Τάκης Μπουγιούρης

Ουσιοκρατία, σε ελεύθερη απόδοση είναι η άποψη εκείνη που πιστεύει ότι υπάρχουν ανώτερες, αυθύπαρκτες αξίες και έννοιες στον κόσμο μας. Αυτές μπορεί να είναι ο θεός, το έθνος, η αγάπη κλπ και υπάρχουν ανεξάρτητα από το χρόνο, υπήρχαν δηλαδή από πάντα και θα υπάρχουν για πάντα. Η ουσιοκρατική προσέγγιση αναγκαστικά δέχεται ότι ο άνθρωπος πρέπει να προσαρμοστεί στις αξίες αυτές, αφού αυτές είναι αυθύπαρκτες και υπήρχαν από πάντα.

Σε ένα αφήγημα, από την άλλη, η ουσία αναδεικνύεται μέσα από την πρόσληψη της πραγματικότητας από τους ανθρώπους και τον τρόπο με τον οποίο αυτοί την κατανοούν και επεξεργάζονται. Χωρίς να αποκλείουμε την εξέλιξη μιας αξίας στην ουσιοκρατία, ένα αφήγημα είναι πιο ευμετάβλητο και πιο οργανικό, πιο ελεύθερο. Δημιουργείται μέσα από ανθρώπινες διαδικασίες, όχι αναγκαστικά θετικές (και οι ναζί είχαν ένα αφήγημα που βασιζόταν σε ουσιοκρατική προσέγγιση των λαών και των εθνών).

Featured image credit: “Spiritual Twirl Art #7 – ‘Rattlesnake’s face'” by FotoGrazio is licensed under CC BY-NC-ND 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/2.0/.

Το πόσο περίπλοκος είναι ο κόσμος μας -και ήταν πάντοτε- είναι μια μόνιμη επωδός που συνοδεύει τις σκέψεις μου όσο μεγαλώνω. Περίπλοκα υπέροχος και περίπλοκα τρομακτικός. Υπέροχος γιατί μέσα από διεργασίες καταστροφικές αναδείχθηκαν εξαιρετικά πράγματα, τρομακτικός γιατί η καθαρή ηθική προσέγγιση δε μπορεί να λειτουργήσει. Ένα παράδειγμα: η αποικιοκρατία ήταν φρικτή με τα σημερινά μας μάτια, αλλά οι χώρες που την υπέστησαν είναι σήμερα αιώνες μπροστά από τις χώρες που δεν πάτησε το πόδι του αποικιοκράτης, γιατί κληρονόμησαν πολλά από τα θετικά των αποικιοκρατών τους. Άλλο ένα: το εμπόριο ανθρώπων ως σκλάβων δεν είναι εφεύρεση της Δύσης, αλλά η Δύση το αξιοποίησε κι αυτή για αιώνες, όμως εκείνη είναι και που το τερμάτισε. Η μονοδιάστατη ανάγνωση της πραγματικότητας και της ιστορίας μέσα από απλουστευτικά σχήματα καλού-κακού δε λειτουργεί. Η πραγματικότητα είναι πολύπλοκη.

Θα μου πείτε, άρα τι κάνουμε; Κρίνουμε το καθετί με βάση το αποτέλεσμα που έφερε ανεξάρτητα από την οδό που ακολουθήθηκε (συνεπειοκρατία, consequentialism) και το κόστος που απαιτήθηκε; Τι θα σήμαινε αυτό για το μέλλον; Θα ήταν τα πάντα αποδεκτά, ο σκοπός θα αγίαζε τα μέσα; Δε θα πρέπει να κρίνουμε με βάση τις ηθικές αρχές μας (principles, deontology/δεοντολογία); Δε θα πρέπει να κρίνουμε έστω κάπως ωφελιμιστικά, ζυγίζοντας κόστη και οφέλη (utilitarianism);

Φιλόσοφοι ερίζουν αιώνες τώρα για τη σωστή προσέγγιση. Ίσως τελικά η πρόκληση είναι να μπορούμε να διακρίνουμε ποια προσέγγιση αρμόζει σε κάθε περίπτωση. Ίσως καμία προσέγγιση δεν είναι τέλεια και για κάθε περίπτωση. Η συνειδητοποίηση αυτή είναι απελευθερωτική και ρεαλιστική και μας βγάζει από την πλάνη της ηθικής καθαρότητας. Ναι, πρέπει να έχουμε βασικές ηθικές αρχές αλλά αυτές είναι ανθρώπινες και άρα επιρρεπείς σε λάθη. Δεν είναι κακό να τις βελτιώνουμε όταν δεν έχουν καλό αποτέλεσμα. Δεν πρέπει να λέμε ψέμματα, αλλά όταν ένας ναζί μας ρωτήσει πού είναι κρυμμένη η Άννα Φρανκ μπορούμε να πούμε ότι δεν ξέρουμε. Δεν πρέπει να σκοτώνουμε ανθρώπους αλλά όταν πρέπει να αποφασίσουμε αν το τρένο θα πατήσει έναν ή 10 ανθρώπους  μπορούμε να αποφασίσουμε να σώσουμε τους 10 ή να σώσουμε τον 1 αν είναι το παιδί μας.

Τα παραδείγματα αυτά έρχονται από τον κόσμο της ηθικής φιλοσοφίας και μοιάζουν απλοϊκά, όμως καταδεικνύουν ότι δε μπορούμε να αξιώνουμε η ηθική μας να βασίζεται σε κάτι τέλειο και ιδανικό. Αυτό θα ήταν απλουστευτικό και ρηχό. Αν μη τι άλλο η ηθική μας έχει προκύψει από κάτι ατελές: εμάς, τους ανθρώπους. Κλωτσάει αυτό μέσα μου κι εμένα. Ειδικά σε ένα μυαλό ανθρώπου μηχανικού (engineer) η αδυναμία να σχεδιάσει μια τέλεια μηχανή είναι κάτι που γονατίζει, που πονάει σωματικά. Αλλά είναι η πραγματικότητα. Έστω ας προσπαθούμε να ελαχιστοποιήσουμε τις περιπτώσεις όπου οι αρχές μας χρειάζεται να περάσουν μέσα από ένα φίλτρο ωφελιμισμού ή συνεπειοκρατίας. Όπως ένας μηχανικός προσπαθεί να ελαχιστοποιήσει τις φθορές στη μηχανή του ή τις απώλειες ενέργειας.

Αυτή τη στιγμή ο πλανήτης παρατηρεί με ανοιχτό το στόμα τη σύλληψη του Βενεζολάνου σοσιαλιστή δικτάτορα προέδρου Μαδρούρο από την κυβέρνηση Τραμπ. Για τον Τραμπ έχω ξαναγράψει, ένας ημίβλακας νάρκισσος μεσίτης που ανακάτεψε σε μια νύχτα τον πλανήτη αγνοώντας ένα μεταπολεμικό (μετά ΒΠΠ) μεταψυχροπολεμικό (μετά πτώσης ανατολικού μπλοκ και υπαρκτού σοσιαλισμού) στάτους κβο που είχε θεσμικές βάσεις συνεργασίας και συνεννόησης λαών (Ηνωμένα Έθνη, εθνική κυριαρχία, ελεύθερη παγκόσμια οικονομία). Ήταν ένα τέλειο στάτους κβο; Καθόλου! Αλλά έβαζε τις αρχές πάνω από το συμφέρον έστω και ως μια πυξίδα που υπολειτουργούσε. Η πυξίδα υπήρχε.

Ο Τραμπ λοιπόν σχεδόν εισέβαλε στη Βενεζουέλα για να συλλάβει το Μαδούρο. Η πράξη μοιάζει σαν κατάφωρη παρέμβαση στα πράγματα μιας ανεξάρτητης χώρας. Η σύλληψή του μάλιστα είναι σύλληψη αρχηγού κράτους και όχι απλού εγκληματία σε τυχαία χρονική στιγμή. Και οι αρχηγοί κρατών προστατεύονται έστω και τυπικά από αυτές τις διαδικασίες από το διεθνές δίκαιο.

Από την άλλη ο Μαδούρο ήταν ένας κανονικός δικτάτορας. Φτωχοποίησε απίστευτα τη χώρα του, το ΑΕΠ της έπεσε κατά 20%, το 80% των πολιτών της είναι κάτω από το όριο της φτώχειας με το 50% να είναι κάτω από το όριο της ακραίας φτώχειας, 8 εκατομμύρια αυτών, περίπου το 1/5 του πληθυσμού είναι πρόσφυγες σε άλλη χώρα, διαχειρίζεται καρτέλ ναρκωτικών που τον χρηματοδοτούν, αγνοεί εκλογές, διώκει και σκοτώνει αντιφρονούντες. Και μιλάμε για μια χώρα με μεγάλο ορυκτό πλούτο και τα μεγαλύτερα αποθέματα πετρελαίου στον πλανήτη. Αντί να είναι από τις πλουσιότερες είναι από τις φτωχότερες. Πρόκειται για ένα τέρας.

