Τάκης Μπουγιούρης

Η αναλυτική ηθική είναι δύσκολο πράγμα. Το καθημερινό καλό μοιάζει συχνά απλό και εύκολο στη σύλληψή του, αλλά αν κάτσεις και το αναλύσεις θα βρεθείς μπροστά σε εκπλήξεις. Πχ είναι καλό να έχουμε μικρή ή μεγάλη φορολογία; Είναι καλό να τραβήξουμε το μοχλό στο κλασσικό πρόβλημα με το τρενάκι ή όχι; Και άλλα πολλά.

Επειδή η καθημερινή ηθική μοιάζει πράγματι απλή (πχ αν σε κάποιον πέσουν τα πράγματα που κρατάει στα χέρια του, σπεύδουμε να τον βοηθήσουμε ενστικτωδώς ή τελοσπάντων δύσκολα κάποιος άλλος θα μας πει ότι κακώς κάναμε που σπεύσαμε να τον βοηθήσουμε) νομίζουμε ότι αυτή η απλότητα μπορεί να αναχθεί παντού. Ή νομίζουμε ότι αυτή η καλοσύνη μπορεί να εφαρμοστεί με τελειότητα.

Έχω ξανακάνει την ίδια κριτική στους σύντροφους χορτοφάγους, τους σκληροπυρηνικούς, αυτούς που δε θα πειράξουν ούτε μύγα (νομίζουν) με την πολύ καλοσχεδιασμένη διατροφή και ζωή τους. Επιδιώκουν την ηθική καθαρότητα, απλώς και μόνο επειδή αυτή μοιάζει απλή. Αλλά δεν είναι. Είναι ιδιαίτερα περίπλοκη και αχρείαστη.

Μάλιστα η εμμονή σε αυτήν είναι απωθητική και μάλλον αρνητική επίδραση έχει στο όλο κίνημα. Πρόσφατα ένας νέος φίλος μου είπε “από όσους χορτοφάγους έχω γνωρίσει είσαι ο πιο… πιο…” δεν ολοκλήρωσε τη φράση του, έψαχνε να βρει μια λέξη που κατάλαβα ότι κυμαινόταν ανάμεσα στο “χαλαρός”, “μη δογματικός” ή κάτι τέτοιο τελοσπάντων. Και είναι αλήθεια. Δε κάνω βαρύγδουπες δηλώσεις για τη χορτοφαγία, θα την υποστηρίξω όταν παραστεί η περίσταση φυσικά, δε θα προσβάλω φίλους που με φιλοξενούν με τις απόψεις μου.

Ισχυρίζομαι ότι μπορούμε να ασκούμε μια χορτοφαγία στη λογική του ελάχιστου δυνατού κακού. Δε λέω να είμαστε χορτοφάγοι της Σαρακοστής ή χορτοφάγοι “που τρώνε κοτόπουλο ή ψάρι” αλλά τελοσπάντων αν ο σπιτονοικοκύρης έχει φτιάξει ένα γεύμα που έχει μέσα κρέμα γάλακτος ας μην είμαστε αυτοί οι σχολαστικοί τύποι που θα κάνουν το θέμα της παρέας να επικεντρωθεί σε αυτούς και στην εμμονή τους στη λεπτομέρεια.

Υπάρχουν πολλοί άλλοι άνθρωποι εκεί έξω που είναι διατεθειμένοι να το δοκιμάσουν, που το υποστηρίζουν αλλά δεν το έχουν δοκιμάσει ή δε θεωρούν ότι μπορούν να το καταφέρουν γιατί άντε τώρα να αλλάξεις όλες σου τις διατροφικές συνήθειες ξαφνικά. Αυτοί αξίζουν μια πιο φιλική συμπεριφορά από τις απλοϊκές και διχαστικές δηλώσεις “α αυτό δεν είναι βίγκαν, το λέει ο ορισμός”. Ο ορισμός δε λέει με ακρίβεια τι να κάνεις αλλά να συμπεριλάβεις τα ζώα στον ηθικό σου κύκλο. Και αυτός ο κύκλος δεν είναι λείος, έχει γωνίες. Πχ μπορώ να βρω επιχειρήματα κατά του να διατηρεί κανείς κατοικίδια, κάτι που πάρα πολλοί “καθαροί” χορτοφάγοι κάνουν.

