Τάκης Μπουγιούρης

Μια επιστημονική θεωρία προκύπτει περίπου ως εξής: Βήμα 1: παρατήρηση/μέτρηση των ιδιοτήτων ενός συγκεκριμένου μέρους του φυσικού κόσμου με δομημένο και συστηματικό τρόπο. Βήμα 2: διατύπωση των ιδιοτήτων του μέρους του φυσικού κόσμου αυτού (το μοντέλο) και των τρόπων με τους οποίους αυτό λειτουργεί και έτσι ένα αποτέλεσμα προκύπτει από ένα αίτιο (έχει σημασία να περιγράφουμε με ακρίβεια τις ιδιότητες του μοντέλου για να μη συγχέουμε τις ιδιότητές του). Βήμα 3: δοκιμή της θεωρίας στην πράξη για να αποδειχθεί αν πράγματι μπορεί να προβλέψει υπό όμοιες συνθήκες (δηλαδή μέσα στο ίδιο μοντέλο) αποτελέσματα από αντίστοιχα αίτια. Αν προβλέπει τότε δουλεύει. Τελεία και παύλα.

Συνήθως μια επιστημονική θεωρία ξέρει και πότε δε δουλεύει γιατί έχει περιγράψει καλά τις συνθήκες του μοντέλου της. Ξέρει και πόσο έξω πέφτει όταν δεν πέφτει τελείως μέσα. Δέχεται ότι ισχύει μόνο εντός του μοντέλου που έχει προσδιορίσει. Και δέχεται ότι μάλλον θα βρεθεί κάτι καλύτερο από αυτήν στο μέλλον. Έχει μια εγγενή διανοητική τιμιότητα δηλαδή. Όσο για τις θεωρίες που καταρρίπτονται, κλασική παρανόηση αυτή, συνήθως δεν καταρρίπτονται κυριολεκτικά. Απλώς έρχονται άλλες που τις βελτιώνουν. Κι όταν έχουν βελτιωθεί πολύ, οι αρχικές μπορεί να μοιάζουν απλοϊκές. Αλλά αυτό συμβαίνει μόνο και μόνο επειδή άφησαν χώρο για εξέλιξη.

Μια επιστημονική θεωρία επομένως δεν είναι η πραγματικότητα! Αλλά οφείλει να την εξηγεί και να την προβλέπει επαρκώς. Προσοχή στο “επαρκώς”. Επαρκώς σημαίνει με χρήσιμο για εμάς τρόπο! Μπορεί και να μην το κάνει αυτό τέλεια, δηλαδή, αλλά να το κάνει επαρκώς. Πχ η θεωρία της επίπεδης γης είναι ικανή να εξηγήση την πραγματικότητα, αν ο κόσμος σου είναι το χωριό σου και τα γειτονικά σου χωριά και λίγο παραπέρα. Άντε διασχίζεις και με λίγη τύχη κάποιες θάλασσες. Ξεμακραίνοντας από αυτή τη μικρή διάσταση γρήγορα αρχίζει να μην εξηγεί την πραγματικότητα και να μην προβλέπει αποτελέσματα από τις ίδιες αιτίες. Το μοντέλο του Μπορ για τη δομή του ατόμου είναι μια (ομολογουμένως) πανέμορφη και κομψότατη περιγραφή που μας πάει πολύ μακριά στη χημεία και τη φυσική αλλά ξέρουμε πλέον ότι είναι μια αφαίρεση, όχι η πραγματικότητα.

Η βαρύτητα (σοκ) είναι από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα θεωρίας την οποία όλοι ξέρουμε διαισθητικά, γιατί όλοι πέφτουμε και ρίχνουμε πράγματα κάτω από τη στιγμή που γεννηθήκαμε και περιγράφει την πραγματικότητα εξαιρετικά αλλά δεν έχουμε ιδέα γιατί συμβαίνει. Γιατί δηλαδή δύο σώματα έλκουν το ένα το άλλο; Αυτό είναι σχεδόν μαγεία! Λέμε ότι είναι ιδιότητα του πεδίου όταν σε αυτό βρίσκεται μέσα ύλη! Τι μαγγανείες είναι αυτές! Έτσι της βάζουμε και κάτι σταθερές (νούμερα) για να βγάζει αποτελέσματα. Αλλά βγάζει εκπληκτικό νόημα και με απίστευτη συνέπεια. Δεν έχει συμβεί να πέσει έξω ούτε μια φορά. Η διαίσθησή μας ζορίζεται λίγο όταν ανάμεσα σε δύο σώματα υπάρχει αόρατη ύλη, όπως ο αέρας, και σε κενό αέρος ένα πούπουλο κι ένα βαρίδι πέφτουν ταυτόχρονα, αλλά και πάλι αυτό εξηγείται με μικρή προσπάθεια.

Η εξέλιξη είναι κι αυτή μια θεωρία, που εκεί κι αν δεν έχουμε ιδέα τι την προκαλεί. Κατά τα φαινόμενα προέκυψε οργανικά και αυθόρμητα και χωρίς σκοπό. Απλά συνέβη και ξεκίνησε και συνεχίζει. Έχουμεμ, δε, μυριάδες δείγματα (πολλά σε μουσεία και σε ζωολογικούς κήπους σε κοινή θέα) που είτε διαισθητικά είτε με δομημένο τρόπο μας πείθουν ότι εξηγεί την πραγματικότητα με τρόπο που καμία άλλη δομημένη εξήγηση δεν καταφέρνει. Δενμ έχουμε καταφέρει να εξηγήσουμε τα πάντα με βάση αυτήν, αλλά πάντα βρίσκουμε μια εύλογη εξήγηση με βάση αυτήν. Και δεν υπάρχει καμία άλλη θεωρία που να την πλησιάζει σε επεξηγηματική ισχύ! Ένας τίμιος επιστήμονας θα δεχόταν τη θεωρία των πρωτόπλαστων αν αυτή σε ένα καλά περιγεγραμμένο μοντέλο του κόσμου εξηγούσε κάτι με συνέπεια και συνοχή. Αλλά αυτό φυσικά δε συμβαίνει.

Γενικά οι επιστημονικές θεωρίες δεν φτάνουν κάτω από την πραγματικότητα για να δουν τι την προκαλεί. Νομίζω, με τα ολίγα που ξέρω, ότι ποτέ δε θα το καταφέρουν. Θα σκαλίζουμε όσο μπορούμε και θα συναντάμε κάπου σε κάποιο βαθύ σημείο κάτι δεδομένα απροσδιόριστο, με απαγορευτικές αρχές και όρια, αυτοαναφορικό, αναδρομικό, παράδοξο. Θα δείξει.

Ως εκ τούτου, μια θρησκεία που σέβεται τον εαυτό της θα μπορούσε να δεχτεί και την εξέλιξη αλλά και την ίδια της την εξέλιξη. Έξι-εφτά χιλιάδες χρόνια πριν δεν ξέραμε πολλά, είχαμε αρχίσει ίσα-ίσα να καλλιεργούμε τη γη και φτιάχναμε καταπληκτικούς μύθους, που ήταν κάτι σαν πολύ ατελείς περιγραφές της πραγματικότητας. Για προϊστορία δεν τους λέω καθόλου κακούς. Μπορούμε να δεχτούμε ότι αυτές οι περιγραφές καλυτέρευσαν, μάλιστα τους πρόσφατους αιώνες ραγδαία και δραματικά. Μπορούμε να σπρώξουμε την έννοια του θεού πέρα και κάτω από την πραγματικότητα, πίσω από τις απροσδιοριστίες και τις απαγορευτικές αρχές, πέρα από τα όρια που δε θα φτάσουμε ποτέ. Μπορεί να βρίσκεται εκεί.