Παράλληλα, η Βενεζουέλα συνεργάζεται με όλους τους συνήθεις ύποπτους του πλανήτη, τη Ρωσία, το Ιράν, την Κίνα, ισλαμιστικές οργανώσεις, τόσο σε οικονομικό όσο και σε πολιτικό-στρατιωτικό επίπεδο. Οι δικτάτορες του κόσμου είναι φίλοι και συνεργάτες του. Ανταλλάσσουν τεχνογνωσία και πόρους για σκοπούς διόλου ειρηνευτικούς ή φιλελεύθερους.

Φιλελεύθερους είπα; Μα είναι ο Τραμπ φιλελεύθερος; Κάθε άλλο! Αλλά δεν τον επέλεξα εγώ ούτε και μπορώ να τον αλλάξω αυτή τη στιγμή. Όμως σίγουρα στο φιλελευθερόμετρο είναι δεκάδες χιλιόμετρα πιο πάνω από το Μαδούρο.

Τι θέλει λοιπόν ο Τραμπ; Θέλει έλεγχο της γειτονιάς του, που είναι όλη η αμερικανική ήπειρος, από τη Γροιλανδία και τον Καναδά μέχρι Γη του Πυρός. Πρόκειται για ένα ανανεωμένο και στραπατσαρισμένο δόγμα Μονρόε, που το έκανε και “Ντονρόε” ένα πορτμαντώ από το μικρό του όνομα (Ντόναλντ) και το όνομα του Αμερικανού προέδρου των αρχών του 19ου αιώνα Τζέημς Μονρόε (εντάξει δεν έχει φίλτρο αιδούς μέσα του ο νάρκισσος). Θέλει η γειτονιά του να καθαρίσει πρώτα από όλα από τους μεγαλύτερους εχθρούς του, τους συμμάχους του Μαδούρο.

Και θέλει τα πετρέλαια της Βενεζουέλας, στα οποία τώρα όχι μόνο δεν έχει άμεση πρόσβαση, αλλά έχουν πρόσβαση η εχθροί του. Ο τρόπος μπορεί να είναι οποιοσδήποτε: από εμπορικός και συναλλακτικός μέχρι παρεμβατικός και πολεμικός. Στη μέση αυτού του φάσματος είναι και ο τρόπος της υποταγής στις επιθυμίες του Τραμπ. Υπάρχει περίπτωση κάποιος από αυτούς τους τρόπους να συμβαδίζει και με τις αρχές του διεθνούς δικαίου. Αν όχι τότε τόσο το χειρότερο για το διεθνές δίκαιο. Ο ίδιος είναι αρκετά ασταθής για να μπορείς να περιμένεις τα πάντα, ακόμη και κάποια θετικά μέσα στην αλλοφροσύνη του.

Μπορεί λοιπόν ένας ημίβλακας νάρκισσος μεσίτης να εκφράζει κάτι θετικό ως πρόεδρος των ΗΠΑ; Μπορεί και σίγουρα η χώρα του είναι σύμμαχός μας όσο κι αν διολισθαίνει θεσμικά. Σύμμαχοί μας από την άλλη σίγουρα δεν είναι οι εχθροί του Τραμπ. Μάλιστα οι εχθροί του είναι εχθροί κάθε δημοκρατικού και φιλελεύθερου πνεύματος στον πλανήτη.

Μα μπορούμε να πιστεύουμε πως το να μένουμε σύμμαχοι με μια χώρα που διολισθαίνει θεσμικά είναι προς όφελός μας; Οι παγκόσμιοι συσχετισμοί δυστυχώς είναι κι αυτοί περίπλοκοι. Η Ελλάδα παραμένει πιστή στο αφήγημα της καλής πλευράς της ιστορίας αλλά είναι και μια μικρή χώρα σε μια όχι ουδέτερη γειτονιά του κόσμου. Χρειάζεται συμμάχους και πάντα μέσα από το άρμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Από την άλλη, όσο κι αν οι σύμμαχοί μας δεν είναι τέλειοι, έχουμε να αντιμετωπίσουμε πολύ πιο μεγάλους κινδύνους. Χώρες δηλαδή που ποτέ δεν πίστεψαν στην αξία του διεθνούς δικαίου, χώρες που απλά ανέχτηκαν -καμιά φορά δεν ανέχτηκαν καν- το μεταπολεμικό και μεταψυχροπολεμικό καθεστώς. Το μη χείρον βέλτιστον; Καμιά φορά χρειάζεται λίγος ρεαλισμός μέχρι να ξεπεραστεί η φουρτούνα. Δεν είναι δυνατόν να κραδαίνεις ρομφαία ηθικής όταν ο αντίπαλος δεν παίζει με τους ίδιους όρους.

Αυτή η συνειδητοποίηση μοιάζει πικρή, μοιάζει σα μια ηθική ήττα, μπορεί να βιωθεί σαν ηθική πτώση. Αλλά δεν είναι. Πρέπει να μπορείς πρώτα να επιβιώσεις για να μπορείς μετά να κρατάς καλά-καλά τη ρομφαία. Έπειτα την υψώνεις κιόλας. Αυτό είναι δύσκολο να το καταπιεί κανείς, ιδίως αν πιστεύει ότι ο κόσμος μας ήταν αγγελικά και ιδανικά πλασμένος και ότι μόνο μέσα από τις γνωστές μας διεθνείς θεσμικές διαδικασίες μπορεί να υπάρξει πρόοδος. Σε πολλές περιπτώσεις είδαμε ότι πρόοδος δεν υπήρξε. Σε πολλές περιπτώσεις υπήρξε οπισθοχώρηση. Και όταν μια κατάσταση βαλτώνει έρχονται οι συνθήκες που δεν ελέγχουμε για να την ανατρέψουν. Εδώ βρισκόμαστε τώρα.

Και έχουμε ακόμα χώρο να δράσουμε ως χώρα εντός ενός ευρύτερου πλαισίου διεθνούς ηθικής, μιας ηθικής που οι αντίπαλοί μας δε θα δεχτούν, όπως δε δέχονταν και τη διεθνή νομιμότητα ως τώρα. Ή τη δέχονταν κατ’ επίφαση και όπου δε μπορούσαν λόγω μεγέθους να παραβιάσουν. Πρόκειται για μια σύγκρουση πολιτισμών, για ένα ένα νέο ψυχρό πόλεμο (κάποιοι τον λένε και τρίτο παγκόσμιο), έναν πόλεμο όχι χαρακωμάτων ή σώμα-με-σώμα αλλά ισχύος, ενέργειας, πόρων, συμμαχιών.

Σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να ακούσουμε τις αντιδυτικές αντιαμερικανικές κραυγές, που δεν έχουν ξεστομίσει λέξη τόσα χρόνια για δικτάτορες όπως ο Μαδούρο και ξαφνικά κόπτονται για τη διεθνή νομιμότητα. Στην Αργεντινή οι Βενεζολάνοι πρόσφυγες πανηγυρίζουν για την πτώση του. Ας τους ακούσουμε και ας κινηθούμε προσεκτικά και ευρωπαϊκά από εδώ και στο εξής. Οι καλοί πρέπει να είναι και δυνατοί.

Featured image credit: “Maduro dictador” by A.Davey is licensed under CC BY-NC-ND 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/2.0/

Ο Johnathan Haidt στο The Happiness Hypothesis, κάνει μια αναφορά στο πώς μπορούμε να επιτύχουμε την ευτυχία, διατρέχοντας τους μεγάλους φιλοσόφους της αρχαιότητας πολιτισμών, όπως ο αρχαιοελληνικός, ο ρωμαϊκός, ο κινεζικός, ο ινδικός αλλά και ο αραβικός. Η αναφορά αυτή όμως εδράζεται όχι μόνο στη φιλοσοφία και την προσωπική του εμπειρία αλλά και στην ανθρώπινη βιολογία μέσα από τη διαδικασία της εξέλιξης και τους τρόπους με τους οποίους το ανθρώπινο μυαλό λειτουργεί και εξελίχθηκε να λειτουργεί.