Ας προσπαθήσουμε όλοι για το καλύτερο. Είναι προτιμότερο να κερδίσουμε 10 ανθρώπους που θα βγάλουν το κρέας από τη διατροφή τους παρά έναν που δε θα φάει ούτε σταγόνα μέλι, ούτε αυγό από το χωριό του. Γιατί τελικά μας νοιάζει η μεγαλύτερη εικόνα και το αποτέλεσμα ή η δική μας ηθική στάση. Δυστυχώς συχνά συμβαίνει το δεύτερο. Μας νοιάζει περισσότερο η δική μας στάση, η δική μας “καθαρή” συνείδηση, κάτι μάλλον εγωιστικό και κάπως αυτάρεσκο.

Το καλύτερο είναι εχθρός του καλού λέει σοφά ο λαός μας. Το μήνυμα εδώ λοιπόν δεν είναι προς τους τυπολάτρες βίγκαν αλλά προς τον υπόλοιπο κόσμο. Κάντε ό,τι καλύτερο μπορείτε. Κάντε το 80%. Κάντε το 70%. Σάμπως καταφέρνετε να κάνετε το 100% κάπου αλλού στη ζωή σας; Δε χρειάζεται αυτό το άγχος. Πόνος στον κόσμο θα υπάρχει πάντα. Μπορούμε να τον μειώσουμε προτού πάθουμε ασφυξία που δε μπορούμε να τον μηδενίσουμε.

Featured image credit: “roots vegetarian and organic grocery store (1)” by steve loya is licensed under CC BY-NC-ND 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/2.0/.

Η αρετή είναι δύσκολη και πολυσήμαντη έννοια και ίσως πιο κοντά σε αυτό στο οποίο θέλω να αναφερθώ είναι το να είναι κανείς ενάρετος, το να διάγει ενάρετο βίο. Αλλά το να είναι κανείς ενάρετος εύκολα ενδύεται και με μανδύα ειρωνείας, όταν το φαίνεσθαι γίνεται σημαντικότερο από το είναι, όταν μιλάμε για φαρισαϊσμό. Αλλά μακρηγορώ.

Ας μην προσπαθήσουμε να ορίσουμε ποιος είναι ενάρετος. Ας μείνουμε στη γενική και κοινή κατανόηση που θέλει τον ενάρετο να είναι εκείνος που επιδιώκει το καλό. Και σαφώς το καλό μπορεί να είναι υποκειμενικό αλλά προτιμώ να αφήσω αυτά τα δύο χώρια: το καλό και την επιδίωξή του. Ας αφήσουμε το τι είναι καλό στην κρίση του καθενός μας και ας επικεντρωθούμε στην επιδίωξή του. Άλλωστε το περιεχόμενο που δίνει ο καθένας στην έννοια του καλού είναι εκ των πραγμάτων “καλό” για τον ίδιο.

Επίσης θα επικεντρωθώ σε δύο ομάδες ανθρώπων, στις οποίες κάπως αμήχανα -και θα το εξηγήσω αυτό- ανήκω: τους άθεους και τους χορτοφάγους (τους βήγκαν ντε). Στην πιο οικονομική εκδοχή του ορισμού τους οι άθεοι είναι αυτοί που απλώς δεν έχουν πειστεί για την ύπαρξη θεού, ενώ οι χορτοφάγοι αυτοί που επιλέγουν να συμπεριλάβουν στον ηθικό τους κύκλο και τα ζώα, ως όντα με ικανότητα να πονούν και να χαίρονται.