Πέρα από αυτά τα όρια η ύπαρξη η μη του θεού δε θα έχει ουσιαστική επίδραση στη ζωή μας. Ο θεός θα μπορεί να είναι μια ιδέα που για μεγάλο διάστημα της διαδρομής μας έδωσε στο είδος μας ένα εξελικτικό πλεονέκτημα συνοχής και ισχύος. Κι άμα θέλει ας υπάρχει πέρα από την πραγματικότητά μας. Αν υπάρχει και αν υπάρχει πέρα από αυτά τα όρια και αν αυτός τα προκάλεσε αυτά τα όρια, τότε μια χαρά. Η εξήγηση αυτή είναι (σοκ) συμβατή με τη θεωρία της εξέλιξης, δεν είναι κάτι παράδοξο! Θα μπορεί, λοιπόν, η θρησκεία να είναι ένα στοιχείο της παράδοσής μας πλέον, όπως η ιστορία μας, να αποτελεί μια πηγή που κάποτε μας ενθάρρυνε να δημιουργήσουμε καταπληκτικά έργα πολιτισμού, γλώσσας, τέχνης, μουσικής, λογοτεχνίας, συνηθειών. Και έτσι η έννοια του θεού θα μπορέσει να διατηρήσει μια υγιή και συμφιλιωτική θέση στη ζωή μας. Φυσικά αυτή η προσέγγιση χρειάζεται γενναιότητα και μεγαλοψυχία και από τις δύο πλευρές, αυτήν που πιστεύει σε έναν θεό με τον παραδοσιακό τρόπο και αυτήν που δεν έχει πειστεί για την ύπαρξή του.

[Featured image credit: “Jan Brueghel & Peter Paul Rubens – The Garden of Eden [c.1615]” by Gandalf’s Gallery is licensed under CC BY-NC-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/2.0/.]

Μιας και θυμηθήκαμε το Θουκυδίδη, ας θυμηθούμε για αρχή και άλλα 2-3 περιστατικά.

1.

Ηρόδοτος. Απάντηση δύο Σπαρτιατών, του Σπερθία και του Βούλη, προς τον Πέρση στρατηγό (σατράπη) Υδάρνη. Απεσταλμένοι της Σπάρτης που πήγαιναν στα Σούσα για να παραδοθούν στον Ξέρξη, ως “εξιλέωση” για τη θανάτωση των Περσών κηρύκων λίγα χρόνια νωρίτερα. Εκείνος τους παρέθεσε γεύμα και τους ρώτησε:

“Γιατί αποφεύγετε τόσο πολύ να γίνετε φίλοι του Βασιλιά; Βλέπετε εμένα, πώς με τιμά ο Βασιλιάς και σε τι θέση βρίσκομαι. Αν υποτασσόσασταν, ο καθένας σας θα γινόταν άρχοντας μιας περιοχής στην Ελλάδα.”

Η Απάντηση των Σπαρτιατών:

“Υδάρνη, η συμβουλή που μας δίνεις δεν είναι ισορροπημένη. Διότι εσύ δοκίμασες μόνο το ένα (τη δουλεία), ενώ το άλλο (την ελευθερία) δεν την γνωρίζεις. Ξέρεις πώς είναι να είσαι δούλος, αλλά δεν έχεις γευτεί ποτέ την ελευθερία, για να ξέρεις αν είναι γλυκιά ή όχι. Αν την είχες δοκιμάσει, θα μας συμβούλευες να πολεμάμε γι’ αυτήν όχι μόνο με δόρατα, αλλά ακόμα και με τσεκούρια.”

2.

Διάλογος μεταξύ του εξόριστου Σπαρτιάτη βασιλιά Δημάρατου και του Ξέρξη στον Δορίσκο της Θράκης, καθώς ο Ξέρξης επιθεωρεί το τεράστιο στράτευμά του. Ο Ξέρξης, βλέποντας τη δύναμή του, ρωτάει τον Δημάρατο αν οι Έλληνες θα τολμήσουν να προβάλουν αντίσταση. Όταν ο Δημάρατος του απαντά πως οι Σπαρτιάτες θα πολεμήσουν ακόμα και αν έχουν μείνει μόνο χίλιοι, ο Ξέρξης γελάει, λέγοντας πως είναι αδύνατον ελεύθεροι άνθρωποι, χωρίς έναν αφέντη να τους αναγκάζει με το μαστίγιο, να τα βάλουν με έναν τόσο ανώτερο στρατό.

Η απάντηση του Δημάρατου:

«…διότι, αν και είναι ελεύθεροι, δεν είναι εντελώς ελεύθεροι. Γιατί από πάνω τους έχουν αφέντη τον Νόμο, τον οποίο φοβούνται πολύ περισσότερο από όσο φοβούνται εσένα οι υπήκοοί σου. Κάνουν λοιπόν όσα αυτός τους προστάζει· και τους προστάζει πάντοτε το ίδιο πράγμα: να μην υποχωρούν από τη μάχη μπροστά σε οποιοδήποτε πλήθος ανθρώπων, αλλά να μένουν στις θέσεις τους και ή να νικούν ή να πεθαίνουν.»

3.

Από την τραγωδία «Πέρσαι» του Αισχύλου, ο οποίος πολέμησε ο ίδιος στον Μαραθώνα και τη Σαλαμίνα. Είναι η μοναδική αρχαία τραγωδία που βασίζεται σε ιστορικά γεγονότα και όχι σε μύθους. Στα Σούσα, στην αυλή των Περσών η βασίλισσα Άτοσσα (μητέρα του Ξέρξη) συνομιλεί με τον Χορό των Περσών γερόντων. Ρωτάει να μάθει πληροφορίες για αυτούς τους μακρινούς εχθρούς, τους Αθηναίους, που τόλμησαν να αντισταθούν στον γιο της.

Άτοσσα: «Ποιος είναι ο ποιμένας (αρχηγός) που τους επιβλέπει και εξουσιάζει τον στρατό τους;»

Χορός: «Δεν αποκαλούνται δούλοι κανενός ανθρώπου, ούτε υπήκοοι.»

Εγώ πάντως σήμερα είμαι λίγο περήφανος για την Ευρώπη μας. Το ξέρω, δεν είναι αρκετός ο ρομαντισμός και τελειότητα δεν υπάρχει. Υπάρχουν όμως ηθικές πυξίδες που πρέπει να δείχνουν στη σωστή κατεύθυνση, και οφείλουμε να επιβεβαιώνουμε την προσήλωσή μας σε αυτές πότε πότε. Ο Μαρκ Κάρνεϋ και η Ούρσουλα φον ντερ Λάυεν τα είπαν καλά και τίμια. Αυτός ο πλανήτης χωρίς την Ευρώπη δεν πάει μακριά· κάτι ξέρει η Γηραιά. Καναδά, μιας και η 28η θέση μας άνοιξε πρόσφατα, σκέψου το. Αμερική, μπορείς τόσο πολύ καλύτερα.