Στο 9ο κεφάλαιο αναφέρεται στην έννοια της ιερότητας (sacredness, divinity, δε γράφω του θείου γιατί δεν αφορά μόνο τη θρησκεία αν και εκφράζεται πολύ συχνά μέσω της θρησκείας). Παρατηρεί αρχικά πως όταν οι άνθρωποι μιλούν για ηθικότητα (morality, δεν προτιμώ την απόδοση “ηθική” εδώ γιατί δε μιλάμε για την έννοια του πώς διακρίνουμε το καλό από το κακό) οι ιδέες γύρω από αυτήν συσσωρεύονται γύρω από τρεις άξονες:

1. προσωπικές αξίες,  αυτές που αφορούν το άτομο και την προσωπική του ευημερία
2. κοινωνικές αξίες, αυτές που αφορούν το κοινωνικό σύνολο και τις ομάδες στις οποίες το άτομο δρα
3. αξίες ιερότητας (divinity), αξίες που δεν αφορούν τίποτα από τα παραπάνω ευθέως αλλά που το άτομο θεωρεί έως και πολύ σημαντικές

Προφανώς ο τρίτος άξονας θέλει πολλή εξήγηση και δύσκολα μπορώ εδώ να αναλύσω ένα ολόκληρο κεφάλαιο το βιβλίου, που μάλιστα έχει χτιστεί πάνω στα προηγούμενα 8. Καταρχάς τη διαχωρίζουμε από τη θρησκευτική ιερότητα. Υπάρχει και αυτή και μπορεί μερικές φορές να ταυτίζεται αλλά όχι πάντα. Ιερότητα εδώ είναι η αξία που δίνουμε σε κάτι πέρα από την άμεση ωφέλεια που μπορεί να έχουμε από αυτό. Μπορεί η ωφέλεια να υπάρχει όμως η αξία που δίνουμε σε κάτι που θεωρούμε ιερό είναι ανώτερο από την καθαρή αξία της ίδιας της ωφέλειας.

Κρατάμε ψηλά μέσα μας τη χώρα μας, την ομάδα μας, τους συγγενείς μας, την καθαριότητα, τις θρησκευτικές διαδικασίες (οι θρήσκοι), τις καθημερινές μας συνήθειες, τα σύμβολα που μας θυμίζουν κάτι σημαντικό, τη γειτονιά που μεγαλώσαμε, το χωριό που περνούσαμε τις καλοκαιρινές μας διακοπές, την ομορφιά σε πάμπολλες εκδοχές της (ανθρώπινη, ζωγραφική, μουσική, γλυπτική, αρχιτεκτονική, φυσική), και τόσα άλλα.

Παρατηρεί επίσης ότι η έννοια της ιερότητας υπάρχει σε όλες τις ανθρώπινες κουλτούρες που έχουν ποτέ εμφανιστεί. Σε όλες! Από αυτές που θεωρούμε πιο επιδραστικές μέχρι αυτές που μας θυμίζουν προϊστορικό άνθρωπο. Όλοι οι πολιτισμοί αντιλαμβάνονται την έννοια του ιερού και έχουν ιερά μέρη, χρονόσημα, δραστηριότητες, αντικείμενα.

Εξηγεί πως τα 6 βασικά συναισθήματα που η ψυχολογία διαχωρίζει και μελετά είναι: η χαρά, η λύπη, ο θυμός, η αηδία/αποστροφή (disgust), η έκπληξη. Είναι όλα σαφή συναισθήματα με σαφείς σωματικές εκφράσεις. Αλλά λείπει ένα. Αυτό που αισθανόμαστε όταν παρατηρούμε ένα εκπληκτικό έργο τέχνης, όταν ακούμε ένα συγκλονιστικό κομμάτι μουσικής, όταν μαθαίνουμε μια συγκινητική ανθρώπινη ιστορία βοήθειας, ηρωισμού ή τραγωδίας. Είναι ένα συναίσθημα, ισχυρίζεται, αυτόνομο και όχι καλά μελετημένο. Είναι αυτό που θα μεταφράζαμε στα Ελληνικά “ψυχική ανάταση”. Το ονομάζει “elevation”. Και όταν οι άνθρωποι το βιώνουμε αισθανόμαστε ζεστά αισθήματα στο στήθος μας, ηρεμία και επιθυμία να γίνουμε καλύτεροι άνθρωποι και να βοηθήσουμε τους συνανθρώπους μας. Μια χαρά εξελικτικό χαρακτηριστικό για ένα είδος που προσπαθεί να επιβιώσει σε έναν εχθρικό πλανήτη, προσθέτω εγώ!

Προχωρά ακόμα παραπέρα και συνδέει το συναίσθημα αυτό με την ωκυτοκίνη, την ορμόνη που συνδέεται με συναισθήματα αγάπης, ηρεμίας και σύνδεσης με άλλους ανθρώπους, ιδιαίτερα γνωστή από τη λειτουργία της στην ενεργοποίηση του μητρικού γάλακτος στις μητέρες που θηλάζουν. Όταν αισθανόμαστε ψυχική ανάταση είναι πολύ πιθανό να εκκρίνουμε ωκυτοκίνη. Κάνει πειράματα με μητέρες που θηλάζουν που επιβεβαιώνουν αυτή την υπόθεση.

Δε θεωρεί πλέον καθόλου απίθανο αυτός ο μηχανισμός να συνδέεται με το θρησκευτικό αίσθημα που επίσης είναι παρόν σε κάθε ανθρώπινο πολιτισμό, οσοδήποτε ανεπτυγμένο ή μη. Ψυχική ανάταση, ωκυτοκίνη, σύνδεση των ατόμων της ομάδας, εξελικτικό πλεονέκτημα.

Στο σύγχρονο κοσμικό δυτικό κόσμο αυτό ίσως ακούγεται όχι ιδιαίτερα διαισθητικό. Αλλά υπάρχουν πολλά αντίστοιχα παραδείγματα. Αντί για μια εκκλησία όπου οι πιστοί ψάλλουν μια διδακτική ιστορία αναλογιστείτε ένα γήπεδο όπου οι οπαδοί ζητωκραυγάζουν με ομοψυχία συνθήματα, σκεφτείτε μια συναυλία όπου οι φαν ενός συγκροτήματος τραγουδούν μια μεγάλη επιτυχία, τους ακόλουθους ενός πολιτικού κόμματος σε μια πολιτική συγκέντρωση, τους παρευρισκόμενους σε μια συναυλία κλασικής μουσικής, την επίσκεψη σε ένα καταπληκτικό μνημείο ή αρχιτεκτονικό επίτευγμα ή φυσικό τοπίο μεγάλου κάλλους.

Θα έλεγε κανείς ότι μάλλον επιδιώκουμε διακαώς και με κάθε τρόπο αιτίες για ψυχική ανάταση. Και αυτό τελικά δεν είναι τυχαίο αν αυτή είναι ένα από τα βασικά μας συναισθήματα. Φανταστείτε να μην μπορούσαμε να αισθανθούμε χαρά! Έχουμε ανάγκη να την αισθανθούμε γιατί είναι τελικά μέρος της θεμελιώδους μας βιολογίας.

Featured image credit: “The Divinity School” by Lawrence OP is licensed under CC BY-NC 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc/2.0/.

Λογικά όταν ακούτε τη λέξη καταναλωτισμός κάτι μέσα σας θα κλωτσάει αυτόματα: είναι μια έννοια αρνητικά φορτισμένη. Κρύβει μια υπερβολή που δε μπορούμε να προσδιορίσουμε ακριβώς αλλά μας είναι ξεκάθαρο ότι είναι τέτοια: ότι πρόκειται για κάτι που ξεπερνάει ένα κάποιο μέτρο. Αλλά ποιο μέτρο; Έχω πρόβλημα με τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε την έννοια αυτή.

Όσοι είμαστε της γενιάς μου θα θυμόμαστε τον καταναλωτισμό ως μια από τις κλασικές έννοιες που χρησιμοποιούσαμε στην έκθεση για τις Πανελλήνιες, όταν προσπαθούσαμε να αποδείξουμε ότι μπορούμε να σκεφτούμε κριτικά απέναντι στην κοινωνία μας. Και ο καταναλωτισμός μαζί με την αποξένωση και την αλλοτρίωση και την κατάπτωση των ηθικών αξιών ήταν από τα στανταράκια. Μάθαμε από νωρίς να κρίνουμε την εποχή μας αυστηρά. Πολύ αυστηρά.

Σταθήκαμε όμως να σκεφτούμε ποτέ τι είναι καταναλωτισμός; Πότε δηλαδή κάποιος υποκύπτει στον καταναλωτισμό και πότε τηρεί το μέτρο; Ποιο μέτρο; Ακούγαμε να μας λένε και για τους αρχαίους για το παν μέτρον άριστον και ου εν το πολλώ το ευ. Τι είναι όμως μέτρον στην κατανάλωση; Ένα σπίτι με ένα καναπέ; Ένα σπίτι με ένα καναπέ και μια τηλεόραση και ένα αυτοκίνητο; Ένα σπίτι με τα απαραίτητα; Ποια είναι τα απαραίτητα και ποιος τα καθορίζει.