Για τους άθεους υπάρχουν και άλλοι ορισμοί και διαβαθμίσεις… αθεϊκότητας. Υπάρχει και η γνωστή κλίμακα επτά επιπέδων αθεΐας του Ντώκινς. Για τους χορτοφάγους ο ορισμός που έδωσα αποδίδεται στον Peter Singer (Η απελευθέρωση των ζώων) αν και πολλοί τον παραφουσκώνουν προσθέτοντας το τι πρέπει να κάνει ένας χορτοφάγος. Αλλά εγώ προτιμώ τους απλούστερους, πιο συμπαγείς και -κατ’ εμέ- συνεπείς ορισμούς.

Λοιπόν και οι άθεοι και οι χορτοφάγοι είναι άνθρωποι που μπαίνουν στον κόπο να βασανίσουν τις καθεστηκυίες απόψεις που τους έχουν παραδοθεί και με καλές προθέσεις. Οι πρώτοι μεθύνοντας τον ηθικό τους κύκλο και οι δεύτεροι επιμένοντας στη λογική και στα εμπειρικά δεδομένα. Όλα καλά ως εδώ. Υπάρχει όμως ένα μεγάλο “αλλά”.

Παρατηρώ, από τη συμμετοχή μου σε σχετικές διαδικτυακές ομάδες και ομάδες κοινωνικών δικτύων ότι και οι δύο αυτές κατηγορίες υποπίπτουν σε μια πλάνη, που ονομάζω πλάνη της αρετής. Είναι ένα είδος ελιτισμού που νομίζω ότι καθησυχάζει τη συνείδησή τους. Πολλοί από αυτούς θεωρούν ότι, με την ιδιότητα του άθεου ή του χορτοφάγου, ανέρχονται σε μια κατάσταση αρετής που τους κάνει ανώτερους από τους άλλους ανθρώπους. Ο θεϊστής είναι ένας ανόητος ή πλανεμένος, ο κρεοφάγος είναι ένας χοντρόπετσος βάρβαρος. Απλά πράγματα, απλές, απλοϊκές σκέψεις που βολεύουν και κοιμίζουν τη συνείδηση και το νου.

Να ένα παράδειγμα άθεης πλάνης:

Πού χωλαίνει το παραπάνω μιμίδιο; Αν είσαι χριστιανός, λέει, δε μπορείς να αλλάξεις άποψη. Έλα μου όμως που οι περισσότεροι, αν όχι όλοι, οι άθεοι μάλλον πριν ήταν χριστιανοί που άλλαξαν άποψη! Κι αν είσαι άθεος, λέει, μπορείς να με κάνεις να αλλάξω γνώμη παρουσιάζοντας τις αποδείξεις. Έλα μου όμως που μπορώ να σας βρω πάμπολλους άθεους που κουβαλούν ένα σωρό ανόητες απόψεις για πολλά θέματα, πχ ιστορία, πολιτική, οικονομία κλπ. Και που δεν αλλάζουν γνώμη με τίποτα! Τι ωφελεί ένα μιμίδιο σαν το παραπάνω; Μόνο στο να χαιρόμαστε αναμεταξύ μας οι άθεοι για τι καλοί και έξυπνοι και ανώτεροι είμαστε. Ρηχή περηφάνεια δηλαδή. Φαρισαϊσμός, θα έλεγε κανείς προκλητικός.

Αλλά η αρετή δεν είναι μονοδιάστατη και δεν είναι κατάσταση. Δεν είναι μονοδιάστατη γιατί μπορεί να είσαι άθεος αλλά να παρκάρεις παράνομα. Μπορεί να είσαι χορτοφάγος αλλά να απατάς τη γυναίκα σου. Ή βάλτε όποιον άλλο συνδυασμό θέλετε. Και δεν είναι κατάσταση γιατί δεν είναι κάτι στο οποίο καταλήγεις και απολαμβάνεις αλλά μια συνεχής διαδικασία αναζήτησης και περίσκεψης. Και είναι διαδικασία επίπονη για τον άνθρωπο που ενδιαφέρεται πραγματικά για αυτήν, επειδή μονίμως αναμετριέται με τις ατέλειες της υπόστασής του και μονίμως βρίσκει τον εαυτό του ελλιπή. Μόνο έτσι μπορεί να ελπίζει, άλλωστε, στο να βελτιωθεί.