Πού και πού πρέπει να συνειδητοποιούμε ότι ως άνθρωποι είναι εγγενής μέσα μας η ανάγκη να υψωνόμαστε πάνω από τα πράγματα και να ενωνόμαστε σε κάτι καλύτερο και μεγαλύτερο. Αυτή την ψυχική ανάταση τη χρειαζόμαστε για να μην καταπέσουμε στον κυνισμό και τη χυδαιότητα. Και, ως Έλληνες, αξίζει να αισθανόμαστε μια μικρή περηφάνεια που ετούτη εδώ η πλευρά του κόσμου οραματίστηκε και οραματίζεται ακόμα αξίες όπως αυτή της ελευθερίας, με λίκνο την ιστορική μας καταγωγή και έκφραση τη γλώσσα μας. Είναι η γλώσσα που πρώτη τόλμησε να ψιθυρίσει πως οι πολίτες «οὔτινος δοῦλοι κέκληνται φωτὸς οὐδ᾽ ὑπήκοοι». Δεν είμαστε υπήκοοι κανενός θνητού, αλλά κοινωνοί αξιών.

Δεν είναι τυχαία, λοιπόν, βάση του σύγχρονου ευρωπαϊκού πολιτισμού ο ελληνορωμαϊκός. Δεν είναι μια υπόθεση αστήρικτη. Από τον Θουκυδίδη και τον Ηρόδοτο, στον Καρλομάγνο, στη Μάγκνα Κάρτα, στον Διαφωτισμό, στον Ρουσσώ, στον Ρήγα Φεραίο και στον Τσώρτσιλ, η ήπειρος αυτή χαλυβδώθηκε μέσα από χιλιετίες πόνου. Μέσα από αυτόν τον πόνο συμπυκνώθηκαν αξίες που έχουν εμπεδωθεί και δεν τις διαπραγματευόμαστε εύκολα. Είναι η κληρονομιά του «Δεσπότη Νόμου», της πεποίθησης δηλαδή ότι πάνω από εμάς δεν στέκεται ένας αυθαίρετος ηγεμόνας, αλλά η ισχύς των κανόνων που εμείς οι ίδιοι θέσαμε.

Κάποια στιγμή έπρεπε και πρέπει ακόμη ο πορτοκαλί ημίβλακας, ο χυδαίος νάρκισσος μεσίτης, να ακούσει ένα βροντερό «Όχι». Τότε ίσως συνειδητοποιήσει ότι ο κόσμος δεν του ανήκει και ότι χωρίς την Ευρώπη, από την οποία κατάγεται, δεν μπορεί να τον κυβερνήσει. Ίσως τότε καταλάβει αυτό που είπαν οι Σπαρτιάτες στον Πέρση σατράπη Υδάρνη, όταν εκείνος τους πρότεινε «βολική» υποταγή με αντάλλαγμα αξιώματα: «Μας δίνεις συμβουλές χωρίς να ξέρεις και τα δύο· ξέρεις καλά πώς είναι να είσαι δούλος, αλλά την ελευθερία δεν την δοκίμασες ποτέ, για να ξέρεις αν είναι γλυκιά ή όχι».

Η Ευρώπη, με όλα τα λάθη της, επιμένει να διατηρεί αυτή τη «γεύση». Και αυτό, σήμερα, είναι λόγος για να νιώθουμε περήφανοι. Ντόναλντ Τραμπ, μπορεί να καταφέρεις ακόμα και να μας ενώσεις.

Το πόσο περίπλοκος είναι ο κόσμος μας -και ήταν πάντοτε- είναι μια μόνιμη επωδός που συνοδεύει τις σκέψεις μου όσο μεγαλώνω. Περίπλοκα υπέροχος και περίπλοκα τρομακτικός. Υπέροχος γιατί μέσα από διεργασίες καταστροφικές αναδείχθηκαν εξαιρετικά πράγματα, τρομακτικός γιατί η καθαρή ηθική προσέγγιση δε μπορεί να λειτουργήσει. Ένα παράδειγμα: η αποικιοκρατία ήταν φρικτή με τα σημερινά μας μάτια, αλλά οι χώρες που την υπέστησαν είναι σήμερα αιώνες μπροστά από τις χώρες που δεν πάτησε το πόδι του αποικιοκράτης, γιατί κληρονόμησαν πολλά από τα θετικά των αποικιοκρατών τους. Άλλο ένα: το εμπόριο ανθρώπων ως σκλάβων δεν είναι εφεύρεση της Δύσης, αλλά η Δύση το αξιοποίησε κι αυτή για αιώνες, όμως εκείνη είναι και που το τερμάτισε. Η μονοδιάστατη ανάγνωση της πραγματικότητας και της ιστορίας μέσα από απλουστευτικά σχήματα καλού-κακού δε λειτουργεί. Η πραγματικότητα είναι πολύπλοκη.

Θα μου πείτε, άρα τι κάνουμε; Κρίνουμε το καθετί με βάση το αποτέλεσμα που έφερε ανεξάρτητα από την οδό που ακολουθήθηκε (συνεπειοκρατία, consequentialism) και το κόστος που απαιτήθηκε; Τι θα σήμαινε αυτό για το μέλλον; Θα ήταν τα πάντα αποδεκτά, ο σκοπός θα αγίαζε τα μέσα; Δε θα πρέπει να κρίνουμε με βάση τις ηθικές αρχές μας (principles, deontology/δεοντολογία); Δε θα πρέπει να κρίνουμε έστω κάπως ωφελιμιστικά, ζυγίζοντας κόστη και οφέλη (utilitarianism);

Φιλόσοφοι ερίζουν αιώνες τώρα για τη σωστή προσέγγιση. Ίσως τελικά η πρόκληση είναι να μπορούμε να διακρίνουμε ποια προσέγγιση αρμόζει σε κάθε περίπτωση. Ίσως καμία προσέγγιση δεν είναι τέλεια και για κάθε περίπτωση. Η συνειδητοποίηση αυτή είναι απελευθερωτική και ρεαλιστική και μας βγάζει από την πλάνη της ηθικής καθαρότητας. Ναι, πρέπει να έχουμε βασικές ηθικές αρχές αλλά αυτές είναι ανθρώπινες και άρα επιρρεπείς σε λάθη. Δεν είναι κακό να τις βελτιώνουμε όταν δεν έχουν καλό αποτέλεσμα. Δεν πρέπει να λέμε ψέμματα, αλλά όταν ένας ναζί μας ρωτήσει πού είναι κρυμμένη η Άννα Φρανκ μπορούμε να πούμε ότι δεν ξέρουμε. Δεν πρέπει να σκοτώνουμε ανθρώπους αλλά όταν πρέπει να αποφασίσουμε αν το τρένο θα πατήσει έναν ή 10 ανθρώπους  μπορούμε να αποφασίσουμε να σώσουμε τους 10 ή να σώσουμε τον 1 αν είναι το παιδί μας.

Τα παραδείγματα αυτά έρχονται από τον κόσμο της ηθικής φιλοσοφίας και μοιάζουν απλοϊκά, όμως καταδεικνύουν ότι δε μπορούμε να αξιώνουμε η ηθική μας να βασίζεται σε κάτι τέλειο και ιδανικό. Αυτό θα ήταν απλουστευτικό και ρηχό. Αν μη τι άλλο η ηθική μας έχει προκύψει από κάτι ατελές: εμάς, τους ανθρώπους. Κλωτσάει αυτό μέσα μου κι εμένα. Ειδικά σε ένα μυαλό ανθρώπου μηχανικού (engineer) η αδυναμία να σχεδιάσει μια τέλεια μηχανή είναι κάτι που γονατίζει, που πονάει σωματικά. Αλλά είναι η πραγματικότητα. Έστω ας προσπαθούμε να ελαχιστοποιήσουμε τις περιπτώσεις όπου οι αρχές μας χρειάζεται να περάσουν μέσα από ένα φίλτρο ωφελιμισμού ή συνεπειοκρατίας. Όπως ένας μηχανικός προσπαθεί να ελαχιστοποιήσει τις φθορές στη μηχανή του ή τις απώλειες ενέργειας.