Έχω την αίσθηση ότι καταναλωτισμός μπορεί να είναι κάτι τόσο γενικό και εύπλαστο που να ταιριάζει όπου θέλουμε. Για ένα κάτοικο φτωχής χώρας της Αφρική ο Έλληνας είναι υπερκαταναλωτής. Για τον παππού μου που γεννήθηκε τη δεκαετία του 1920 ο Έλληνας του 1990 ήταν υπερκαταναλωτής. Για έναν Αμερικανό με διώροφο σπίτι με κήπο υπερκαταναλωτής είναι κάποιος με διώροφο σπίτι με κήπο και βίλα στο βουνό ή τη θάλασσα. Κι αν η έννοια ταιριάζει όπου θέλουμε γίνεται εύκολα εργαλείο κοινωνικής ηθικολογίας. Καλοί είναι αυτοί που τηρούν το μέτρο, αλλά μάλλον δε μπορούν να κάνουν και διαφορετικά γιατί δεν τους το επιτρέπει η οικονομική τους κατάσταση, ενώ κακοί είναι όσοι η οικονομική τους κατάσταση τους επιτρέπει αγαθά που για τους πρώτους είναι πολυτέλειες, όμως κι αυτοί πολύ θα τα ήθελαν.

Εκτός από την αρχαιολατρεία με τα τσιτάτα της έχουμε και τη χριστιανική ηθική που την έχουμε προσλάβει ως μια επιταγή ταπεινότητας. Δεν την τηρούμε, αλλά είμαστε εμποτισμένοι με αυτό που θεωρεί καλό. Ο πλούτος δεν είναι καλός, μας αποστρέφει από τα ανώτερα τα πνευματικά.

Από κοντά και πνευματική ελίτ που μας μεγάλωσε. Οι ηθικές και πνευματικές αξίες είναι πάνω από όλα και τα γήινα είναι τετριμμένα και κατώτερα. Μάλιστα η επιμονή στα υλικά αγαθά είναι μια καπιταλιστική εκτροπή που μας απομακρύνει από την ανθρώπινη πεμπτουσία. Ποια είναι αυτή η πεμπτουσία; Κανείς δεν ξέρει ακριβώς, κάτι όχι υλικό, κάτι ανώτερο.

Κι ακόμα πρέπει να υπάρχει μέσα μας κάτι εξελικτικό που αντιδράει στα υλικά αγαθά και τον πλούτο αλλά -προσοχή- όταν δεν τον έχουμε εμείς. Η έννοια της ανισότητας σα να αντανακλά πάνω μας από την προϊστορία των φυλών των 150 ατόμων που μοιράζονταν τα πάντα για να επιβιώσουν και, αν κάποιος έκλεβε ή ξεχώριζε, μάλλον παρασιτούσε ενάντια στην ομάδα, μάλλον είχε κλέψει από τον κοινό ντορβά ή δεν είχε συνεισφέρει αρκετά σε αυτόν.

Μη με παρεξηγήσετε, όλοι έχουμε μέσα μας κάποια αίσθηση του μέτρου. Έχω κι εγώ τη δική μου. Όμως αυτή προκύπτει πολύ υποκειμενικά. Ακόμη κι αν την εκλεπτύνουμε ή την καλλιεργήσουμε πάλι υποκειμενική θα είναι και θα λειτουργεί συγκριτικά με αυτό που έχουμε βιώσει στην εποχή μας και στον τόπο μας. Και όλοι θέλουμε να καλυτερεύσουμε το βιοτικό μας επίπεδο. Το ίδιο ένστικτο λειτουργεί απλά με διαφορετικές αφετηρίες. Δεν έχω πρόβλημα με τα υλικά αγαθά. Ούτε με τα πολλά υλικά αγαθά. Αν είχα πάρα πολλά λεφτά πιστεύω ότι θα προσπαθούσα να κάνω κάτι για το γενικό καλό. Όχι κάτι που να χαρίζει απλώς λεφτά. Αλλά αυτό είναι θεωρητικό. Θέλω να πω καλό είναι να προσπαθεί να βρει ο καθένας το όριο μέσα του. Δε θεωρώ καλό να προσπαθεί να ορίσει το όριο των άλλων. Επίσης καλό είναι να νοιάζεται για το κοινό καλό. Αλλά δε μπορούμε να του επιβάλουμε το πώς και αν θα το κάνει αυτό.

Υπάρχει όμως και μια άλλη διάσταση στη βάση του καταναλωτισμού. Όπως είπα και παραπάνω όλοι θέλουμε να βελτιώσουμε το βιοτικό μας επίπεδο και υπάρχει μια γενική αίσθηση για το τι είναι αναμενόμενο να ποθεί κανείς ανά εποχή και τόπο. Τι είναι εφικτό δηλαδή. Και αυτή η αίσθηση μονίμως και σπρώχνεται προς τα πάνω, με ολοένα και καλύτερα και περισσότερα αγαθά και απολαύσεις. Είναι κάτι καλό, είναι κάτι θεμιτό, είναι κάτι οργανικό. Κανείς δε θα πει σε κανένας ποιο είναι το όριο της καλής ζωής. Μπορεί να υπάρχουν άκρα όμως ο άνθρωπος πρέπει να είναι ελεύθερος να επιδιώξει τη βελτίωση της ζωής του αρκεί να μη γίνεται αυτό εις βάρος της αντίστοιχης επιδίωξης των υπολοίπων φυσικά.

Αυτή η ανάγκη πιστεύω βρίσκεται και στη βάση της απίστευτης ανάπτυξης και ευημερίας που έχει βιώσει σχεδόν καθολικά ο δυτικός άνθρωπος τα τελευταία 70 χρόνια. Δεν ακούγεται ποιητικό ή υπερβατικό αλλά αυτή η επιθυμία για καλύτερη ζωή οδηγεί οικονομίες να λειτουργούν, να εφευρίσκουν, να δημιουργούν, να λύνουν απίστευτα προβλήματα κατασκευής, παραγωγής και εφοδιαστικής αλυσίδας σε παγκόσμιο επίπεδο. Ναι είναι ο κακός καπιταλισμός που μιλά στα χαμηλά ανθρώπινα ένστικτα για καλύτερη ζωή. Λες και έχει κάτι κακό αυτή η ζωή, λες και είμαστε κοσμοκαλόγεροι που χρωστάμε κάπου λιτή ζωή.

Αυτή η ανάγκη, που κακώς λοιδορείται ως καταναλωτισμός, είναι που οδηγεί σε ανάπτυξη, η ανάπτυξη οδηγεί σε αύξηση του βιοτικού επιπέδου, για να λειτουργήσει χρειάζεται παιδεία και επιστήμη, η παιδεία και η επιστήμη γίνονται τεχνολογία, που μπορεί να την απολαύσει πλέον ο καθένας, η καλή ζωή οδηγεί σε κοινωνίες πιο δίκαιες, πιο ισότιμες, πιο δημοκρατικές πιο ελεύθερες και όλο αυτό λειτουργεί σε κύκλους θετικής ανάδρασης.

Τέλος είναι αυτή η ανάγκη που μιλά στην ανάγκη του ατόμου για ελεύθερη οικονομική έκφραση. Ο ένας θα παράγει αυτό που ο άλλος χρειάζεται και αυτό θα λειτουργήσει σε παγκόσμιο πλέον επίπεδο. Καταναλωτισμός και ελευθερία πάνε μαζί, τόσο στην παραγωγή των αγαθών όσο και στην κατανάλωσή τους. Επομένως, ας αναλογιστούμε λίγο περισσότερο μήπως αυτή η έννοια είναι κάπως δαιμονοποιημένη και ας της αναγνωρίσουμε τη συμβολή της στην ευημερία μας. Ας το θυμηθούμε αυτό κάθε φορά που ψωνίζουμε κάτι. Ήταν κάτι απαραίτητο ή κάτι που μας κάνει τη ζωή λίγο καλύτερη; Και ας το απενοχοποιήσουμε για να το απολαύσουμε.