Image credit: “Holy Virtue” by Lawrence OP is licensed under CC BY-NC 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc/2.0/.

Έχοντας υπολογίσει κάποια πράγματα στη ζωή μου, πώς θέλω να πορεύομαι, τι παράδειγμα θέλω να δίνω, κλπ, έχω αποφασίσει εδώ και χρόνια να στέκομαι ανοιχτά και ενεργά υπέρ της χορτοφαγίας. Χορτοφαγία ή αυστηρή χορτοφαγία ή αζωική διατροφή ή βιγκανισμός είναι η προσπάθεια διεύρυνσης του ηθικού μας κύκλου ώστε να συμπεριλαμβάνει και τα ζώα.

Τόσο απλά. Δεν είναι κάποια προσπάθεια για σωτηρία το πλανήτη, αν και μας ενδιαφέρει η καλή του κατάσταση, δεν είναι κάποια προσπάθεια για ηθική τελειότητα, αν και μας ενδιαφέρει να είμαστε ολοένα και πιο ηθικά υποκείμενα.

Το κίνημα του βιγκανισμού δυστυχώς συχνά αυτοφυλακίζεται σε μια συζήτηση ηθικής καθαρότητας. Σε μια προσπάθεια βιγκανικής τελειότητας. Αν κάτι περιέχει έστω και ένα μόριο ζωικής προέλευσης τότε το σύνολο δεν είναι βίγκαν. Δεν υπάρχουν επίπεδα βιγκανισμού. Ή είναι ή δεν είναι. Μαύρο ή άσπρο, χωρίς γκρι αποχρώσεις.

Πιστεύω ότι αυτή η προσέγγιση είναι α) ατελής και β) απωθητική.

Είναι ατελής γιατί πάντα μπορούμε να κάνουμε ένα λάθος. Σημασία δεν έχει η τελειότητα, η απόλυτη έλλειψη λάθους, αλλά η γενική κατεύθυνση προς αυτό που θεωρούμε σωστό. Η συνεχής προσπάθεια και βελτίωση. Απλά στο βιγκανισμό υπάρχει η ψευδαίσθηση ότι η τελειότητα μπορεί να επιτευχθεί. Όμως ακόμη κι αν επιτευχθεί, ακόμη κι αν καθαρίσουμε δηλαδή τη διατροφή μας από οτιδήποτε ζωικό, πάντα θα υπάρχουν άλλες πτυχές της ζωής μας που βλάπτουν τα ζώα. Ένας βίγκαν μπορεί να έχει αυτοκίνητο που παράγει ρύπους και βλάπτει το περιβάλλον; Μπορεί να διαβάζει βιβλία που καταστρέφουν δέντρα; Φυσικά και μπορεί να κάνει πολλά στην κατεύθυνση του να βελτιώνει τη στάση του σε όλα αυτά τα θέματα. Αλλά δε μπορεί να επιζητά με επιμονή την τελειότητα. Επιπλέον, η συμπεριφορά μας προς τα ζώα, είναι μόνο ένα μέρος της συνολικής μας ηθικής. Είμαστε μήπως τέλεια ηθικά όντα απέναντι προς τους ανθρώπους; Έχουμε αληθινή επίγνωση της παραμικρής μας πράξης απέναντί τους;

Και έτσι έρχομαι στο δεύτερο σκέλος. Το αίτημα να μην είναι μια ιδέα απωθητική ή, να το πω καλύτερα, να είναι ελκυστική! Πώς θα πετύχουμε να διευρύνουμε τον κύκλο των ανθρώπων που θέλουμε να ασπαστούν αυτή μας την ιδέα. Πολεμώντας τους ή προσεγγίζοντάς τους; Λίγο μάρκετινγκ δεν κάνει κακό και η εμμονή στην απόλυτη ηθική καθαρότητα δεν είναι ελκυστική. Μάλιστα κάποιοι άνθρωποι πιθανώς συμπαθούν την τάση αυτή αλλά συχνά συναντούν ταμπουρωμένους κρεατομάχους μπροστά τους. Επομένως, ας είμαστε απέναντί τους ήπιοι και ανοιχτοί.

