανάγνωση ή ένα επιτραπέζιο παιχνίδι, ο χορός, η τεχνολογία, η μουσική και πολλά άλλα, έχουμε τη θρησκεία και την εκκλησία (μην ξεχνάμε αυτές τις τελευταίες, γιατί κάποτε ήταν αυτονόητοι και πολύ επιδραστικοί χώροι κοινωνικοποίησης και δεν έχουν ακόμη εκλείψει, άλλωστε οργανώνουν ακόμη δραστηριότητες συνεχώς).

Βλέπουμε, λοιπόν, ότι οι γυναίκες δημιουργούν αυτούς τους χώρους ολοένα και περισσότερο για αυτές. Με στενοχωρεί βέβαια κάπως που βλέπω αποκλειστικότητες. Πχ πώς θα μας φαινόταν αν ακούγαμε να ξεπηδάνε δεξιά κι αριστερά λέσχες ανάγνωσης ανδρών; Θα το μεταφράζαμε αυτόματα μέσα από το πρίσμα της πατριαρχίας. Προνομιούχοι είναι, το προνόμιο είναι κακό πράμα, καλά κάνουμε να κάνουμε τα ίδια και οι γυναίκες για να ισορροπήσει το πράμα. Ελαφρότητες που δεν αντέχουν να μπουν κάτω από το μικροσκόπιο και δημιουργούν ανταγωνιστικές τάσεις ανάμεσα στα φύλα αντί για τάσεις συνεργασίας.

Το χαίρομαι λοιπόν καταρχάς όταν οι άνθρωποι έχουν ενδιαφέροντα, όταν έχουν κοινά ενδιαφέροντα και γύρω από αυτά δημιουργούν ομάδες και κοινότητες και βρίσκονται μεταξύ τους. Έχετε ακούσει την ευχή “να βρισκόμαστε”; Τι απλή, ανθρώπινη και ωραία. Πάντα ν’ ανταμώνουμε, που λέει και ο Σαββόπουλος. Πώς το επιζητάμε αυτό και πόσο εύκολα το ξεχνάμε και διχαζόμαστε. Αν βρισκόμαστε λίγο περισσότερο έχουμε να κερδίσουμε και η τρισκατάρατη τεχνολογία εκεί θα είναι σύμμαχός μας, γιατί θα μας δίνει τα εργαλεία να το καταφέρνουμε περισσότερο.

Απορώ, βέβαια, λίγο που ένα κορίτσι 21 χρονών (διαβάστε το πρώτο άρθρο) αναζητά ένα χώρο “ασφαλή” για να συνυπάρξει με φίλες. Τι είδους ασφάλεια άραγε ψάχνει; Μεγάλωσε σε μια εποχή που δεν έχει ακούσει τίποτα καλό για την ανδρική φύση. Στα μάτια της οι άνδρες, όταν δεν είναι θύματα κι αυτοί της πατριαρχίας, είναι θύτες, είναι σεξουαλικά αρπακτικά, που θέλουν είτε να την εκμεταλλευτούν είτε να της κάνουν κακό γιατί αυτή είναι η φύση τους και αυτή είναι η κοινωνική προσταγή τους. Μεγάλωσε στην εποχή του metoo, βομβαρδιζόμενη συνεχώς από μονότονα μηνύματα για την κακή και βίαιη και καταπιεστική φύση. Βιώνει την απόγνωση που νομίζει ότι ίσως έζησε η γιαγιά της. Αλλά η γιαγιά της έζησε σε μια τελείως διαφορετική εποχή, όπου οι άνθρωποι, αν εξαιρέσεις ένα απειροελάχιστο ποσοστό τους, αγωνίζονταν για επιβίωση με ό,τι είχαν διαθέσιμο και όπου ο παππούς της στην καλύτερη περίπτωση θα έδινε 2 ή περισσότερα χρόνια από τη ζωή του στο στρατό ή ίσως και την ίδια του τη ζωή του σε κάποιον πόλεμο, ενώ την υπόλοιπη θα δούλευε νυχθημερόν με τα χέρια του.

Στην πιο σύγχρονη, ισότιμη και συμπεριληπτική εποχή της ανθρωπότητας που βρισκόμαστε πρέπει να σταματήσουμε να προβάλουμε το παρελθόν στο παρόν και μάλιστα τόσο μονομερώς και τόσο στρεβλά. Πρέπει να γεφυρώσουμε το χάσμα γιατί σε αυτόν τον πλανήτη είμαστε προορισμένοι να ζούμε μαζί και να συνυπάρχουμε. Εκτός κι αν κάποιος πιστεύει ότι αυτό δεν είναι δυνατό. Εγώ πιστεύω ότι είναι. Πρέπει να δούμε το χάσμα ως πρόβλημα και όχι ως λύση.

[Featured image credit: “The Girls’ Club” by Blue Mountains Library, Local Studies is licensed under CC BY-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/.]

Θα ξεκινήσω λέγοντας ότι το ανοιχτό λογισμικό δεν είναι συντηρητικό στη φιλοσοφία του γιατί αφήνει σχεδόν κάθε ελευθερία για εξέλιξη και απαιτεί κάθε εξέλιξή του να είναι εξίσου ελεύθερη να εξελιχτεί. Αναφέρομαι στο ελεύθερο λογισμικό όπως διέπεται από την άδεια GPL, η οποία ορίζει πως οτιδήποτε γραφτεί υπό αυτήν θα πρέπει να τελεί και αυτό υπό την ίδια άδεια, έτσι ώστε να διέπεται αλυσιδωτά από τις ίδιες ελευθερίες για εξέλιξη. Άρα η δυνατότητα για εξέλιξη πρέπει να λειτουργεί πέρα από κάθε περιορισμό, ακόμη κι από αυτό της ιδιοκτησίας. Το ανοικτό λογισμικό δεν ανήκει σε κανέναν, ούτε σε εκείνους που το γράφουν.