Αυτή τη στιγμή ο πλανήτης παρατηρεί με ανοιχτό το στόμα τη σύλληψη του Βενεζολάνου σοσιαλιστή δικτάτορα προέδρου Μαδρούρο από την κυβέρνηση Τραμπ. Για τον Τραμπ έχω ξαναγράψει, ένας ημίβλακας νάρκισσος μεσίτης που ανακάτεψε σε μια νύχτα τον πλανήτη αγνοώντας ένα μεταπολεμικό (μετά ΒΠΠ) μεταψυχροπολεμικό (μετά πτώσης ανατολικού μπλοκ και υπαρκτού σοσιαλισμού) στάτους κβο που είχε θεσμικές βάσεις συνεργασίας και συνεννόησης λαών (Ηνωμένα Έθνη, εθνική κυριαρχία, ελεύθερη παγκόσμια οικονομία). Ήταν ένα τέλειο στάτους κβο; Καθόλου! Αλλά έβαζε τις αρχές πάνω από το συμφέρον έστω και ως μια πυξίδα που υπολειτουργούσε. Η πυξίδα υπήρχε.

Ο Τραμπ λοιπόν σχεδόν εισέβαλε στη Βενεζουέλα για να συλλάβει το Μαδούρο. Η πράξη μοιάζει σαν κατάφωρη παρέμβαση στα πράγματα μιας ανεξάρτητης χώρας. Η σύλληψή του μάλιστα είναι σύλληψη αρχηγού κράτους και όχι απλού εγκληματία σε τυχαία χρονική στιγμή. Και οι αρχηγοί κρατών προστατεύονται έστω και τυπικά από αυτές τις διαδικασίες από το διεθνές δίκαιο.

Από την άλλη ο Μαδούρο ήταν ένας κανονικός δικτάτορας. Φτωχοποίησε απίστευτα τη χώρα του, το ΑΕΠ της έπεσε κατά 20%, το 80% των πολιτών της είναι κάτω από το όριο της φτώχειας με το 50% να είναι κάτω από το όριο της ακραίας φτώχειας, 8 εκατομμύρια αυτών, περίπου το 1/5 του πληθυσμού είναι πρόσφυγες σε άλλη χώρα, διαχειρίζεται καρτέλ ναρκωτικών που τον χρηματοδοτούν, αγνοεί εκλογές, διώκει και σκοτώνει αντιφρονούντες. Και μιλάμε για μια χώρα με μεγάλο ορυκτό πλούτο και τα μεγαλύτερα αποθέματα πετρελαίου στον πλανήτη. Αντί να είναι από τις πλουσιότερες είναι από τις φτωχότερες. Πρόκειται για ένα τέρας.

Παράλληλα, η Βενεζουέλα συνεργάζεται με όλους τους συνήθεις ύποπτους του πλανήτη, τη Ρωσία, το Ιράν, την Κίνα, ισλαμιστικές οργανώσεις, τόσο σε οικονομικό όσο και σε πολιτικό-στρατιωτικό επίπεδο. Οι δικτάτορες του κόσμου είναι φίλοι και συνεργάτες του. Ανταλλάσσουν τεχνογνωσία και πόρους για σκοπούς διόλου ειρηνευτικούς ή φιλελεύθερους.

Φιλελεύθερους είπα; Μα είναι ο Τραμπ φιλελεύθερος; Κάθε άλλο! Αλλά δεν τον επέλεξα εγώ ούτε και μπορώ να τον αλλάξω αυτή τη στιγμή. Όμως σίγουρα στο φιλελευθερόμετρο είναι δεκάδες χιλιόμετρα πιο πάνω από το Μαδούρο.

Τι θέλει λοιπόν ο Τραμπ; Θέλει έλεγχο της γειτονιάς του, που είναι όλη η αμερικανική ήπειρος, από τη Γροιλανδία και τον Καναδά μέχρι Γη του Πυρός. Πρόκειται για ένα ανανεωμένο και στραπατσαρισμένο δόγμα Μονρόε, που το έκανε και “Ντονρόε” ένα πορτμαντώ από το μικρό του όνομα (Ντόναλντ) και το όνομα του Αμερικανού προέδρου των αρχών του 19ου αιώνα Τζέημς Μονρόε (εντάξει δεν έχει φίλτρο αιδούς μέσα του ο νάρκισσος). Θέλει η γειτονιά του να καθαρίσει πρώτα από όλα από τους μεγαλύτερους εχθρούς του, τους συμμάχους του Μαδούρο.

Και θέλει τα πετρέλαια της Βενεζουέλας, στα οποία τώρα όχι μόνο δεν έχει άμεση πρόσβαση, αλλά έχουν πρόσβαση η εχθροί του. Ο τρόπος μπορεί να είναι οποιοσδήποτε: από εμπορικός και συναλλακτικός μέχρι παρεμβατικός και πολεμικός. Στη μέση αυτού του φάσματος είναι και ο τρόπος της υποταγής στις επιθυμίες του Τραμπ. Υπάρχει περίπτωση κάποιος από αυτούς τους τρόπους να συμβαδίζει και με τις αρχές του διεθνούς δικαίου. Αν όχι τότε τόσο το χειρότερο για το διεθνές δίκαιο. Ο ίδιος είναι αρκετά ασταθής για να μπορείς να περιμένεις τα πάντα, ακόμη και κάποια θετικά μέσα στην αλλοφροσύνη του.

Μπορεί λοιπόν ένας ημίβλακας νάρκισσος μεσίτης να εκφράζει κάτι θετικό ως πρόεδρος των ΗΠΑ; Μπορεί και σίγουρα η χώρα του είναι σύμμαχός μας όσο κι αν διολισθαίνει θεσμικά. Σύμμαχοί μας από την άλλη σίγουρα δεν είναι οι εχθροί του Τραμπ. Μάλιστα οι εχθροί του είναι εχθροί κάθε δημοκρατικού και φιλελεύθερου πνεύματος στον πλανήτη.

Μα μπορούμε να πιστεύουμε πως το να μένουμε σύμμαχοι με μια χώρα που διολισθαίνει θεσμικά είναι προς όφελός μας; Οι παγκόσμιοι συσχετισμοί δυστυχώς είναι κι αυτοί περίπλοκοι. Η Ελλάδα παραμένει πιστή στο αφήγημα της καλής πλευράς της ιστορίας αλλά είναι και μια μικρή χώρα σε μια όχι ουδέτερη γειτονιά του κόσμου. Χρειάζεται συμμάχους και πάντα μέσα από το άρμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Από την άλλη, όσο κι αν οι σύμμαχοί μας δεν είναι τέλειοι, έχουμε να αντιμετωπίσουμε πολύ πιο μεγάλους κινδύνους. Χώρες δηλαδή που ποτέ δεν πίστεψαν στην αξία του διεθνούς δικαίου, χώρες που απλά ανέχτηκαν -καμιά φορά δεν ανέχτηκαν καν- το μεταπολεμικό και μεταψυχροπολεμικό καθεστώς. Το μη χείρον βέλτιστον; Καμιά φορά χρειάζεται λίγος ρεαλισμός μέχρι να ξεπεραστεί η φουρτούνα. Δεν είναι δυνατόν να κραδαίνεις ρομφαία ηθικής όταν ο αντίπαλος δεν παίζει με τους ίδιους όρους.