Photo by Pixabay: https://www.pexels.com/photo/3-chicks-on-green-grass-162164/

Το πρόβλημα με τον κύριο με το γατάκι στην Αιδηψό δεν είναι η βαρύτητα του βασανισμού του ζώου. Ούτε που πλησιάζει ετούτος ο βασανισμός σε αυτό που κάνουμε πχ στα ζώα που τρώμε καθημερινά. Το πρόβλημα είναι η έλλειψη ενσυναίσθησης που είναι τόση, ώστε να μπορεί να λειτουργεί μια διάθεση βασανισμού προς τέρψη δική μας ενός όντος το οποίο δε μπορεί να υπερασπιστεί τον εαυτό του, ενώ έχουμε ξεκάθαρα εξουσία πάνω του.

Συχνά οι χορτοφάγοι παρομοιάζουμε τα ζώα με μωρά ανθρώπων ή με ανθρώπους με νοητική υστέρηση, με όντα δηλαδή που δε μπορούν να σταθούν μόνα τους για τον εαυτό τους. Το πρόβλημα είναι ότι αυτή η έλλειψη ενσυναίσθησης υπάρχει καλλιεργημένη σε πολλούς ανθρώπους και θα την άφηναν εύκολα να τους κυριεύσει, αν η κοινωνία μας δεν είχε προχωρήσει τόσο μπροστά ηθικά, αν η ηθική μας δεν επεικτεινόταν και αν δεν γινόταν πιο ισχυρή μέσω της νομοθεσίας.

Θυμηθείτε πόσο βασανισμό έχει υποστεί στο παρελθόν πχ ο τρελός του χωριού. Αν δεν είστε από χωριό, σας έχω νέα. Εγώ είμαι από χωριό και έχω δει αυτά που σας αναφέρω με τα μάτια μου. Γάτα και ανήμπορος τρελός είχαν περίπου την ίδια αντιμετώπιση. Αλλά έχουμε προχωρήσει και προχωράμε κι άλλο.

Η ηθική μας μπορεί να αναφέρεται απλώς στην καθημερινή έννοια του καλού. Να κάνεις το καλό, όπως αυτό θεωρείται πάνω-κάτω καθορισμένο από την κοινωνία γύρω σου και όπως αυτό έχει διυλιστεί από την ανατροφή σου. Υπάρχει η ηθική που εφαρμόζεται στη νομοθεσία μας. Και υπάρχει και η αναλυτική ηθική, ο κλάδος της φιλοσοφίας που με λογικά επιχειρήματα προσπαθεί να δομήσει ηθικούς κανόνες.

Με τα χρόνια η ηθική μας γίνεται πιο συμπεριληπτική. Ο κύκλος δηλαδή ο οποίος περιλαμβάνει τις οντότητες στις οποίες η ηθική μας στρέφεται με θετικό πρόσημο διευρύνεται. Τα δικαιώματα των ανθρώπων αναγνωρίζονται και αποκτούν καθολική ισχύ. Το ίδιο σταδιακά και τα δικαιώματα των ζώων.

Υπάρχει το αντιχορτοφαγικό επιχείρημα πως η ηθική μας πρέπει να εστιάζει μόνο προς τις οντότητες που είναι ικανές για αντίστοιχη ηθική με εμάς. Αναγνωρίζει δηλαδή στην ηθική υποχρεωτικά την ανταποδοτικότητα. Το επιχείρημα θεωρεί ότι αναφέρεται, επομένως, μόνο στους ανθρώπους. Όμως δε συμφωνούν όλοι οι άνθρωποι στους ίδιους ηθικούς κανόνες ούτε έχουν την ικανότητα να τους αναπτύξουν με τον ίδιο τρόπο. Επιπρόσθετα υπάρχουν είδη ζώων που δείχνουν ανταπόδοση στη φροντίδα και τη στοργή τόσο μεταξύ τους όσο και των ανθρώπων.