[Featured image credit: “Consumerism will free this world” by fisserman is licensed under CC BY-NC-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/2.0/]

Ο Στήβεν Πίνκερ στο Enlighetnment Now αναφέρει τη συμπάθεια μεγάλου ποσοστού της διανόησης του 20υ αιώνα στη φιλοσοφία του Νίτσε ως μεγάααλο πρόβλημα. Ο Νίτσε, λέει, αποτέλεσε και ιδεολογικό υπόβαθρο του φασισμού και ναζισμού και ακόμη και του σταλινισμού. Μιλάει για τον υπεράνθρωπο που θα επιβληθεί στους κατώτερους ανθρώπους. Και τα απολυταρχικά καθεστώτα αυτά τα είδε με καλό μάτι ένα μεγάλο επίσης ποσοστό της διανόησης του 20ου αιώνα. Τι κρυβόταν πίσω από αυτή την ανίερη σχέση;

Η Ευρώπη των εθνεγερσιών του 19ου αιώνα ήταν κατά το Νίτσε μια ξεπεσμένη Ευρώπη. Το αρχαίο κλέος της Αθήνας και της Ρώμης και των αυτοκρατοριών είχε περάσει μέσα από το φίλτρο της αδυναμίας του Χριστιανισμού που κήρυξε την ταπεινότητα και την ισότητα. Για το Νίτσε ο Χριστιανισμός τότε είχε νικήσει με αυτές τις αξίες! Αλλά για το Νίτσε αυτή η νίκη ισοδυναμούσε με παρακμή. Ο ρωμαλέος άνθρωπος της αρχαιότητας είχε παρακμάσει σε ταπεινό ανθρωπάκο. Ο υπεράνθρωπός του έπρεπε να επικρατήσει με την ισχύ του.

Αυτή η φιλοσοφία μεταφέρθηκε στον Α’ ΠΠ και στο μεσοπόλεμο σε επίπεδο εθνικό, όπου ένας ακραίος ιδεαλισμός πήρε τα ηνία ορίζοντας ότι το έθνος είναι η φυσική κατάσταση του ανθρώπου. Τα δυνατά έθνη θα επικρατήσουν στα αδύναμε όπως ο υπεράνθρωπος στον ανθρωπάκο. Αυτή τη φιλοσοφία ακολούθησαν Χίτλερ και Μουσολίνι. Αυτή η φιλοσοφία κρυβόταν και πίσω από το Στάλιν. Όλοι αυτοί, με τον τρόπο τους ο καθένας, ήθελαν μονομιάς την κατάρριψη του ξεπεσμένου καθεστώτος και την οικοδόμηση ενός νέου. Την οικοδόμηση κοινωνιών πάνω στη φανταστική αξία των ανώτερων εθνών οι φασίστες και οι ναζί, την οικοδόμηση του νέου ανθρώπου οι κομμουνιστές. Καμία έγνοια για την ανθρώπινη ζωή, μόνο ακραίος, μιλιταριστικό ιδεαλισμός που σαρώνει στο διάβα του και στον σκοπό του.

Αυτό τον αλλοπρόσαλλο ιδεαλισμό βλέπει ο Πίνκερ και στον Τραμπ. Η ρητορική του Τραμπ είναι ότι οι η Αμερική βρίσκεται σε παρακμή, ότι οι θεσμοί της έχουν καταπέσει, ότι χρειάζεται σωτηρία, αυτός είναι η αποκρυστάλλωση του εθνικού σκοπού, ο σωτήρας, και οι σχέσεις με τα άλλα έθνη είναι σχέσης είτε σύγκρουσης είτε καθαρής εμπορικής συναλλαγής.

Η Αμερική είχε πράγματι πρόβλημα πριν τον Τραμπ. Οι Δημοκρατικοί κυριαρχούσαν ιδεολογικά και οι Ρεπουμπλικανοί δεν ήταν πολύ διαφορετικοί στην πράξη. Το εκκρεμές είχε γείρει σε μια πλευρά. Μια πλευρά που είχε παθογένειες (τεράστιο κράτος πρόνοιας, ανισότητες, μεγάλο μέρος των βαθέων ΗΠΑ παραμένει οικονομικά δεκαετίες πίσω, ιδεολογική υπεροχή της αριστεράς και μαρξιστικής αριστεράς στην περίφημη αμερικανική ακαδημία, πολωτικά σχήματα εξουσίας λευκοί-μαύροι, άνδρες-γυναίκες, αμερικανοί-μετανάστες, κλιματική κρίση-κλιματικός ρεαλισμός).

Δυστυχώς ο εκφραστής της άλλης πλευράς είναι ένας ακραίος και τώρα γέρνει το εκκρεμές από την άλλη, προσπερνώντας με ταχύτητα και αδιαφορία το κέντρο.

[Featured image credit: “Nietzsche” by eozikune is licensed under CC BY-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/.]

Disclaimer: το παρακάτω άρθρο ξεκίνησε ως συζήτηση ανάμεσα σε φίλους συνομήλικους σε ένα ιδιωτικό chat, στη συνέχεια πήρα τη στιχομυθία από εκεί και την πέρασα στο Chat GPT, ζητώντας του να την κάνει άρθρο, το επιμελήθηκα λίγο και ιδού, δεν είναι καθόλου κακό: 

Η εφηβική μελαγχολία συχνά περιγράφεται ως μια ωραία πολυτέλεια. Έχεις όλη τη ζωή μπροστά σου, άπειρες δυνατότητες, και παρ’ όλα αυτά σε πλακώνει ένα βάρος που δεν ξέρεις από πού έρχεται. Είναι μια περίοδος όπου πενθείς, χωρίς να ξέρεις ακριβώς τι χάνεις. Κι όμως, αυτό το παράδοξο συναίσθημα φαίνεται να είναι πιο πολιτισμικά φορτισμένο απ’ όσο νομίζουμε. Ήταν όμως πάντα έτσι; Μάλλον όχι.

Αν κοιτάξουμε την ανθρώπινη ιστορία, η ιδέα του “έφηβου” όπως τον αντιλαμβανόμαστε σήμερα δεν υπήρχε. Στις περισσότερες προ-βιομηχανικές κοινωνίες η ζωή προχωρούσε από την παιδική ηλικία κατευθείαν στην ενηλικίωση: δουλειά, ευθύνες, συχνά γάμος, όλα πριν καν προλάβει κάποιος να πει «τι θέλω να κάνω με τη ζωή μου».

Η εφηβεία υπήρχε βέβαια βιολογικά, οι ορμόνες δεν είναι εφεύρεση του μοντερνισμού, αλλά κοινωνικά ο ρόλος ήταν ξεκάθαρος. Δεν υπήρχε χρόνος ούτε χώρος για εσωτερικά δράματα. Αυτά θα ήταν μια πολυτέλεια, ίσως για λίγους. Η μετάβαση ήταν σύντομη, οριοθετημένη και με σκοπό: η επιβίωση και οι ανάγκες έρχονταν πρώτες.

Αντίθετα, στη δυτική μεταμοντέρνα κοινωνία, η εφηβεία έχει μετατραπεί σε μια εκτεταμένη και ασαφή περίοδο «ούτε παιδί ούτε ενήλικος», όπου ο έφηβος καλείται να βρει τον «αληθινό του εαυτό». Μπορεί να ξεκινά στην ηλικία των 12-14 ετών και να τελειώνει προς τα 25, ενώ τα παλλιροϊκά της κύματα μπορεί να επηρεάζουν το άτομο ακόμη περισσότερο.

Από τον Ρομαντισμό και μετά, η ιδέα της εσωτερικής ταραχής απέκτησε κύρος. Η θλίψη, η μοναχικότητα, οι μεγάλες υπαρξιακές σκέψεις έγιναν ένδειξη πνευματικού/ψυχικού “βάθους”. Η ψυχολογία ήρθε λίγο αργότερα να βάλει θεωρητικό πλαίσιο, όπου η ομφαλοσκόπηση απέκτησε επιστημονική νομιμοποίηση και το εφηβικό άγχος εντοπίστηκε, κανονικοποιήθηκε και μέχρι και τραγουδήθηκε από την ποπ κουλτούρα.

Σήμερα, το μοντέλο αυτό έχει εδραιωθεί σε βαθμό που να θεωρείται αυτονόητη. Ο κόσμος περιμένει από τους εφήβους να έχουν άποψη για την αυτοπραγμάτωσή τους, να είναι κοινωνικά και πολιτικά συνειδητοποιημένοι, να διαχειρίζονται την πίεση του σχολείου, του μέλλοντος, του δικού τους και του κόσμου ολόκληρου, της κλιματικής κρίσης.

Δεν είναι περίεργο που η εφηβική μελαγχολία έχει γίνει σχεδόν εγγυημένο στάδιο. Κάποιες φορές μάλιστα μοιάζει να ενισχύεται, ακόμη και τεχνητά, από ένα σύστημα που επιβραβεύει τη διαρκή ανησυχία και τη δραματοποίηση της εσωτερικότητας, που αναδεικνύει την ανθρώπινη ευαισθησία και ευαλωτότητα ως στοιχεία αποδεκτά και όχι προβληματικά που εμποδίζουν την ανάπτυξη του ατόμου.