Αυτή η συνειδητοποίηση μοιάζει πικρή, μοιάζει σα μια ηθική ήττα, μπορεί να βιωθεί σαν ηθική πτώση. Αλλά δεν είναι. Πρέπει να μπορείς πρώτα να επιβιώσεις για να μπορείς μετά να κρατάς καλά-καλά τη ρομφαία. Έπειτα την υψώνεις κιόλας. Αυτό είναι δύσκολο να το καταπιεί κανείς, ιδίως αν πιστεύει ότι ο κόσμος μας ήταν αγγελικά και ιδανικά πλασμένος και ότι μόνο μέσα από τις γνωστές μας διεθνείς θεσμικές διαδικασίες μπορεί να υπάρξει πρόοδος. Σε πολλές περιπτώσεις είδαμε ότι πρόοδος δεν υπήρξε. Σε πολλές περιπτώσεις υπήρξε οπισθοχώρηση. Και όταν μια κατάσταση βαλτώνει έρχονται οι συνθήκες που δεν ελέγχουμε για να την ανατρέψουν. Εδώ βρισκόμαστε τώρα.

Και έχουμε ακόμα χώρο να δράσουμε ως χώρα εντός ενός ευρύτερου πλαισίου διεθνούς ηθικής, μιας ηθικής που οι αντίπαλοί μας δε θα δεχτούν, όπως δε δέχονταν και τη διεθνή νομιμότητα ως τώρα. Ή τη δέχονταν κατ’ επίφαση και όπου δε μπορούσαν λόγω μεγέθους να παραβιάσουν. Πρόκειται για μια σύγκρουση πολιτισμών, για ένα ένα νέο ψυχρό πόλεμο (κάποιοι τον λένε και τρίτο παγκόσμιο), έναν πόλεμο όχι χαρακωμάτων ή σώμα-με-σώμα αλλά ισχύος, ενέργειας, πόρων, συμμαχιών.

Σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να ακούσουμε τις αντιδυτικές αντιαμερικανικές κραυγές, που δεν έχουν ξεστομίσει λέξη τόσα χρόνια για δικτάτορες όπως ο Μαδούρο και ξαφνικά κόπτονται για τη διεθνή νομιμότητα. Στην Αργεντινή οι Βενεζολάνοι πρόσφυγες πανηγυρίζουν για την πτώση του. Ας τους ακούσουμε και ας κινηθούμε προσεκτικά και ευρωπαϊκά από εδώ και στο εξής. Οι καλοί πρέπει να είναι και δυνατοί.

Featured image credit: “Maduro dictador” by A.Davey is licensed under CC BY-NC-ND 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/2.0/

Ο Στήβεν Πίνκερ στο Enlighetnment Now αναφέρει τη συμπάθεια μεγάλου ποσοστού της διανόησης του 20υ αιώνα στη φιλοσοφία του Νίτσε ως μεγάααλο πρόβλημα. Ο Νίτσε, λέει, αποτέλεσε και ιδεολογικό υπόβαθρο του φασισμού και ναζισμού και ακόμη και του σταλινισμού. Μιλάει για τον υπεράνθρωπο που θα επιβληθεί στους κατώτερους ανθρώπους. Και τα απολυταρχικά καθεστώτα αυτά τα είδε με καλό μάτι ένα μεγάλο επίσης ποσοστό της διανόησης του 20ου αιώνα. Τι κρυβόταν πίσω από αυτή την ανίερη σχέση;

Η Ευρώπη των εθνεγερσιών του 19ου αιώνα ήταν κατά το Νίτσε μια ξεπεσμένη Ευρώπη. Το αρχαίο κλέος της Αθήνας και της Ρώμης και των αυτοκρατοριών είχε περάσει μέσα από το φίλτρο της αδυναμίας του Χριστιανισμού που κήρυξε την ταπεινότητα και την ισότητα. Για το Νίτσε ο Χριστιανισμός τότε είχε νικήσει με αυτές τις αξίες! Αλλά για το Νίτσε αυτή η νίκη ισοδυναμούσε με παρακμή. Ο ρωμαλέος άνθρωπος της αρχαιότητας είχε παρακμάσει σε ταπεινό ανθρωπάκο. Ο υπεράνθρωπός του έπρεπε να επικρατήσει με την ισχύ του.

Αυτή η φιλοσοφία μεταφέρθηκε στον Α’ ΠΠ και στο μεσοπόλεμο σε επίπεδο εθνικό, όπου ένας ακραίος ιδεαλισμός πήρε τα ηνία ορίζοντας ότι το έθνος είναι η φυσική κατάσταση του ανθρώπου. Τα δυνατά έθνη θα επικρατήσουν στα αδύναμε όπως ο υπεράνθρωπος στον ανθρωπάκο. Αυτή τη φιλοσοφία ακολούθησαν Χίτλερ και Μουσολίνι. Αυτή η φιλοσοφία κρυβόταν και πίσω από το Στάλιν. Όλοι αυτοί, με τον τρόπο τους ο καθένας, ήθελαν μονομιάς την κατάρριψη του ξεπεσμένου καθεστώτος και την οικοδόμηση ενός νέου. Την οικοδόμηση κοινωνιών πάνω στη φανταστική αξία των ανώτερων εθνών οι φασίστες και οι ναζί, την οικοδόμηση του νέου ανθρώπου οι κομμουνιστές. Καμία έγνοια για την ανθρώπινη ζωή, μόνο ακραίος, μιλιταριστικό ιδεαλισμός που σαρώνει στο διάβα του και στον σκοπό του.

Αυτό τον αλλοπρόσαλλο ιδεαλισμό βλέπει ο Πίνκερ και στον Τραμπ. Η ρητορική του Τραμπ είναι ότι οι η Αμερική βρίσκεται σε παρακμή, ότι οι θεσμοί της έχουν καταπέσει, ότι χρειάζεται σωτηρία, αυτός είναι η αποκρυστάλλωση του εθνικού σκοπού, ο σωτήρας, και οι σχέσεις με τα άλλα έθνη είναι σχέσης είτε σύγκρουσης είτε καθαρής εμπορικής συναλλαγής.

Η Αμερική είχε πράγματι πρόβλημα πριν τον Τραμπ. Οι Δημοκρατικοί κυριαρχούσαν ιδεολογικά και οι Ρεπουμπλικανοί δεν ήταν πολύ διαφορετικοί στην πράξη. Το εκκρεμές είχε γείρει σε μια πλευρά. Μια πλευρά που είχε παθογένειες (τεράστιο κράτος πρόνοιας, ανισότητες, μεγάλο μέρος των βαθέων ΗΠΑ παραμένει οικονομικά δεκαετίες πίσω, ιδεολογική υπεροχή της αριστεράς και μαρξιστικής αριστεράς στην περίφημη αμερικανική ακαδημία, πολωτικά σχήματα εξουσίας λευκοί-μαύροι, άνδρες-γυναίκες, αμερικανοί-μετανάστες, κλιματική κρίση-κλιματικός ρεαλισμός).

Δυστυχώς ο εκφραστής της άλλης πλευράς είναι ένας ακραίος και τώρα γέρνει το εκκρεμές από την άλλη, προσπερνώντας με ταχύτητα και αδιαφορία το κέντρο.

[Featured image credit: “Nietzsche” by eozikune is licensed under CC BY-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/.]