Από αυτό αυτομάτως συμπεραίνουμε ότι δικαιούμαστε να φυλακίζουμε και να τρώμε: ανθρώπους με νοητική υστέρηση, ανθρώπους που καταδικάζονται για εγκλήματα, ανθρώπους από μέρη του κόσμου με λιγότερο συμπεριληπτική ηθική από εμάς. Το αντίστροφο θα πρέπει ισχύει με είδη ζώων όπως σκύλοι, γάτες, γουρούνια, άλογα, κατσίκες, πρόβατα κλπ. Δεν το συζητώ καν για χιμπατζήδες, γορίλες κλπ, αυτοί έχουν γλιτώσει το φάγωμα.

Μπορούμε και καλύτερα: σταματάμε να βασανίζουμε και να τρώμε όλα τα ζώα.

Image credit: “Two apes share a moment” by Indo_girl2010 is licensed under CC BY-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/?ref=openverse&atype=rich.

Αυτές τις μέρες μια νεαρή φάλαινα έχει ξωκείλει στην παραλία του Αλίμου. Κόσμος και εθελοντές προσπαθούν να τη διασώσουν, να την περιθάλψουν, γιατί είναι πληγωμένη, και να τη στείλουν πίσω στα ανοιχτά. Γιατί; Γιατί τη λυπούνται, τη συμπονούν, για να ζήσει, για να της δώσουν την ευκαιρία να κάνει ό,τι καλύτερο μπορεί με την ύπαρξή της!

Κυκλοφόρησε μάλιστα και ένα ομολογουμένως συγκινητικό βίντεο, όπου εθελοντές της τραγουδούν, αν και δεν ξέρω τι επίδραση μπορεί να είχε τελικά αυτό στο ζωντανό:

Ποιος δε συγκινείται με μια τέτοια σκηνή; Αλλά αν επρόκειτο για ένα τόνο στην Αλόννησο μπορεί και να τον είχαμε κάνει ήδη μακαρονάδα! Καμιά φορά οι άνθρωποι δίνουμε την εντύπωση ότι η συγκίνηση είναι ακόμη μια απόλαυση. Μπορούμε ταυτόχρονα να απολαύσουμε τη συγκίνηση της διάσωσης ενός ζώου, ενώ άνετα θα απολαμβάναμε και το κρέας του. Διαφορετικά γιατί μπαίνουμε σε τόσο κόπο για το ένα αλλά κάνουμε το ακριβώς αντίθετο για το άλλο;

Είναι λοιπόν η συγκίνηση απλώς άλλη μια απόλαυση ή είναι ένα αποτέλεσμα μιας ηθικής, λογικής επεξεργασίας που έχουμε κάνει μέσα μας; Αν είναι το δεύτερο και η επεξεργασία αυτή έχει πράγματι λογική συνέπεια, τότε το συνεπές είναι ένα και απλό: ΚΟΒΟΥΜΕ ΤΟ ΚΡΕΑΣ. Διαφορετικά ας φάμε και το ζιφιό, μπορεί να είναι νόστιμος.

Η ηθική είναι ένα ανθρώπινο δημιούργημα. Δεν είναι σταθερή και ενιαία ούτε χωρικά ούτε χρονικά. Άλλη ηθική έχει σήμερα η Δύση, άλλη η Ανατολή, άλλη η πόλη άλλη η επαρχία. Άλλη ηθική έχει η ομηρική εποχή, άλλη ο χρυσός αιώνας του Περικλή, άλλη η Ευρώπη του Διαφωτισμού και άλλη η σημερινή Ευρώπη. Αυτές είναι διαπιστώσεις στις οποίες εύκολα όλοι μπορούμε να συμφωνήσουμε.