Αν δεν είναι συντηρητικό, τότε τι είναι; Υπό την παραπάνω έννοια είναι προοδευτικό γιατί επιζητά την εξέλιξη. Η εξέλιξη δεν είναι αναγκαστικά προς θετική κατεύθυνση αλλά τελοσπάντων όταν το χρησιμοποιούν ελεύθερα οι άνθρωποι το αναμενόμενο είναι να το χρησιμοποιήσουν προς όφελός τους. Αλλά μπορεί να το χρησιμοποιήσουν και για κακό σκοπό. Άλλωστε ένα εργαλείο είναι και αυτό όπως όλα τα άλλα.

Άρα το ελεύθερο λογισμικό είναι καταρχάς απελευθερωμένο από κανόνες. Μπορείς να το διαβάσεις, να το αλλάξεις, να το πουλήσεις, να το εξελίξεις, να το εκδώσεις εκ νέου. Απλά, αν το εκδώσεις εκ νέου, θα πρέπει να το παραγόμενο αποτέλεσμα να διέπεται από τους ίδιους κανόνες. Όσοι έχουν πρόσβαση στο παραγόμενο αποτέλεσμα θα μπορούν να κάνουν το ίδιο, χωρίς περιορισμό, πέραν από το γεγονός ότι το δικό τους παραγόμενο αποτέλεσμα θα διέπεται και αυτό από τους ίδιους κανόνες… Και πάει λέγοντας.

Σας θυμίζει κάτι αυτό; Εμένα μου φέρνει στο μυαλό το ελευθεριακό (libertarian) αίτημα για απορρύθμιση και απελευθέρωση μιας αγοράς. Το αίτημα αυτό δε ζητά αναρχία στην αγορά αλλά απελευθέρωση από πολλούς και πολύπλοκους κρατικούς κανόνες που στην πράξη εμποδίζουν μια αγορά να εξελιχθεί. Και το ελευθεριακό αίτημα βέβαια δέχεται ένα ελάχιστο κράτος που θα εφαρμόζει τους νόμους. Στην περίπτωση του ανοιχτού λογισμικού, θα εξασφαλίζει την εφαρμογή της GPL.

Στο χώρο των τεχνολογιών πληροφορικής και τηλεπικοινωνιών όλοι δέχονται ντε φάκτο το ανοιχτό λογισμικό γιατί το χρησιμοποιούμε παντού και κατά κόρο. Λίγοι είναι εκείνοι που πιστεύουν σε αυτό ιδεολογικά και συνήθως κατατάσσονται σε ιδεολογίες αριστερές. Αλλά γιατί γιατί δεν εφαρμόζουν την ίδια φιλοσοφία απορρύθμισης και στην υπόλοιπη αγορά και την θέλουν ελεγχόμενη όσο το δυνατόν περισσότερο από το κράτος; Εκεί διακρίνω μια γνωστική ασυμφωνία.

ΥΓ: Όταν ο Ρίτσαρντ Στώλλμαν, εμπνευστής της ιδέας του ανοιχτού λογισμικού ήρθε στην Ελλάδα να μιλήσει για τις πατέντες στο λογισμικό.

[Featured image credit: “Open Source Stars” by opensourceway is licensed under CC BY-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/.]

Μιας και θυμηθήκαμε το Θουκυδίδη, ας θυμηθούμε για αρχή και άλλα 2-3 περιστατικά.

1.

Ηρόδοτος. Απάντηση δύο Σπαρτιατών, του Σπερθία και του Βούλη, προς τον Πέρση στρατηγό (σατράπη) Υδάρνη. Απεσταλμένοι της Σπάρτης που πήγαιναν στα Σούσα για να παραδοθούν στον Ξέρξη, ως “εξιλέωση” για τη θανάτωση των Περσών κηρύκων λίγα χρόνια νωρίτερα. Εκείνος τους παρέθεσε γεύμα και τους ρώτησε:

“Γιατί αποφεύγετε τόσο πολύ να γίνετε φίλοι του Βασιλιά; Βλέπετε εμένα, πώς με τιμά ο Βασιλιάς και σε τι θέση βρίσκομαι. Αν υποτασσόσασταν, ο καθένας σας θα γινόταν άρχοντας μιας περιοχής στην Ελλάδα.”

Η Απάντηση των Σπαρτιατών:

“Υδάρνη, η συμβουλή που μας δίνεις δεν είναι ισορροπημένη. Διότι εσύ δοκίμασες μόνο το ένα (τη δουλεία), ενώ το άλλο (την ελευθερία) δεν την γνωρίζεις. Ξέρεις πώς είναι να είσαι δούλος, αλλά δεν έχεις γευτεί ποτέ την ελευθερία, για να ξέρεις αν είναι γλυκιά ή όχι. Αν την είχες δοκιμάσει, θα μας συμβούλευες να πολεμάμε γι’ αυτήν όχι μόνο με δόρατα, αλλά ακόμα και με τσεκούρια.”

2.

Διάλογος μεταξύ του εξόριστου Σπαρτιάτη βασιλιά Δημάρατου και του Ξέρξη στον Δορίσκο της Θράκης, καθώς ο Ξέρξης επιθεωρεί το τεράστιο στράτευμά του. Ο Ξέρξης, βλέποντας τη δύναμή του, ρωτάει τον Δημάρατο αν οι Έλληνες θα τολμήσουν να προβάλουν αντίσταση. Όταν ο Δημάρατος του απαντά πως οι Σπαρτιάτες θα πολεμήσουν ακόμα και αν έχουν μείνει μόνο χίλιοι, ο Ξέρξης γελάει, λέγοντας πως είναι αδύνατον ελεύθεροι άνθρωποι, χωρίς έναν αφέντη να τους αναγκάζει με το μαστίγιο, να τα βάλουν με έναν τόσο ανώτερο στρατό.