Ο Αλέξης Τσίπρας, τώρα που έγραψε την Ιθάκη του, είναι το πιο επιτυχημένο παράγωγο των στρεβλώσεων της Μεταπολίτευσης, μιας εποχής αντιθέσεων αλλά μακροσκοπικά προόδου και ανάπτυξης, βελτίωσης της ζωής μας σε κάθε επίπεδο: βιοτικό, πολιτικό, οικονομικό, δικαιωμάτων, εκπαιδευτικό και γενικότερα ανθρώπινης ευημερίας.

Που πίστεψε ότι ο κόσμος μέσα από τον καπιταλισμό απέτυχε, ο άνθρωπος αποξενώθηκε, αλλοτριώθηκε. Φιλοσοφήματα του περασμένου αιώνα με αξία καθαρά τεχνική. Την ώρα που ο κόσμος μας έγινε απείρως καλύτερος εμείς ρουφήξαμε την ελευθερία και τη δύναμη που μας έδωσε για να του επιτεθούμε που δεν έγινε αυτομάτως ιδανικός.

Που πίστεψε ότι η οικονομία συμβαίνει κάπου αλλού, η ανάπτυξη συμβαίνει κάπου αλλού, σε κάποιο μαγικό σημείο όπου οι δυνατοί την παράγουν εκμεταλλευόμενοι τους αδύναμους και ότι όλοι έχουμε δικαίωμα στους καρπούς της αυτομάτως και ισομερώς. Ότι η ισότητα είναι ένας υγιής στόχος.

Που πίστεψε ότι το σύμβολα όπως Πολυτεχνείο ήταν αιτήματα για συνεχή αγώνα και μάλιστα με ιδιοκτησία ιδεολογική. Το Πολυτεχνείο εκεί που αξίζει να το τιμάμε είναι η αυτοθυσία αυτών που συμμετείχαν σε αυτό με κοινό αίτημα “κάτω η Χούντα, δημοκρατία”. Τα υπόλοιπα ιδεολογήματα που προκύπτουν από αυτό ήταν και είναι είτε ασύνδετα μεταξύ τους είτε εφηβικά και καλώς τα προσπεράσαμε.

Που πήρε τα προτάγματα ποιημάτων και τραγουδιών ως κυριολεκτικά πολιτικά προτάγματα. Τον ακούς να μιλάει σα να έχει βγει από έκθεση Γ’ Λυκείου Πανελληνίων με τσιτάτα και ατάκες. Μεγαλεπήβολες προθέσεις χωρίς συγκεκριμένες προτάσεις, χωρίς αναλύσεις κόστους-ωφέλειας, χωρίς κοστολόγηση.

Αυτός στην Ιθάκη του κι εμείς στη χώρα των λωτοφάγων.

Είναι ένας δυστυχής, που ως νέος μεγάλωσε μέσα στην αριστερή φανφάρα της Μεταπολίτευσης, περνώντας καλά όπως οι περισσότεροί μας, αλλά ποτέ δεν την ξεπέρασε. Αν ήμασταν τυχεροί θα είχε μείνει εκεί, να πιστεύει τη φανφάρα, να ηγείται το πολύ ενός κόμματος του 3%. Αλλά οι συγκυρίες έκαναν ένα παιδί των καταλήψεων των 90s και της ΚΝΕ μέχρι και Πρωθυπουργό. Τον έφεραν στη θέση να μπορεί να δοκιμάσει τη φανφάρα. Και τη δοκίμασε το 2015.

Δεν έχω πρόβλημα μαζί του, δεν πιστεύω ότι είναι απατεώνας ή κακόβουλος άνθρωπος. Πιστεύει ειλικρινά αυτά που λέει, αυτή είναι η κοσμοθεωρία του, ο ριζοσπαστισμός. Δεν πιστεύω ότι έχει κακή πρόθεση, αλλά η ικανότητά του να εκτιμά τον κόσμο και να προτείνει λύσεις είναι ρηχή και φτωχή. Μακάρι να απομακρυνθεί από αυτό. Έχει δείξει ικανότητα να ελίσσεται.

[Featured image credit: “Ο Αλέξης Τσίπρας στην Κομοτηνή” by PIAZZA del POPOLO is licensed under CC BY 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by/2.0/]

Είναι 17η Νοέμβρη μεθαύριο και εν πολλοίς δεν έχουμε ερμηνεύσει εκ νέου το Πολυτεχνείο. Το γιορτάζουμε και το θυμόμαστε σαν εθνική εορτή. Στο σχολείο παραλίγο ισότιμα με την 28η Οκτωβρίου 1940 και την 25η Μαρτίου 1821. Όμως για να το ερμηνεύσουμε σήμερα πρέπει να το αφήσουμε στο παρελθόν. Ναι στο παρελθόν. Όπως το 1821! Κρατάμε τις αξίες του για ελευθερία και εθνική ανεξαρτησία αλλά δεν πάμε να πάρουμε και την Πόλη.

Αυτό πρέπει να κάνουμε και με το Πολυτεχνείο. Ήδη από τα δικά μου σχολικά χρόνια η εορτή ήταν από τη μια κάπως γραφική και διεκπεραιωτική και από την άλλη, για τους λίγους που είχαν ξεμείνει να πιστεύουν στις ιδέες εκείνης της εποχής ευκαιρία να θυμηθούν περασμένα μεγαλεία. Όχι δικά τους μεγαλεία. Αλλά μεγαλεία με τα οποία ταυτίζονταν.

Αξίζει απίστευτα να θυμόμαστε έννοιες όπως η ελευθερία αλλά δεν αξίζει καθόλου να ερμηνεύουμε το σήμερα με ριζοσπαστικούς και ξεπερασμένους όρους. Την ώρα που χρειαζόμαστε δουλειά και ανάπτυξη αναλωνόμαστε σε φανταστικές χούντες που νομίζω τελικά υπάρχουν μόνο για να δικαιολογούν κούφιους επαναστατισμούς. Αν δεν έχει χούντα τι να σου κάνει ο επαγγελματίας επαναστάτης; Πρέπει να την εφεύρει γιατί δεν ξέρει κάτι άλλο να κάνει.

Image credit: “polytexneio” by PIAZZA del POPOLO is licensed under CC BY 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by/2.0/.

Ουαί τοις ανορθόγραφοις. 

Η 28η Οκτωβρίου είναι μια εθνική επέτειος που αξίζει να γιορτάζουμε γιατί:

• ο ελληνικός λαός είπε σχεδόν καθολικά όχι
• ήταν ένα όχι υπέρ της ελευθερίας και της ανεξαρτησίας του
• ήταν ενωμένος, λαός και ηγεσία, σε μια κοινή προσπάθεια
• από αυτό το όχι προέκυψε μια ηρωική σελίδα της ιστορίας μας που
• αποτέλεσε την πρώτη νίκη των Συμμάχων στον Β’ ΠΠ και
• συνετέλεσε στην καθυστέρηση της εξάπλωσης των στρατευμάτων του Άξονα στην Ευρώπη
• ο ελληνικός λαός την ανέδειξε αυθόρμητα την επόμενη χρονιά (1940) σε γιορτή, βγαίνοντας έξω να τη γιορτάσει εν μέσω κατοχής, ως μια πράξη αντίστασης
• για να θυμόμαστε τους ανθρώπους που συμμετείχαν, τραυματίστηκαν και θυσιάστηκαν
• είναι ένα πολύ πρόσφατο γεγονός για το οποίο έχουμε ακόμη ζωντανές μαρτυρίες από δικούς μας ανθρώπους που έζησαν τα γεγονότα

Αξίζει, λοιπόν, δεν είναι γραφικότητα, δεν είναι ανάμνηση μιας ήτας ή απλά της αρχής ενός πολέμου, δεν είναι κάτι μακρινό και ξένο, είναι μια δική μας γιορτή.