Οι ορμόνες είναι πραγματικές, αλλά δεν εξηγούν τα πάντα. Η βιολογία παίζει τον ρόλο της, η συναισθηματική ευαισθησία, η ερωτική επιθυμία, η καθυστέρηση ωρίμανσης του προμετωπιαίου φλοιού, η τάση για ρίσκο και δράση, όλα είναι υπαρκτά στοιχεία της εφηβείας. Αν τα συνδυάσουμε με τη βροχή πληροφορίας που δέχεται ένας έφηβος σήμερα και το ρυθμό που το ίδιο του το σώμα εξελίσσεται έχουμε ένα κοκτέηλ δυνητικά εκρηκτικό. Ο εσωτερικός κόσμος του εφήβου είναι ένα πεδίο μάχης.

Αλλά αυτά τα χαρακτηριστικά, σε μια κοινωνία που απαιτεί από τον νέο άνθρωπο να είναι προσεκτικός, λογικός, υπολογιστικός, να σχεδιάζει το μέλλον του από νωρίς, να είναι σωστός και ευαίσθητος, καταλήγουν να μοιάζουν προβληματικά. Σαν να ευνουχίζεται ο αυθορμητισμός, που κάποτε ήταν απαραίτητος για να βγει ο έφηβος στον κόσμο και για τον οποίο τον έχει προγραμματίσει η φύση του.

Σε έναν κόσμο που όλα πρέπει να φιλτραριστούν, να ερμηνευθούν, να αναλυθούν, η αυθόρμητη ένταση της εφηβείας συχνά είτε καταπνίγεται είτε αποδίδεται αποκλειστικά σε συστημικές αιτίες: στην κοινωνία, στο περιβάλλον, στον καπιταλισμό, στην κρίση. Οι νέοι καλούνται να διαχειριστούν το βάρος του κόσμου πριν προλάβουν να διαχειριστούν το βάρος του εαυτού τους. Και κάπου εκεί, η μελαγχολία γίνεται όχι μόνο αναμενόμενη, αλλά και πολιτισμικά νομιμοποιημένη, σχεδόν επιβεβλημένη.

Τελικά, τι είναι η εφηβική θλίψη; Το σημαντικό, θα έλεγε κανείς, δεν είναι να την εξιδανικεύουμε αλλά ούτε και να την καταδικάζουμε. Αλλά να την αναγνωρίζουμε ως μέρος μιας μετάβασης που σήμερα γίνεται πιο θολή και πιο παρατεταμένη από ποτέ. Ίσως το πραγματικό ζητούμενο δεν είναι να προστατεύσουμε τους εφήβους από τη θλίψη, αλλά να τους βοηθήσουμε να βγουν από την ακινησία της, να περάσουν από το ταβάνι που κοιτούν, στη ζωή που τους περιμένει.

Αυτά μας έγραψε το AI, με διάφορες αλλαγές και προσθήκες δικές μου. Και έχω να προσθέσω το παρακάτω: 

Η σύγχρονη ζωή μας έχει προσφέρει μια κατάρα και μια ευχή ταυτόχρονα. Η ιδέα μιας καλής ζωής δεν είναι μακρινή και σε μεγάλο βαθμό οι μετα-βιομηχανικές κοινωνίες την έχουν πετύχει ή είναι σε θετική πορεία. Μάλιστα οι άνθρωποι των κοινωνιών αυτών έχουν και μια ίσως θολή αλλά υπαρκτή αίσθηση ιδανικότητας για αυτή τη ζωή και ταυτόχρονα αισθάνονται ότι οι κοινωνίες τους τους την έχουν υποσχεθεί κιόλας. Έτσι όμως μονίμως αναμετρώνται με αυτό το θολό ιδανικό και με την ιδέα του δικαιώματος σε αυτό. Και η αναμέτρηση αυτή τους βρίσκει πάντα να υστερούν και το άγχος αναπόφευκτο.

[Featured image credit: “Angst” by CBS_Fan is licensed under CC BY-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/]

Ο Αλέξης Τσίπρας, τώρα που έγραψε την Ιθάκη του, είναι το πιο επιτυχημένο παράγωγο των στρεβλώσεων της Μεταπολίτευσης, μιας εποχής αντιθέσεων αλλά μακροσκοπικά προόδου και ανάπτυξης, βελτίωσης της ζωής μας σε κάθε επίπεδο: βιοτικό, πολιτικό, οικονομικό, δικαιωμάτων, εκπαιδευτικό και γενικότερα ανθρώπινης ευημερίας.

Που πίστεψε ότι ο κόσμος μέσα από τον καπιταλισμό απέτυχε, ο άνθρωπος αποξενώθηκε, αλλοτριώθηκε. Φιλοσοφήματα του περασμένου αιώνα με αξία καθαρά τεχνική. Την ώρα που ο κόσμος μας έγινε απείρως καλύτερος εμείς ρουφήξαμε την ελευθερία και τη δύναμη που μας έδωσε για να του επιτεθούμε που δεν έγινε αυτομάτως ιδανικός.

Που πίστεψε ότι η οικονομία συμβαίνει κάπου αλλού, η ανάπτυξη συμβαίνει κάπου αλλού, σε κάποιο μαγικό σημείο όπου οι δυνατοί την παράγουν εκμεταλλευόμενοι τους αδύναμους και ότι όλοι έχουμε δικαίωμα στους καρπούς της αυτομάτως και ισομερώς. Ότι η ισότητα είναι ένας υγιής στόχος.

Που πίστεψε ότι το σύμβολα όπως Πολυτεχνείο ήταν αιτήματα για συνεχή αγώνα και μάλιστα με ιδιοκτησία ιδεολογική. Το Πολυτεχνείο εκεί που αξίζει να το τιμάμε είναι η αυτοθυσία αυτών που συμμετείχαν σε αυτό με κοινό αίτημα “κάτω η Χούντα, δημοκρατία”. Τα υπόλοιπα ιδεολογήματα που προκύπτουν από αυτό ήταν και είναι είτε ασύνδετα μεταξύ τους είτε εφηβικά και καλώς τα προσπεράσαμε.

Που πήρε τα προτάγματα ποιημάτων και τραγουδιών ως κυριολεκτικά πολιτικά προτάγματα. Τον ακούς να μιλάει σα να έχει βγει από έκθεση Γ’ Λυκείου Πανελληνίων με τσιτάτα και ατάκες. Μεγαλεπήβολες προθέσεις χωρίς συγκεκριμένες προτάσεις, χωρίς αναλύσεις κόστους-ωφέλειας, χωρίς κοστολόγηση.

Αυτός στην Ιθάκη του κι εμείς στη χώρα των λωτοφάγων.

Είναι ένας δυστυχής, που ως νέος μεγάλωσε μέσα στην αριστερή φανφάρα της Μεταπολίτευσης, περνώντας καλά όπως οι περισσότεροί μας, αλλά ποτέ δεν την ξεπέρασε. Αν ήμασταν τυχεροί θα είχε μείνει εκεί, να πιστεύει τη φανφάρα, να ηγείται το πολύ ενός κόμματος του 3%. Αλλά οι συγκυρίες έκαναν ένα παιδί των καταλήψεων των 90s και της ΚΝΕ μέχρι και Πρωθυπουργό. Τον έφεραν στη θέση να μπορεί να δοκιμάσει τη φανφάρα. Και τη δοκίμασε το 2015.

Δεν έχω πρόβλημα μαζί του, δεν πιστεύω ότι είναι απατεώνας ή κακόβουλος άνθρωπος. Πιστεύει ειλικρινά αυτά που λέει, αυτή είναι η κοσμοθεωρία του, ο ριζοσπαστισμός. Δεν πιστεύω ότι έχει κακή πρόθεση, αλλά η ικανότητά του να εκτιμά τον κόσμο και να προτείνει λύσεις είναι ρηχή και φτωχή. Μακάρι να απομακρυνθεί από αυτό. Έχει δείξει ικανότητα να ελίσσεται.

[Featured image credit: “Ο Αλέξης Τσίπρας στην Κομοτηνή” by PIAZZA del POPOLO is licensed under CC BY 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by/2.0/]

Είναι 17η Νοέμβρη μεθαύριο και εν πολλοίς δεν έχουμε ερμηνεύσει εκ νέου το Πολυτεχνείο. Το γιορτάζουμε και το θυμόμαστε σαν εθνική εορτή. Στο σχολείο παραλίγο ισότιμα με την 28η Οκτωβρίου 1940 και την 25η Μαρτίου 1821. Όμως για να το ερμηνεύσουμε σήμερα πρέπει να το αφήσουμε στο παρελθόν. Ναι στο παρελθόν. Όπως το 1821! Κρατάμε τις αξίες του για ελευθερία και εθνική ανεξαρτησία αλλά δεν πάμε να πάρουμε και την Πόλη.