Η απάντηση του Δημάρατου:

«…διότι, αν και είναι ελεύθεροι, δεν είναι εντελώς ελεύθεροι. Γιατί από πάνω τους έχουν αφέντη τον Νόμο, τον οποίο φοβούνται πολύ περισσότερο από όσο φοβούνται εσένα οι υπήκοοί σου. Κάνουν λοιπόν όσα αυτός τους προστάζει· και τους προστάζει πάντοτε το ίδιο πράγμα: να μην υποχωρούν από τη μάχη μπροστά σε οποιοδήποτε πλήθος ανθρώπων, αλλά να μένουν στις θέσεις τους και ή να νικούν ή να πεθαίνουν.»

3.

Από την τραγωδία «Πέρσαι» του Αισχύλου, ο οποίος πολέμησε ο ίδιος στον Μαραθώνα και τη Σαλαμίνα. Είναι η μοναδική αρχαία τραγωδία που βασίζεται σε ιστορικά γεγονότα και όχι σε μύθους. Στα Σούσα, στην αυλή των Περσών η βασίλισσα Άτοσσα (μητέρα του Ξέρξη) συνομιλεί με τον Χορό των Περσών γερόντων. Ρωτάει να μάθει πληροφορίες για αυτούς τους μακρινούς εχθρούς, τους Αθηναίους, που τόλμησαν να αντισταθούν στον γιο της.

Άτοσσα: «Ποιος είναι ο ποιμένας (αρχηγός) που τους επιβλέπει και εξουσιάζει τον στρατό τους;»

Χορός: «Δεν αποκαλούνται δούλοι κανενός ανθρώπου, ούτε υπήκοοι.»

Εγώ πάντως σήμερα είμαι λίγο περήφανος για την Ευρώπη μας. Το ξέρω, δεν είναι αρκετός ο ρομαντισμός και τελειότητα δεν υπάρχει. Υπάρχουν όμως ηθικές πυξίδες που πρέπει να δείχνουν στη σωστή κατεύθυνση, και οφείλουμε να επιβεβαιώνουμε την προσήλωσή μας σε αυτές πότε πότε. Ο Μαρκ Κάρνεϋ και η Ούρσουλα φον ντερ Λάυεν τα είπαν καλά και τίμια. Αυτός ο πλανήτης χωρίς την Ευρώπη δεν πάει μακριά· κάτι ξέρει η Γηραιά. Καναδά, μιας και η 28η θέση μας άνοιξε πρόσφατα, σκέψου το. Αμερική, μπορείς τόσο πολύ καλύτερα.

Πού και πού πρέπει να συνειδητοποιούμε ότι ως άνθρωποι είναι εγγενής μέσα μας η ανάγκη να υψωνόμαστε πάνω από τα πράγματα και να ενωνόμαστε σε κάτι καλύτερο και μεγαλύτερο. Αυτή την ψυχική ανάταση τη χρειαζόμαστε για να μην καταπέσουμε στον κυνισμό και τη χυδαιότητα. Και, ως Έλληνες, αξίζει να αισθανόμαστε μια μικρή περηφάνεια που ετούτη εδώ η πλευρά του κόσμου οραματίστηκε και οραματίζεται ακόμα αξίες όπως αυτή της ελευθερίας, με λίκνο την ιστορική μας καταγωγή και έκφραση τη γλώσσα μας. Είναι η γλώσσα που πρώτη τόλμησε να ψιθυρίσει πως οι πολίτες «οὔτινος δοῦλοι κέκληνται φωτὸς οὐδ᾽ ὑπήκοοι». Δεν είμαστε υπήκοοι κανενός θνητού, αλλά κοινωνοί αξιών.

Δεν είναι τυχαία, λοιπόν, βάση του σύγχρονου ευρωπαϊκού πολιτισμού ο ελληνορωμαϊκός. Δεν είναι μια υπόθεση αστήρικτη. Από τον Θουκυδίδη και τον Ηρόδοτο, στον Καρλομάγνο, στη Μάγκνα Κάρτα, στον Διαφωτισμό, στον Ρουσσώ, στον Ρήγα Φεραίο και στον Τσώρτσιλ, η ήπειρος αυτή χαλυβδώθηκε μέσα από χιλιετίες πόνου. Μέσα από αυτόν τον πόνο συμπυκνώθηκαν αξίες που έχουν εμπεδωθεί και δεν τις διαπραγματευόμαστε εύκολα. Είναι η κληρονομιά του «Δεσπότη Νόμου», της πεποίθησης δηλαδή ότι πάνω από εμάς δεν στέκεται ένας αυθαίρετος ηγεμόνας, αλλά η ισχύς των κανόνων που εμείς οι ίδιοι θέσαμε.

Κάποια στιγμή έπρεπε και πρέπει ακόμη ο πορτοκαλί ημίβλακας, ο χυδαίος νάρκισσος μεσίτης, να ακούσει ένα βροντερό «Όχι». Τότε ίσως συνειδητοποιήσει ότι ο κόσμος δεν του ανήκει και ότι χωρίς την Ευρώπη, από την οποία κατάγεται, δεν μπορεί να τον κυβερνήσει. Ίσως τότε καταλάβει αυτό που είπαν οι Σπαρτιάτες στον Πέρση σατράπη Υδάρνη, όταν εκείνος τους πρότεινε «βολική» υποταγή με αντάλλαγμα αξιώματα: «Μας δίνεις συμβουλές χωρίς να ξέρεις και τα δύο· ξέρεις καλά πώς είναι να είσαι δούλος, αλλά την ελευθερία δεν την δοκίμασες ποτέ, για να ξέρεις αν είναι γλυκιά ή όχι».