Δε μου αρέσουν καθόλου οι τίτλοι άρθρων που τελειώνουν με ερωτήματα. Συνήθως, οι πιο βαρύγδουποι ακολουθούν το νόμο του Betteridge για τα πρωτοσέλιδα: απαντιούνται απλά με “όχι”. Συνήθως τους συλλαμβάνει κανείς στην καλύτερη περίπτωση να σπέρνουν από μια εύλογη αμφιβολία ή να υπερβάλουν τρομολαγνικά στη χειρότερη. Αλλά στο συγκεκριμένο θέμα αισθάνομαι ότι υπάρχει πλέον πράγματι ένα ερώτημα που στέκεται αναπάντητο.

Να ξεκαθαρίσω ότι μέχρι τώρα στεκόμουν καθαρά υπέρ του κυρίαρχου αφηγήματος, ότι η κλιματική αλλαγή είναι ένα γεγονός, ότι ο πλανήτης μας θερμαίνεται ραγδαία, ότι τα ακραία καιρικά φαινόμενα που παρατηρούμε είναι αποτέλεσμα της. Και στήριζα -και στηρίζω ακόμη ενεργά, όχι θεωρητικά-  τις προτάσεις που θα τη μειώσουν: ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, ανακύκλωση, μείωση πλαστικών, μείωση κατανάλωσης βοοειδών, κλπ. Αλλά δεν είμαι πλέον τόσο σίγουρος. Θα μοιραστώ τους ενδοιασμούς μου και θα προσπαθήσω να καταλάβω τι συμβαίνει.

Ο Patrick Albert Moore είναι Καναδός, πρώην ακτιβιστής της Greenpeace Canada και μάλιστα από τα ιδρυτικά της μέλη τη δεκαετία του 1970, τότε που στέκονταν απέναντι στις πυρηνικές δοκιμές στον Ειρηνικό ωκεανό, στο κυνήγι των φαλαινών και των φωκιών. Και με επιτυχία! Παράτησε τη Greenpeace το 1986 όταν (sic) “άρχισαν να αποκαλούν τους ανθρώπους εχθρούς της γης”. Θα είναι ασφαλώς αυτή μια άποψη που έχετε ξανακούσει. Ότι οι άνθρωποι με το βάρβαρο πολιτισμό τους, τον αχόρταγο καταναλωτισμό τους, τον αδυσώπητο καπιταλισμό τους αλλά και τον υπερπληθυσμό τους, πρακτικά καταστρέφουν τον αγνό πλανήτη μας.

Από το 1986 που έφυγε από την Greenpeace, ο Moore ασκεί κριτική στο περιβαλλοντικό κίνημα, λέγοντας πως αυτό χρησιμοποιεί τακτικές εκφοβισμού, ότι καταστροφολεγεί και παραπληροφορεί, ενώ αγνοεί -το κίνημα- την επιστήμη και τα δεδομένα και προτιμά το συναίσθημα τον εντυπωσιασμό. Κι αυτό ίσως χτυπά μερικά καμπανάκια. Όλοι έχουμε δει διάφορες ακτιβιστικές δράσεις που ακροβατούν ανάμεσα στη θεατρικότητα και τη γραφικότητα (πχ πασίγνωστη η ρίψη σούπας στη Μόνα Λίζα στο Λούβρο το 2024).

Ισχυρίζεται, με νηφάλιο ύφος, ότι η κλιματική αλλαγή, όπως μας παρουσιάζεται εν είδει αποκάλυψης που επέρχεται, δεν ευσταθεί. Ότι η γη περνάει μια φυσιολογική αύξηση της θερμοκρασίας της που άρχισε με το τέλος ενός μικρού παγετώνα το 16ο αιώνα ενώ η αύξηση του CO2 άρχισε να συμβαίνει στο τέλος του 19ου αιώνα. Λέει ότι τα φυτά στην πραγματικότητα χρειάζονται περισσότερο CO2 για να τραφούν, το ξέρουμε ότι το κάνουν αυτό ήδη από το σχολείο. Πως το CO2 δεν είναι καν το σημαντικότερο αέριο θερμοκηπίου. Ότι η αύξηση στη στάθμη των ωκεανών είναι απειροελάχιστη, 1mm/έτος, προσωρινή και αντιμετωπίσιμη και δεν παρατηρείται καν παντού. Αναφέρει πως οι μετρήσεις της αύξησης της θερμοκρασίας γίνονται συντριπτικά από μετεωρολογικούς σταθμούς σε πόλεις όπου πράγματι η αύξηση είναι σημαντική λόγω κτιρίων και ασφάλτου. Και πως οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας έχουν πάρα πολλά μειονεκτήματα και λίγα οφέλη.

Έγραψε το βιβλίο με τον χαρακτηριστικό τίτλο “Fake Invisible Catastrophes and Threats of Doom“.

Δείτε τον και οι ίδιοι να τα αναλύει όλα αυτά:

Καταλαβαίνω ότι όλα αυτά πηγαίνουν κόντρα σε ό,τι έχουμε διδαχθεί για δεκαετίας. Κόντρα σε κάθε σχολική ή κρατική ή ιδιωτική δράση. Κόντρα σε κάθε σχεδόν πληροφορία που επίμονα μαθαίνουμε χρόνια τώρα. Κόντρα σε μια συμφωνία επιστημόνων που μοιάζει σχεδόν καθολική. Σχεδόν θυμίζει τις θεωρίες συνωμοσίας, όπως ότι τα εμβόλια προκαλούν αυτισμό. Είναι κόντρα σε αυτό που “όλοι ξέρουν και πρέπει να είσαι παλαβός για να πιστεύεις το αντίθετο”. Κόντρα στην κοινή γνώση. Διάολε, μέχρι και ο Τραμπ δεν πιστεύει στην κλιματική αλλαγή!

Όμως οι αντιρρήσεις που ακούγονται από την άλλη πλευρά μοιάζουν να πληθαίνουν και από σοβαρές φωνές. Μάλιστα ακούγονται και διάφορα άλλα, παράλληλα και σημαντικά επιχειρήματα. Όπως ότι, ενώ η Δύση, πασχίζει να μειώσει την κατανάλωσή της σε ορυκτά καύσιμα με στόχο το άμεσο απόλυτο μηδέν, η Κίνα είναι αυτή που καταναλώνει τεράστια ποσά σήμερα. Ή ότι τα ορυκτά καύσιμα είναι σημαντικός και φτηνός παράγοντας ενέργειας που θα βοηθήσει φτωχά κράτη να βγουν γρήγορα από τη φτώχεια τους και με τη σειρά τους να ενδιαφερθούν για το περιβάλλον, όπως κάνουν όλα τα ανεπτυγμένα κράτη.

Ο Ted Nordhaus, ιδρυτής του The Breakthrough Institute και συν-συγγραφέας του An Ecomodernist Manifesto με τον Michael Shellenberger εξηγεί πως δεν είναι ότι η κλιματική δεν υπάρχει ή ότι δεν είναι ανθρωπογενής. Αλλά ότι οι προβολές που γίνονταν την τελευταία 20ετία ήταν εξαιρετικά καταστροφολογικές και δε θα είχαν τα βιβλικά αποτελέσματα που ισχυριζόταν το κυρίαρχο αφήγημα. Επιπλέον, δεν είχαν υπολογιστεί εξελίξεις όπως ότι ο παγκόσμιος πληθυσμός φτάνει στο κορύφωμά του και σύντομα θα αρχίσει να μειώνεται, άρα ο υπερπληθυσμός δεν είναι θανάσιμος κίνδυνος, ότι η ανάπτυξη της οικονομίας της Κίνας, βασικής παγκόσμιας ρυπογόνου χώρας, θα σταματούσε κάποτε, ότι η ανάπτυξη γενικά των δυτικών κρατών κι αυτή θα έφτανε σε ένα πλατώ.