Αυτό πρέπει να κάνουμε και με το Πολυτεχνείο. Ήδη από τα δικά μου σχολικά χρόνια η εορτή ήταν από τη μια κάπως γραφική και διεκπεραιωτική και από την άλλη, για τους λίγους που είχαν ξεμείνει να πιστεύουν στις ιδέες εκείνης της εποχής ευκαιρία να θυμηθούν περασμένα μεγαλεία. Όχι δικά τους μεγαλεία. Αλλά μεγαλεία με τα οποία ταυτίζονταν.

Αξίζει απίστευτα να θυμόμαστε έννοιες όπως η ελευθερία αλλά δεν αξίζει καθόλου να ερμηνεύουμε το σήμερα με ριζοσπαστικούς και ξεπερασμένους όρους. Την ώρα που χρειαζόμαστε δουλειά και ανάπτυξη αναλωνόμαστε σε φανταστικές χούντες που νομίζω τελικά υπάρχουν μόνο για να δικαιολογούν κούφιους επαναστατισμούς. Αν δεν έχει χούντα τι να σου κάνει ο επαγγελματίας επαναστάτης; Πρέπει να την εφεύρει γιατί δεν ξέρει κάτι άλλο να κάνει.

Image credit: “polytexneio” by PIAZZA del POPOLO is licensed under CC BY 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by/2.0/.

Ουαί τοις ανορθόγραφοις. 

Αν ο τίτλος της ανάρτησης σας κάνει να κριντζάρετε λίγο σας καταλαβαίνω, επίτηδες τον έβαλα εκεί. Στο σημερινό συγκείμενο τέτοιες ατάκες δεν έχουν θέση και οι δικτάτορες είναι κατάπτυστοι. Για την ακρίβεια η ατάκα “Μεταξά μας, σωτήρα της πατρίδος” προέρχεται από τραγουδάκι που μάθαιναν στη νεολαία της εποχής δίνοντάς της σοκολάτες για να την καλοπιάσουν. Κάθε φασιστικό καθεστώς επένδυε στη νεολαία του. Αλλά είναι αρκετή αυτή η ανάγνωση; Όχι δεν είναι αρκετή και είναι και αναχρονιστική!

Είναι αναχρονιστική γιατί κρίνουμε ένα πρόσωπο που έζησε δεκαετίες πριν από εμάς με την ηθική και την αισθητική του σήμερα και επιπλέον με τη γνώση της ιστορίας που ακολούθησε, από θέση δηλαδή βολική, μακριά από την πολυπλοκότητα της εποχής της. Για την πολυπλοκότητα εκείνης της εποχής διάβασα δύο πολύ ωραία άρθρα αυτές τις μέρες (ήταν μέρες γιορτής της 28ης Οκτωβρίου 1940) που δίνουν μια πολύ πιο ρεαλιστική ανάγνωση του μεσοπολέμου, της θέσης της Ελλάδας στον κόσμο εκείνο και των επιλογών του δικτάτορα της 4ης Αυγούστου Μεταξά:

1. Ανεπιθύμητες μνήμες: Η περίπτωση του Ιωάννη Μεταξά
2. O Ιωάννης Μεταξάς ήταν «έτοιμος από καιρό» να πει το OXI…
3. Τα παράδοξα της μεταξικής περιόδου

Ένα μικρό χαρακτηριστικό απόσπασμα από το τρίτο άρθρο από τα παραπάνω:

[…] εξηγεί ο Νίκος Βαφέας. «Το φιλελεύθερο μοντέλο ήταν σε κρίση και άρχισε σταδιακά να αρθρώνεται ένας αντικοινοβουλευτικός λόγος, ένας λόγος για διευθυνόμενη οικονομία με επιχειρήματα ανάγκης ενίσχυσης της εκτελεστικής εξουσίας, κάτι που έκανε πολλούς –και από τα δύο κυρίαρχα στρατόπεδα –δεκτικούς σε αυταρχικές λύσεις». Δεν είναι τυχαίο ότι λίγο πριν από την επιβολή της δικτατορίας, στις 27 Απριλίου, ο Μεταξάς, αρχηγός ενός μικρού κόμματος, εξασφάλισε ψήφο εμπιστοσύνης με 241 ψήφους υπέρ και 16 κατά. Ο μετέπειτα δικτάτορας είχε προηγουμένως εκλεγεί νόμιμα από τη συντριπτική πλειοψηφία του Ελληνικού Κοινοβουλίου.

Η αισθητική και η ηθική μας αλλάζει με τα χρόνια, εξελίσσεται. Ποιος ξέρει τι από αυτά που θεωρούμε σήμερα φυσιολογικά θα μοιάζουν απεχθή στους ανθρώπους του μέλλοντος! Ίσως το ότι ακόμη τρώμε ζώα. Ίσως το ότι καταναλώνουμε ορυκτά καύσιμα. Ίσως κάτι άλλο που δεν το αντιλαμβανόμαστε καν ακόμη. Σημαίνει αυτό ότι σήμερα αδυνατούμε να κάνουμε σημαντικά πράγματα και να αξίζει να αναγνωριστούμε για αυτά; Ελπίζω να συμφωνούμε πως όχι! Μπορούμε να κάνουμε σημαντικά πράγματα και αξίζει να αναγνωριστούμε για αυτά… ΠΑΡΟΛΟ που δεν είμαστε τέλειοι για τον κριτή του μέλλοντος. Και ο ίδιος ο κριτής του μέλλοντος βρίσκεται στην ίδια θέση σε σχέση με τον κριτή του δικού του μέλλοντος.

Κάπως έτσι πρέπει να αντιμετωπίζουμε και τις επιδραστικές προσωπικότητες του δικού μας παρελθόντος. Αναγνωρίζοντας τις τεράστιες ιστορικές εξελίξεις που έχουν συμβεί και που εμείς τις γνωρίζουμε, σε αντίθεση με τις προσωπικότητες αυτές, που ζουν σε ένα χρόνο μονίμως ενεστωτικό, όπου τα πάντα είναι ρευστά και οι συνθήκες πολλές και πολύπλοκες. Ίσως για αυτό ακριβώς είναι μεγάλες αυτές οι προσωπικότητες, γιατί σηκώνονται πάνω από την εποχή τους, πάνω από τα ελαττώματά τους και κάνουν πράξεις που αποκτούν ιστορική σημασία.

Διαφορετικά ο Σωκράτης και οι άλλοι μεγάλοι φιλόσοφοι ήταν απλώς ρατσιστές που κατείχαν δούλους, ο μέγας της επιστήμης Ισαάκ Νεύτωνας ήταν ένας ιδεοληπτικός χριστιανός, ο επαναστάτης του 1821 Θεόδωρος Κολοκοτρώνης ήταν ένας αγροίκος πατριάρχης κοκ. Θα βρούμε απαράδεκτα στοιχεία σε κάθε μεγάλη προσωπικότητα του παρελθόντος. Αλλά θα είναι απαράδεκτα με τα σημερινά κριτήρια. Όχι στην εποχή τους.

Αλλά είναι και κάπως ρηχή μια ανάγνωση που κανσελάρει όλες αυτές τις προσωπικότητες λες και τις θυμόμαστε ακόμη και για αυτά τα ελαττώματά τους. Δεν τις θυμόμαστε για αυτά. Όταν τις τιμούμε δεν τιμούμε την ίδια την προσωπικότητα. Δεν είναι εν ζωή αυτοί οι άνθρωποι για να χαρούν καμία τιμή! Τις θυμόμαστε γιατί στο όνομά τους συμπυκνώνεται ένα νόημα ανώτερο από μια προσωπικότητα, αναδεικνύεται μια ιδέα, κάτι αξιοθαύμαστο, κάτι που αξίζει να θυμόμαστε και θέλουμε να χτίσουμε πάνω σε αυτό.

Στο Μεταξά λοιπόν θυμόμαστε έναν άνθρωπο που ήταν πατριώτης. Που έβαλε μπροστά από όλα το συμφέρον της πατρίδας του την κρίσιμη στιγμή της έναρξης του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου με το Όχι της 28ης Οκτωβρίου 1940. Που ένωσε όλους τους Έλληνες σε ένα όραμα εθνικό, πατριωτικό και φιλελεύθερο (όσο κι αν ακούγεται περίεργο τέτοιο ήταν, γιατί πρέπει να το δούμε σε συγκριτική αντιδιαστολή με το κατακτητικό πνεύμα του εχθρού). Που έθεσε τη χώρα στο πλευρό των νικητών του μεγάλου πολέμου και επηρέασε θετικά τη μετέπειτα ιστορία της για όλο τον αιώνα.