Η Ευρώπη, με όλα τα λάθη της, επιμένει να διατηρεί αυτή τη «γεύση». Και αυτό, σήμερα, είναι λόγος για να νιώθουμε περήφανοι. Ντόναλντ Τραμπ, μπορεί να καταφέρεις ακόμα και να μας ενώσεις.

Πόσο συχνά άραγε έχετε ακούσει αυτό το κλισέ; Ότι οι γονείς μας μας κατέστρεψαν με κάθε τρόπο που μπορούσαν κατά την παιδική μας ηλικία; Ότι όλα μας τα προβλήματα κάπου κάπως ανάγονται στην παιδική μας ηλικία και σε τραύματα που βιώσαμε κατά τη διάρκειά της; Ότι είμαστε γεμάτοι ψυχολογικά προβλήματα που όλα ανάγονται εκεί! Εύκολα φροϋδικά κλισέ που ακούγονται άλλοτε ειρωνικά και άλλοτε στα σοβαρά αλλά με μια αίσθηση κανονικότητας και γενικής υπόρρητης συμφωνίας. Σα να είναι κάτι δεδομένο. Ε, λοιπόν τόσο η εμπειρία της ζωής όσο και η επιστήμη διαφωνούν (η θεωρία της tabula rasa/blank slate, όσο και γοητευτική κι αν είναι, έχει καταρριφθεί).

Πόσο συχνά ακούτε ότι οι γονείς σας δεν ήταν παρά νέοι άνθρωποι, χωρίς μάνιουαλ για τη γονικότητα ή τη ζωή, που, ταυτόχρονα με την ανατροφή σας, εργαζόντουσαν, αντιμετώπιζαν προβλήματα και προσπαθούσαν να τα φέρουν βόλτα; Ότι σας αγαπούσαν βαθιά και έκαναν για εσάς το καλύτερο δυνατό στο βαθμό που μπορούσαν και ήξεραν; Ότι ήθελαν το καλύτερο για εσάς και επένδυσαν σε εσάς (χρησιμοποιώ τον όρο επένδυσαν εκεί που άλλοι θα πουν θυσίασαν, δεν είναι θυσία, είναι συναισθηματική επένδυση τεραστίου βαθμού) επένδυσαν σε εσάς μερικά από τα καλύτερά τους χρόνια.

Δεν τα λέω αυτά γιατί δεν υπάρχουν εξαιρέσεις. Υπάρχουν εξαιρέσεις και αριθμητικά πολλές. Στατιστικά όμως λίγες. Ούτε τα λέω γιατί θεωρώ ότι χρωστάμε στους γονείς μας με την έννοια του χρέους. Αν χρωστάμε κάτι είναι στις επόμενες γενιές το να φερθούμε καλά στους δικούς μας γονείς. Ακούγεται κάπως αναδρομικό αυτό αλλά έτσι διαιωνίζεται η διαγενεακή συμφιλίωση και συνεργασία. Φυσικά -ελπίζω- αγαπάμε τους γονείς μας και με την απλή αλλά παντοδύναμη ανθρώπινη βιολογική αγάπη που η φύση μας έχει εφοδιάσει.

Δεν είναι λοιπόν πολύ κρίμα η καταπληκτική αυτή σχέση να αποδομείται και να ανάγεται σε κάτι τόσο τοξικό, κάτι που να ισχυρίζεται με ελαφρότητα αλλά και βεβαιότητα ότι οι γονείς σου σε κατέστρεψαν; Όχι, δε σε κατέστρεψαν, σε ένα βαθμό σε δημιούργησαν και τα περισσότερα από τα λάθη που έκαναν δε μπορούσαν να τα αποφύγουν ή δεν ήξεραν πώς να τα αποφύγουν. Είναι κρίμα κι άδικο αυτή η πανέμορφη σχέση στη φύση να συμπιέζεται σε κάτι τόσο φτωχό και ρηχό.

Προσωπικά πέρασα εποχές στη ζωή μου που αισθάνθηκα ότι απέδιδα προβλήματά μου στους γονείς μου, στο πώς με μεγάλωσαν, στο πού με μεγάλωσαν, τι επιλογές έκαναν. Είναι και μια εύκολη λύση αυτή, να αποδίδεις δηλαδή τα προβλήματά σου κάπου αλλού. Σου αφαιρεί αυτό την ευθύνη, σε ξαλαφρώνει. Κι αυτό θα είχε κάποιο νόημα αν είχες πέσει καν μέσα. Αλλά σε θυματοποιεί και σου αφαιρεί την πρωτοβουλία να προχωρήσεις και να βελτιώσεις την κατάσταση. Η αυτενέργεια και η αίσθηση ότι έχεις τα ηνία στη ζωή σου είναι τόσο πολύτιμη που δεν αξίζει να τη χάσεις ή να τη μεταφέρεις σε κάποιον άλλο.

Κατάλαβα όμως το λάθος αυτό και ήδη βλέπω στην πράξη και τη δική μου πορεία ως μπαμπάς πια. Κάνω όλα τα λάθη του κόσμου, όχι τόσο γιατί δεν είμαι σε εγρήγορση, μάλλον το αντίθετο ισχύει, αλλά γιατί η ανατροφή ενός ανθρώπου σκοντάφτει στην ψευδαίσθηση ότι έχεις καλή γνώση των συνθηκών γύρω σου αλλά και του ανθρώπου αυτού. Ενός ανθρώπου που νομίζεις ότι ξεκινά από το μηδέν, ενώ είναι εφοδιασμένος από τη φύση με κάθε λογής προδιαθέσεις που ονομάζουμε στοιχεία χαρακτήρα. Κι αν ακόμα δεν πιστεύεις ότι αυτός ο χαρακτήρας υπάρχει ήδη σε ένα βρέφος, και πάλι δε μπορείς να προβλέψεις πώς θα εξελιχθεί. Λάθη θα γίνουν και τα αναπόφευκτα λάθη δε μπορεί να είναι επιλήψιμα.