Το Ecomodernist Manifesto αποτελεί έκφραση της πεποίθησης ότι ο άνθρωπος δεν είναι μια εγγενώς κακή δύναμη στη φύση, ότι ανάπτυξη είναι εργαλείο της ανθρώπινης ευημερίας και ότι η επιστήμη και η τεχνολογία είναι αυτές που θα μας δώσουν τις λύσεις απέναντι στην κλιματική αλλαγή. Όχι η αποανάπτυξη, που θα πλήξει κυρίως τις αναπτυσσόμενες χώρες. Ένα μέρος επιβάρυνσης του περιβάλλοντος είναι απαραίτητο για την επιβίωσή μας και το αίτημα για ιδανικές καταστάσεις μηδενικών δεν είναι περισσότερο ωφέλιμο τελικά.

Εδώ τα εξηγεί όλα αυτά αναλυτικά:

Ταυτόχρονα ο περιβαλλοντικός ακτιβισμός έχει χάσει πολλή από την αξιοπιστία του και όχι μόνο εξαιτίας της γραφικότητας πράξεων όπως η σούπα στη Μόνα Λίζα. Πληθαίνουν παραδείγματα όπως αυτό των “μεταλλαγμένων”. Οι μεταλλαγμένοι σπόροι -η λέξη από μόνη της φαντάζει τρομακτική- δεν έχει αποδειχτεί να προκαλούν τίποτα κακό ακόμα. Ενώ ταυτόχρονα η ανάπτυξή τους θα δώσει ποικιλίες ανθεκτικές σε καιρικές συνθήκες και εδάφη και υπερπαραγωγικές σε ποσότητες που θα σταθούν ικανές να καταπολεμήσουν την πείνα σε χώρες της Αφρικής. Όμως οι ακτιβιστές σαμποτάρουν την έρευνα και ανάπτυξη αυτών (ένα παράδειγμα από τα πολλά).

Φαίνεται δηλαδή πως ο ισχυρισμός ότι ο σύγχρονος ακτιβισμός απευθύνεται περισσότερο στο συναίσθημα μάλλον ευσταθεί. Εκφράζει μια ρομαντική επιθυμία αλλά δεν έχει να προτείνει τη βιώσιμη λύση. Η λύση είναι ψυχραιμία, αποφυγή της καταστροφολογίας, ζύγισμα οφέλους-κόστους και εμπιστοσύνη στην επιστήμη και την τεχνολογία.

Ο Πούτιν καθημερινά συνεχίζει να βομβαρδίζει την Ουκρανία. Αλλά δε βγαίνουμε στους δρόμους να απαιτήσουμε λύση. Γιατί εδώ η λύση πρέπει αναγκαστικά με τα τρέχοντα δεδομένα να σημάνει κλιμάκωση. Και είναι φαινόμενο σύνθετο που θέλει περίσκεψη. Οπότε το αφήνουμε στην άκρη στην καλύτερη, όταν δε δεχόμαστε να πάρει και επίσημα λίγη Ουκρανία να ησυχάσουμε. Λες και θα ησυχάσουμε τότε.

Ο Νετανιάχου βγαίνει στα Ηνωμένα Έθνη και διακηρύσσει ότι τα “48 αδέρφια μας που είναι ακόμα αιχμάλωτα της Χαμάς δε θα τα παρατήσουμε ποτέ”. Υπό άλλες συνθήκες αυτή θα ήταν μια δήλωση συγκινητική και ηρωική. Φαίνεται πως κάνει και εγκλήματα εντωμεταξύ. Αλλά κλινικοί πόλεμοι με πράξεις που σήμερα δε θα θεωρούσαμε εγκλήματα δεν υπήρξαν ποτέ.

Το Ισραήλ και η Ουκρανία ζουν μια εποχή που η δική μας Δύση ξεπέρασε. Μια εποχή μιλιταριστικού ιδεαλισμού, που όμως ήταν απαραίτητη ως ιστορικό στάδιο. Λέω απαραίτητη γιατί δε νομίζω ότι υπάρχει άλλη ιστορία εκτός από αυτή που πραγματικά συνέβη. Όμως εμείς τις κρίνουμε με τα σημερινά δικά μας δυτικά στάνταρντ, αυτά της καθιερωμένης και δεδομένης εθνικής αυτοκυριαρχίας και ειρήνης. Η νεωτερικότητα ήρθε με βαρύ κόστος. Μισή Κύπρος τουρκική είναι μια παρωνυχίδα.

[Featured image credit: “Heroism” by bogenfreund is licensed under CC BY-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/.]

Ο Ezra Klein, οικοδεσπότης δημοφιλούς προοδευτικού (Ντέμοκρατ, ντε) πόντκαστ, συνομιλεί με τον Ta-Nehisi Coates, συγγραφέα του επιδραστικού άρθρου The case for reparations, όχι για τόσο για τον Charlie Kirk, όπως λέει ο τίτλος, αλλά για το τι πήγε στραβά με τους Δημοκρατικούς και είναι πάνω ο Τραμπ.

Τα καλύτερα επιχειρήματα που κατάφεραν να ανασύρουν οι δυο τους σχετίζονται με την ανατροπή της απόφασης του Ανώτατου Δικαστηρίου για την προστασία του δικαιώματος στην έκτρωση σε ομοσπονδιακό επίπεδο (Roe vs Wade) και η αντιμετώπιση των τρανς ατόμων. Άντε και λίγη κλάψα γιατί οι μαύροι δεν τα πάνε καλά. Κατά τα άλλα οι Δημοκρατικοί δεν αναλώθηκαν για χρόνια σε ένα διαγωνισμό υπερδιόρθωσης που πήρε το όνομα woke ιδεολογία.

Όπως λέει και ο Bill Maher, εγώ πάντα προοδευτικός ήμουν. Αυτοί άλλαξαν.

Λοιπόν το The Case for Reparations ξεκινάει αναφερόμενος στους μαύρους των ΗΠΑ ως εξής: “Two hundred fifty years of slavery. Ninety years of Jim Crow. Sixty years of separate but equal. Thirty-five years of racist housing policy”. Να σας το πω διαφορετικά μήπως χτυπάει κάποια καμπανάκια: “Τετρακόσια χρόνια τουρκοκρατία, προτεκτοράτο των μεγάλων δυνάμεων, παγκόσμιοι πόλεμοι, εμφύλιος που μας έβαλαν να οι αγγλοαμερικάνοι να φαγωθούμε μεταξύ μας, δικτατορία, ΔΝΤ/τρόικα”. Βλέπετε την ομοιότητα στο αφήγημα; Αυτός είναι ο τρόπος για τις ομάδες των ανθρώπων να μεταφέρουν τις ευθύνες για την κακοδαιμονία τους σε κάποιον άλλον.

Αυτό κάνουμε κι εμείς, είμαστε οι Αφροαμερικανοί της Ευρώπης, οι μοιραίοι του Βάρναλη, φταίει το κακό μας το κεφάλι.

Το πόντκαστ: https://www.youtube.com/watch?v=UaeoDlLNnok.

Το άρθρο: https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2014/06/the-case-for-reparations/361631/.