Δεν τιμούμε το δικτάτορα αλλά και ως δικτάτορα ακόμη θα τον κρίνουμε στο πνεύμα της εποχής του και όχι της σημερινής. Δεν τιμούμε το πρόσωπο ούτε κάνουμε δίκη ενάντια στο πρόσωπο. Αναγνωρίζουμε την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης ιστορίας και κρατάμε από αυτήν ό,τι μπορούμε να αποκρυσταλλώσουμε σε κάτι ανώτερο από εμάς.

ΥΓ: Τους στίχους του τραγουδιού της νεολαίας Μεταξά δεν τους έχω βρει κάπου καταγεγραμμένους αλλά τους έχω ακούσει από ανθρώπους που ήταν στο μεσοπόλεμο 14 χρονών. Μπορεί να μου τους μετέφεραν παραλλαγμένους. Νομίζω το νόημα δεν αλλάζει ιδιαίτερα.

Ο εθνικισμός αποτέλεσε σημαντικό ρεύμα των δύο περασμένων αιώνων. Αξιοποιήθηκε άλλοτε από δημιουργικές και απελευθερωτικές δυνάμεις, πχ Ελληνική Επανάσταση, και άλλοτε σκοτεινές και καταπιεστικές, πχ φασισμός και ναζισμός. Παρόλο που στις μέρες μας κυρίως αναφέρεται στην ακραία και συντηρητική έκφανσή του, μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο συνδυάστηκε στη Δύση με τις αρχές τις φιλελεύθερης δημοκρατίας.

Αυτός ο συνδυασμός έδωσε από τη μια τη σταθερότητα συνεκτικών εθνικών κρατών, τα οποία κυβερνήθηκαν δημοκρατικά και σεβάστηκαν το ένα την ανεξαρτησία του άλλου, συνεργάστηκαν, έκαναν συμμαχίες και, το σημαντικότερο, συναλλάχθηκαν σε μια παγκοσμιοποιημένη οικονομία. Από την άλλη, οι δυτικές κοινωνίες έγιναν τρομερά ανεκτικότερες και φιλελευθεροποιήθηκαν. Μια πολύ βασική αρχή αναδείχθηκε και θεσμοθετήθηκε: η προστασία του ατόμου.

Ο ατομισμός, με την καλή του έννοια (individualism), αυτή της ελευθερίας και προστασίας του ατόμου να αναπτυχθεί και να επιδιώξει την ευημερία και την ευτυχία του, έγιναν αυτονόητα αιτήματα. Ακόμη κι αν δεν επιτεύχθηκε κάποιου είδους ιδεατή κατάσταση το αίτημα έγινε αποδεκτό και τα δικαιώματα και οι δυνατότητες του ατόμου ολοένα και ευρύτερα. Και ποια θα μπορούσε να είναι μια ιδεατή κατάσταση; Αμφιβάλλω αν θα μπορούσε καν κάποιος να την περιγράψει. Ωστόσο ήταν μια κατάσταση που συνεχώς βελτιωνόταν.

Η βελτίωση αυτή είχε καταστεί δυνατή, όπως προανέφερα, από τη σταθερότητα που παρείχε ο μεταπολεμικός κόσμος, όπου οι ευρωπαϊκές αυτοκρατορίες είχαν τελειώσει, οι άνθρωποι είχαν ταλαιπωρηθεί αφόρητα, τα πυρηνικά όπλα έκαναν ξεκάθαρο ότι σε επόμενες μεγάλης κλίμακας συγκρούσεις δε θα υπήρχε κανένας νικητής. Υπήρχε μια ομοφωνία ως προς τη γενική κατεύθυνση των πραγμάτων.

Έτσι ο ατομισμός μπορούσε να ανθίσει μέσα σε μια κοινωνία που του παρείχε προστασία και ελευθερία. Γιατί ατομισμός δε σημαίνει απόλυτη ελευθερία, σημαίνει ισορροπίες και συμβιβασμοί αφού α) χρειάζεται μια κοινωνία για να διασφαλίσει τις ατομικές αξίες και β) κάθε άτομο πρέπει να έχει ισότιμη πρόσβαση με όλα τα άλλα στην προσπάθειά του να επιδιώξει την ευτυχία του. Κοινώς ο ατομισμός έχει ανάγκη την ασφάλεια που η κοινωνία του παρέχει και ο ατομισμός του ενός… σταματά εκεί που αρχίζει ο ατομισμός του άλλου, για να παραφράσω το γνωστό ρητό για την ελευθερία.

Και πάλι το ερώτημα αν όλο αυτό επετεύχθη με ιδανικό τρόπο είναι αδιάφορο. Μόνο ουτοπιστές και ιδεαλιστές θα μπορούσαν να κάνουν σχετικούς ισχυρισμούς και όποτε οι ιδέες τους επικράτησαν σκόνταψαν -ειρωνικά- πάνω στον ατομισμό των ανθρώπων των οποίων τον ατομισμό θεωρητικά ήθελαν να υποστηρίξουν. Δεν υπάρχουν ιδανικές καταστάσεις στην ιστορία. Μόνο καταστάσεις που βελτιώνονται ή χειροτερεύουν.

Πόσο όμως ατομισμό μπορεί να αντέξει μια κοινωνία ώστε να μπορεί να παραμένει σταθερή και να εγγυάται τον ίδιο τον ατομισμό των μελών της; Πόσο μεγάλη αντέχει να είναι μια κοινωνία ώστε να παραμένει σταθερή και συνεκτική; Δεν έχω ποσοτικοποιημένη απάντηση όμως νομίζω ότι η λύση είναι προς μία κατεύθυνση: η ελεύθερη οικονομία.

Μα τι μας λέει αυτός τώρα, θα πείτε. Η λύση στο πρόβλημα της κοινωνικής σταθερότητας και της εξασφάλισης των ατομικών δικαιωμάτων είναι η ελεύθερη οικονομία; Ο καπιταλισμός; Θα τρελαθούμε; Κι όμως η ελεύθερη οικονομία είναι αυτή που έδωσε στο άτομο την πιο μεγάλη και ουσιαστική δυνατότητα να αναπτυχθεί. Κατέστησε δυνατή τη συνεργασία ανάμεσα σε ανθρώπους που δε μιλούν καν την ίδια γλώσσα και δε ζουν καν στην ίδια ήπειρο της γης. Ένας Έλληνας έμπορος μπορεί να συνεργάζεται με ένα εργοστάσιο στο Μπαγκλαντές και ένας Αμερικανός σταρτάππερ με έναν Ινδό προγραμματιστή.

Σχεδόν ό,τι κοιτάτε γύρω σας σήμερα είναι προϊόν μιας απίστευτης, γιγάντιας, παγκόσμιας συνεργασίας. Και δεν είναι η επιστήμη ή η τεχνολογία που το κατέστησαν αυτό δυνατό. Είναι εκπληκτικές στην ένταση που μπορεί να δώσουν στο φαινόμενο, αλλά το φαινόμενο καθαυτό είναι το γεγονός ότι το πεδίο της ανθρώπινης αντιπαράθεσης χιλιετιών έχει δώσει τη θέση του σε ένα οικονομικό ανταγωνισμό και μια οικονομική συνεργασία. Αντί για πολέμους και κατακτήσεις έχουμε ανταλλαγές αγαθών και υπηρεσιών!

Ο μόνος φόβος είναι να δούμε το ίδιο το οικονομικό πεδίο ως ένα πεδίο άνισης μάχης. Όπως το είδε δηλαδή ο Μαρξ με την πάλη των τάξεων και οι επίγονοί του, όπου καμία ανισότητα δεν είναι φυσική και όλες είναι εκ προοιμίου σχέσης καταπίεσης και διαμάχης και, επομένως, ειρηνικές συνεργασίες δεν έχουν χώρο, χρειάζονται επαναστάσεις. Είδαμε πού κατέληξαν.

Μπορούμε δηλαδή να δούμε την ελεύθερη αγορά υπό ένα πρίσμα ακόμη και ρομαντικό. Να τη δούμε ως τη δυνατότητα μεγιστοποίησης της ανθρώπινης συνεργασίας σε παγκόσμιο επίπεδο, πέρα από τοπικά ή εθνικά όρια. Πιο διεθνιστική προσέγγιση δε μπορώ να φανταστώ και κλέβω επίτηδες τη λέξη από το αριστερό λεξιλόγιο. Ρομαντικό δε σημαίνει ότι πρέπει να την εξιδανικεύσουμε άνευ όρων. Αλλά οι όροι που θα θέσουμε θα έχουν ως σαφή στόχο να την υπηρετήσουν!