Είναι ένα συγκλονιστικό ανθρώπινο ταξίδι στο οποίο μεγαλώνεις και εξελίσσεσαι και εσύ ο ίδιος παράλληλα. Δε γεννιέσαι έτοιμος ως γονιός, το μαθαίνεις στην πορεία και όταν το έχεις μάθει καλά έχει τελειώσει κιόλας. Η φύση σου έχει δώσει τα εφόδια να το ζήσεις. Μέλη, σώμα, αισθήσεις, ορμόνες, τα πάντα. Δεν είναι υποχρεωτικό να το κάνεις αυτό το ταξίδι αλλά, από όλα τα ταξίδια, είναι από τα πιο αποκαλυπτικά με αλλεπάλληλες εναλλαγές αντιξοότητας και ψυχικής ανάτασης. Αντιξοότητα που ξεπερνιέται και σε γεμίζει προσφέρει μια απίστευτη ισορροπία και πληρότητα.

Έχεις όλα τα εργαλεία να το ζήσεις το ταξίδι και την επιλογή να τα χρησιμοποιήσεις τα εργαλεία αυτά. Θα τολμήσω να πω ότι, αν δεν τα χρησιμοποιήσεις πιθανότατα, κάτι χάνεις. Είναι σα να έχεις πόδια και να μην περπατήσεις ποτέ. Σα να έχεις γλώσσα και να μη γευτείς τίποτα. Δεν κρίνω, απλώς παρατηρώ από την προσωπική μου εμπειρία και αυτή των γύρω μου. Ζήστε αυτό το ταξίδι και απελευθερωθείτε αθωώνοντας αυτούς που το έζησαν στο παρελθόν με τον καλύτερο τρόπο που ήξεραν και μπορούσαν.

Εδώ, είσαι έξω από το παλάτι του Νέστορα στη Μεσσηνία, το καλοκαίρι του 2025 που ξαναπήγαμε για κάμπινγκ στη Φοινικούντα.

Πόσο κακός είναι άραγε ο καπιταλισμός; Έχω γράψει πρόσφατα για ένα ρομαντισμό της ελεύθερης αγοράς. Θα απαντούσα ότι ο καπιταλισμός σε σχέση με τον πλούτο δεν έχει ηθική. Προσοχή, δε λέω ότι είναι κακοήθης, λέω ότι δεν έχει ηθική. Διαφορετικά: ο καθένας ας θεωρήσει ό,τι καλύτερο για τον πλούτο που διαθέτει.

Υπάρχουν άλλωστε πολλοί πλούσιοι που εμφανώς κι αποδεδειγμένα έχουν υπάρξει φιλάνθρωποι και ευεργέτες τόσο στο παρόν όσο και στο παρελθόν της ανθρωπότητας. Ένα σύγχρονο παράδειγμα είναι η δέσμευση The Giving Pledge πολλών δισεκατομμυριούχων, όπως ο Μπιλ Γκέιτς, να αξιοποιήσουν σημαντικό μέρος τους πλούτου τους για το κοινό καλό μέχρι να πεθάνουν.

Παρολαυτά η προσωπική μου άποψη είναι πως θα μπορούσαμε να μοιράζουμε τον πλούτο γύρω μας πιο ισότιμα. Προσοχή, σε καμία περίπτωση δεν ισχυρίζομαι ότι αυτό θα πρέπει να γίνεται δια νόμου. Ο νόμος θα πρέπει να προσπαθεί για την ελάχιστη δυνατή φορολογία. Γιατί χρειαζόμαστε την ανάπτυξη και την ευημερία που φέρνει ο πλούτος. Και η ευημερία φέρνει και δημοκρατία και ισότητα και όλα τα καλά. Εκτός κι αν θεωρούμε ότι έχουμε φτάσει στο σημείο όπου δε χρειαζόμαστε περισσότερη ανάπτυξη. Κάτι που θα ήταν εξαιρετικά αφελές.

Αλλά θα ήθελα -και αν ποτέ βρεθώ σε αυτή τη θέση αυτό θα κάνω, που ήδη το κάνω αναλογικά με το μέγεθός μου- να είχαμε μια πυξίδα που να μας οδηγεί σε καλύτερο μοιρασμό του πλούτου. Ένας απλός τρόπος είναι να θεωρήσουμε ένα βασικό στόχο ασφάλειας για τον απαραίτητο πλούτο μας, που να εξασφαλίζει άνετη ζωή, οσοδήποτε άνετη ζωή, να εξασφαλίζει καλή ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, και να το κάνει αυτό για ένα ποσό ετών μπροστά στο μέλλον οσοδήποτε μεγάλο θεωρεί ο καθένας.

Αυτό μπορεί να εφαρμοστεί τόσο σε προσωπικό επίπεδο όσο και σε εταιρικό. Πχ μια εταιρεία μπορεί να μοιράζει κέρδη και μετά να κρατά κεφάλαιο ασφαλείας και μετά να μοιράζει από αυτά τα κέρδη και στους εργαζόμενούς της. Ένας άνθρωπος μπορεί στη συνέχεια να μοιράζει τον πλούτο του σε επενδύσεις υπέρ του κοινού καλού. Δε θα σύστηνα τη φιλανθρωπία παρά μόνο σε καταστάσεις ανάγκης. Θα προτιμούσα την επένδυση σε έργα φυσικών ή ανθρώπινων υποδομών.

Επαναλαμβάνω όμως ότι αυτό προϋποθέτει πως το άτομο θα αποφασίζει τι κάνει με τον πλούτο του και την περίσσεια αυτού, όχι ένα ασφυκτικό σύστημα φορολογίας. Κι αυτό όχι απλά γιατί η φορολογία είναι κακή αλλά γιατί πάντοτε περνάει μέσα από ένα σύστημα γραφειοκρατίας που νομοτελειακά καταντάει πελατειακό, αρτηριοσκληρωτικό, δυσκίνητο και αναποτελεσματικό.

Βρίσκω σε αυτό αρκετά ηθικά ερείσματα γιατί, όσο άξιος και να είναι κάποιος, όσο και να έχει δημιουργήσει τον πλούτο του, είναι αδύνατον να το έχει κάνει αυτό ξεκινώντας από το μηδέν. Οπωσδήποτε έχει αξιοποιήσει αμέτρητες δυνατότητες που του έχει δώσει η υπάρχουσα αλλά και οι παλαιότερες κοινωνίες ανθρώπων. Ενώ η υπάρχουσα κοινωνία ανθρώπων είναι αυτή που με τη θέλησή της χρηματοδοτεί τον πλούτο του. Χωρίς αυτήν δε μπορεί να υπάρξει ο πλούτος του.

Featured image credit: “No Known Restrictions: ‘The War of Wealth’ by Strobridge & Co. Lith., ca. 1895 (LOC)” by pingnews.com is marked with Public Domain Mark 1.0. To view the terms, visit https://creativecommons.org/publicdomain/mark/1.0/.

Ουσιοκρατία, σε ελεύθερη απόδοση είναι η άποψη εκείνη που πιστεύει ότι υπάρχουν ανώτερες, αυθύπαρκτες αξίες και έννοιες στον κόσμο μας. Αυτές μπορεί να είναι ο θεός, το έθνος, η αγάπη κλπ και υπάρχουν ανεξάρτητα από το χρόνο, υπήρχαν δηλαδή από πάντα και θα υπάρχουν για πάντα. Η ουσιοκρατική προσέγγιση αναγκαστικά δέχεται ότι ο άνθρωπος πρέπει να προσαρμοστεί στις αξίες αυτές, αφού αυτές είναι αυθύπαρκτες και υπήρχαν από πάντα.

Σε ένα αφήγημα, από την άλλη, η ουσία αναδεικνύεται μέσα από την πρόσληψη της πραγματικότητας από τους ανθρώπους και τον τρόπο με τον οποίο αυτοί την κατανοούν και επεξεργάζονται. Χωρίς να αποκλείουμε την εξέλιξη μιας αξίας στην ουσιοκρατία, ένα αφήγημα είναι πιο ευμετάβλητο και πιο οργανικό, πιο ελεύθερο. Δημιουργείται μέσα από ανθρώπινες διαδικασίες, όχι αναγκαστικά θετικές (και οι ναζί είχαν ένα αφήγημα που βασιζόταν σε ουσιοκρατική προσέγγιση των λαών και των εθνών).

Featured image credit: “Spiritual Twirl Art #7 – ‘Rattlesnake’s face'” by FotoGrazio is licensed under CC BY-NC-ND 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/2.0/.

Το πόσο περίπλοκος είναι ο κόσμος μας -και ήταν πάντοτε- είναι μια μόνιμη επωδός που συνοδεύει τις σκέψεις μου όσο μεγαλώνω. Περίπλοκα υπέροχος και περίπλοκα τρομακτικός. Υπέροχος γιατί μέσα από διεργασίες καταστροφικές αναδείχθηκαν εξαιρετικά πράγματα, τρομακτικός γιατί η καθαρή ηθική προσέγγιση δε μπορεί να λειτουργήσει. Ένα παράδειγμα: η αποικιοκρατία ήταν φρικτή με τα σημερινά μας μάτια, αλλά οι χώρες που την υπέστησαν είναι σήμερα αιώνες μπροστά από τις χώρες που δεν πάτησε το πόδι του αποικιοκράτης, γιατί κληρονόμησαν πολλά από τα θετικά των αποικιοκρατών τους. Άλλο ένα: το εμπόριο ανθρώπων ως σκλάβων δεν είναι εφεύρεση της Δύσης, αλλά η Δύση το αξιοποίησε κι αυτή για αιώνες, όμως εκείνη είναι και που το τερμάτισε. Η μονοδιάστατη ανάγνωση της πραγματικότητας και της ιστορίας μέσα από απλουστευτικά σχήματα καλού-κακού δε λειτουργεί. Η πραγματικότητα είναι πολύπλοκη.

Θα μου πείτε, άρα τι κάνουμε; Κρίνουμε το καθετί με βάση το αποτέλεσμα που έφερε ανεξάρτητα από την οδό που ακολουθήθηκε (συνεπειοκρατία, consequentialism) και το κόστος που απαιτήθηκε; Τι θα σήμαινε αυτό για το μέλλον; Θα ήταν τα πάντα αποδεκτά, ο σκοπός θα αγίαζε τα μέσα; Δε θα πρέπει να κρίνουμε με βάση τις ηθικές αρχές μας (principles, deontology/δεοντολογία); Δε θα πρέπει να κρίνουμε έστω κάπως ωφελιμιστικά, ζυγίζοντας κόστη και οφέλη (utilitarianism);

Φιλόσοφοι ερίζουν αιώνες τώρα για τη σωστή προσέγγιση. Ίσως τελικά η πρόκληση είναι να μπορούμε να διακρίνουμε ποια προσέγγιση αρμόζει σε κάθε περίπτωση. Ίσως καμία προσέγγιση δεν είναι τέλεια και για κάθε περίπτωση. Η συνειδητοποίηση αυτή είναι απελευθερωτική και ρεαλιστική και μας βγάζει από την πλάνη της ηθικής καθαρότητας. Ναι, πρέπει να έχουμε βασικές ηθικές αρχές αλλά αυτές είναι ανθρώπινες και άρα επιρρεπείς σε λάθη. Δεν είναι κακό να τις βελτιώνουμε όταν δεν έχουν καλό αποτέλεσμα. Δεν πρέπει να λέμε ψέμματα, αλλά όταν ένας ναζί μας ρωτήσει πού είναι κρυμμένη η Άννα Φρανκ μπορούμε να πούμε ότι δεν ξέρουμε. Δεν πρέπει να σκοτώνουμε ανθρώπους αλλά όταν πρέπει να αποφασίσουμε αν το τρένο θα πατήσει έναν ή 10 ανθρώπους  μπορούμε να αποφασίσουμε να σώσουμε τους 10 ή να σώσουμε τον 1 αν είναι το παιδί μας.

Τα παραδείγματα αυτά έρχονται από τον κόσμο της ηθικής φιλοσοφίας και μοιάζουν απλοϊκά, όμως καταδεικνύουν ότι δε μπορούμε να αξιώνουμε η ηθική μας να βασίζεται σε κάτι τέλειο και ιδανικό. Αυτό θα ήταν απλουστευτικό και ρηχό. Αν μη τι άλλο η ηθική μας έχει προκύψει από κάτι ατελές: εμάς, τους ανθρώπους. Κλωτσάει αυτό μέσα μου κι εμένα. Ειδικά σε ένα μυαλό ανθρώπου μηχανικού (engineer) η αδυναμία να σχεδιάσει μια τέλεια μηχανή είναι κάτι που γονατίζει, που πονάει σωματικά. Αλλά είναι η πραγματικότητα. Έστω ας προσπαθούμε να ελαχιστοποιήσουμε τις περιπτώσεις όπου οι αρχές μας χρειάζεται να περάσουν μέσα από ένα φίλτρο ωφελιμισμού ή συνεπειοκρατίας. Όπως ένας μηχανικός προσπαθεί να ελαχιστοποιήσει τις φθορές στη μηχανή του ή τις απώλειες ενέργειας.

Αυτή τη στιγμή ο πλανήτης παρατηρεί με ανοιχτό το στόμα τη σύλληψη του Βενεζολάνου σοσιαλιστή δικτάτορα προέδρου Μαδρούρο από την κυβέρνηση Τραμπ. Για τον Τραμπ έχω ξαναγράψει, ένας ημίβλακας νάρκισσος μεσίτης που ανακάτεψε σε μια νύχτα τον πλανήτη αγνοώντας ένα μεταπολεμικό (μετά ΒΠΠ) μεταψυχροπολεμικό (μετά πτώσης ανατολικού μπλοκ και υπαρκτού σοσιαλισμού) στάτους κβο που είχε θεσμικές βάσεις συνεργασίας και συνεννόησης λαών (Ηνωμένα Έθνη, εθνική κυριαρχία, ελεύθερη παγκόσμια οικονομία). Ήταν ένα τέλειο στάτους κβο; Καθόλου! Αλλά έβαζε τις αρχές πάνω από το συμφέρον έστω και ως μια πυξίδα που υπολειτουργούσε. Η πυξίδα υπήρχε.

Ο Τραμπ λοιπόν σχεδόν εισέβαλε στη Βενεζουέλα για να συλλάβει το Μαδούρο. Η πράξη μοιάζει σαν κατάφωρη παρέμβαση στα πράγματα μιας ανεξάρτητης χώρας. Η σύλληψή του μάλιστα είναι σύλληψη αρχηγού κράτους και όχι απλού εγκληματία σε τυχαία χρονική στιγμή. Και οι αρχηγοί κρατών προστατεύονται έστω και τυπικά από αυτές τις διαδικασίες από το διεθνές δίκαιο.

Από την άλλη ο Μαδούρο ήταν ένας κανονικός δικτάτορας. Φτωχοποίησε απίστευτα τη χώρα του, το ΑΕΠ της έπεσε κατά 20%, το 80% των πολιτών της είναι κάτω από το όριο της φτώχειας με το 50% να είναι κάτω από το όριο της ακραίας φτώχειας, 8 εκατομμύρια αυτών, περίπου το 1/5 του πληθυσμού είναι πρόσφυγες σε άλλη χώρα, διαχειρίζεται καρτέλ ναρκωτικών που τον χρηματοδοτούν, αγνοεί εκλογές, διώκει και σκοτώνει αντιφρονούντες. Και μιλάμε για μια χώρα με μεγάλο ορυκτό πλούτο και τα μεγαλύτερα αποθέματα πετρελαίου στον πλανήτη. Αντί να είναι από τις πλουσιότερες είναι από τις φτωχότερες. Πρόκειται για ένα τέρας.

Παράλληλα, η Βενεζουέλα συνεργάζεται με όλους τους συνήθεις ύποπτους του πλανήτη, τη Ρωσία, το Ιράν, την Κίνα, ισλαμιστικές οργανώσεις, τόσο σε οικονομικό όσο και σε πολιτικό-στρατιωτικό επίπεδο. Οι δικτάτορες του κόσμου είναι φίλοι και συνεργάτες του. Ανταλλάσσουν τεχνογνωσία και πόρους για σκοπούς διόλου ειρηνευτικούς ή φιλελεύθερους.

Φιλελεύθερους είπα; Μα είναι ο Τραμπ φιλελεύθερος; Κάθε άλλο! Αλλά δεν τον επέλεξα εγώ ούτε και μπορώ να τον αλλάξω αυτή τη στιγμή. Όμως σίγουρα στο φιλελευθερόμετρο είναι δεκάδες χιλιόμετρα πιο πάνω από το Μαδούρο.

Τι θέλει λοιπόν ο Τραμπ; Θέλει έλεγχο της γειτονιάς του, που είναι όλη η αμερικανική ήπειρος, από τη Γροιλανδία και τον Καναδά μέχρι Γη του Πυρός. Πρόκειται για ένα ανανεωμένο και στραπατσαρισμένο δόγμα Μονρόε, που το έκανε και “Ντονρόε” ένα πορτμαντώ από το μικρό του όνομα (Ντόναλντ) και το όνομα του Αμερικανού προέδρου των αρχών του 19ου αιώνα Τζέημς Μονρόε (εντάξει δεν έχει φίλτρο αιδούς μέσα του ο νάρκισσος). Θέλει η γειτονιά του να καθαρίσει πρώτα από όλα από τους μεγαλύτερους εχθρούς του, τους συμμάχους του Μαδούρο.

Και θέλει τα πετρέλαια της Βενεζουέλας, στα οποία τώρα όχι μόνο δεν έχει άμεση πρόσβαση, αλλά έχουν πρόσβαση η εχθροί του. Ο τρόπος μπορεί να είναι οποιοσδήποτε: από εμπορικός και συναλλακτικός μέχρι παρεμβατικός και πολεμικός. Στη μέση αυτού του φάσματος είναι και ο τρόπος της υποταγής στις επιθυμίες του Τραμπ. Υπάρχει περίπτωση κάποιος από αυτούς τους τρόπους να συμβαδίζει και με τις αρχές του διεθνούς δικαίου. Αν όχι τότε τόσο το χειρότερο για το διεθνές δίκαιο. Ο ίδιος είναι αρκετά ασταθής για να μπορείς να περιμένεις τα πάντα, ακόμη και κάποια θετικά μέσα στην αλλοφροσύνη του.

Μπορεί λοιπόν ένας ημίβλακας νάρκισσος μεσίτης να εκφράζει κάτι θετικό ως πρόεδρος των ΗΠΑ; Μπορεί και σίγουρα η χώρα του είναι σύμμαχός μας όσο κι αν διολισθαίνει θεσμικά. Σύμμαχοί μας από την άλλη σίγουρα δεν είναι οι εχθροί του Τραμπ. Μάλιστα οι εχθροί του είναι εχθροί κάθε δημοκρατικού και φιλελεύθερου πνεύματος στον πλανήτη.

Μα μπορούμε να πιστεύουμε πως το να μένουμε σύμμαχοι με μια χώρα που διολισθαίνει θεσμικά είναι προς όφελός μας; Οι παγκόσμιοι συσχετισμοί δυστυχώς είναι κι αυτοί περίπλοκοι. Η Ελλάδα παραμένει πιστή στο αφήγημα της καλής πλευράς της ιστορίας αλλά είναι και μια μικρή χώρα σε μια όχι ουδέτερη γειτονιά του κόσμου. Χρειάζεται συμμάχους και πάντα μέσα από το άρμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Από την άλλη, όσο κι αν οι σύμμαχοί μας δεν είναι τέλειοι, έχουμε να αντιμετωπίσουμε πολύ πιο μεγάλους κινδύνους. Χώρες δηλαδή που ποτέ δεν πίστεψαν στην αξία του διεθνούς δικαίου, χώρες που απλά ανέχτηκαν -καμιά φορά δεν ανέχτηκαν καν- το μεταπολεμικό και μεταψυχροπολεμικό καθεστώς. Το μη χείρον βέλτιστον; Καμιά φορά χρειάζεται λίγος ρεαλισμός μέχρι να ξεπεραστεί η φουρτούνα. Δεν είναι δυνατόν να κραδαίνεις ρομφαία ηθικής όταν ο αντίπαλος δεν παίζει με τους ίδιους όρους.

Αυτή η συνειδητοποίηση μοιάζει πικρή, μοιάζει σα μια ηθική ήττα, μπορεί να βιωθεί σαν ηθική πτώση. Αλλά δεν είναι. Πρέπει να μπορείς πρώτα να επιβιώσεις για να μπορείς μετά να κρατάς καλά-καλά τη ρομφαία. Έπειτα την υψώνεις κιόλας. Αυτό είναι δύσκολο να το καταπιεί κανείς, ιδίως αν πιστεύει ότι ο κόσμος μας ήταν αγγελικά και ιδανικά πλασμένος και ότι μόνο μέσα από τις γνωστές μας διεθνείς θεσμικές διαδικασίες μπορεί να υπάρξει πρόοδος. Σε πολλές περιπτώσεις είδαμε ότι πρόοδος δεν υπήρξε. Σε πολλές περιπτώσεις υπήρξε οπισθοχώρηση. Και όταν μια κατάσταση βαλτώνει έρχονται οι συνθήκες που δεν ελέγχουμε για να την ανατρέψουν. Εδώ βρισκόμαστε τώρα.

Και έχουμε ακόμα χώρο να δράσουμε ως χώρα εντός ενός ευρύτερου πλαισίου διεθνούς ηθικής, μιας ηθικής που οι αντίπαλοί μας δε θα δεχτούν, όπως δε δέχονταν και τη διεθνή νομιμότητα ως τώρα. Ή τη δέχονταν κατ’ επίφαση και όπου δε μπορούσαν λόγω μεγέθους να παραβιάσουν. Πρόκειται για μια σύγκρουση πολιτισμών, για ένα ένα νέο ψυχρό πόλεμο (κάποιοι τον λένε και τρίτο παγκόσμιο), έναν πόλεμο όχι χαρακωμάτων ή σώμα-με-σώμα αλλά ισχύος, ενέργειας, πόρων, συμμαχιών.

Σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να ακούσουμε τις αντιδυτικές αντιαμερικανικές κραυγές, που δεν έχουν ξεστομίσει λέξη τόσα χρόνια για δικτάτορες όπως ο Μαδούρο και ξαφνικά κόπτονται για τη διεθνή νομιμότητα. Στην Αργεντινή οι Βενεζολάνοι πρόσφυγες πανηγυρίζουν για την πτώση του. Ας τους ακούσουμε και ας κινηθούμε προσεκτικά και ευρωπαϊκά από εδώ και στο εξής. Οι καλοί πρέπει να είναι και δυνατοί.

Featured image credit: “Maduro dictador” by A.Davey is licensed under CC BY-NC-ND 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/2.0/