Από το παραπάνω όμως είναι προφανές ότι η ηθική εξελίσσεται. Κάποτε ήταν αποδεκτή η δουλεία, ήταν απαράδεκτη η ομοφυλοφιλία, ήταν αδιανόητη η ισότητα ανδρών και γυναικών. Σκοπός αυτής της εξέλιξης, που γίνεται όχι χωρίς διαφωνίες και διαμάχες, είναι γενικά η ανθρώπινη ευημερία. Κι αυτή είναι μια γενική διαπίστωση στην οποία επίσης όλοι εύκολα συμφωνούμε.

Μπορεί ο Χίτλερ να είναι για εμάς προφανώς ανήθικος, ένα τέρας, αλλά για ένα μέρος της Γερμανίας του μεσοπολέμου δεν ήταν. Σκοπός του δεν ήταν να βλάψει τη χώρα του αλλά, με το διεστραμμένο τρόπου του, να την οδηγήσει στην ευημερία. Πιθανότατα κανένα σύστημα ηθικής ποτέ δεν είχε κακό σκοπό αρχικά, αν και σίγουρα πολλά εργαλειοποιήθηκαν στην πορεία.

Όμως, με το πέρασμα των χρόνων, τα συστήματα αυτά έγιναν όλο και πιο φιλελεύθερα και οικουμενικά. Δηλαδή σταμάτησαν να ενδιαφέρονται για την ευημερία μιας και μόνο ομάδας ανθρώπων, όπως οι πολίτες μιας περιοχής ή οι πιστοί μιας θρησκείας, και προσπάθησαν να αγκαλιάσουν κατά το δυνατόν μεγαλύτερο μέρος της ανθρωπότητας εφαρμόζοντας μια λογική ίσων δικαιωμάτων στην ευημερία αυτή.

Να σημειώσουμε επίσης ότι και η ίδια η έννοια της ευημερίας είναι σχετική. Για το δυτικό πολίτη ευημερία είναι μια καλή ζωή με σπίτι, οικογένεια, πολιτισμό, παιδεία, υγεία κλπ ενώ για το βουδιστή μοναχό ευημερία μπορεί να είναι η απαλλαγή από τις επίγειες ανάγκες και η προσέγγιση μιας ιδεώδους πνευματικότητας σε ησυχία και απομόνωση. Αυτό δεν αλλάζει τη γενική συλλογιστική, εφόσον η ευημερία του καθενός δε βλάπτει τον άλλο άνθρωπο και του επιτρέπει ίσα δικαιώματα στη δική του ευημερία.

Όλοι λοιπόν θέλουμε και θέλαμε πάντα να είμαστε ηθικοί! Με τον τρόπο που προστάζει κάθε φορά η λογική μας, η παράδοσή μας, ο τόπος μας, η εποχή μας. Πού σταματάει όμως η ηθική μας; Ποιο είναι το όριο, πέρα από το οποίο δεχόμαστε να μην την εφαρμόζουμε; Δε ασκούμε βία κατά βούληση, αλλά, αν κάποιος μας επιτεθεί δεχόμαστε ότι μπορούμε να ασκήσουμε βία εναντίον σε άμυνα. Αλλά και τότε ακόμη η άμυνά μας πρέπει να είναι κάπως αναλογική της επίθεσης που δεχόμαστε. Αν κάποιος μας επιτεθεί με μια πινέζα δεν απαντάμε με ένα κανονιοβολισμό. Δεχόμαστε ότι σκοτώνουμε ζώα για να τα φάμε αλλά δεν τα σκοτώνουμε για διασκέδαση.

Φτάσαμε στα ζώα, λοιπόν! 🙂

Είμαστε έλλογα όντα, με τεχνολογικά μέσα και με σαφές σύστημα ηθικής -πλέον αναφέρομαι στις γενικές αρχές που η Δύση έχει καταστατικά συμφωνήσει να αποδέχεται. Αλλά το σύστημα της ηθικής μας παραδοσιακά δεχόμαστε ότι μπορεί να έχει μια ασυνέχεια όταν αναφερόμαστε στα ζώα. Δε σκοτώνουμε έναν άνθρωπο για να τον φάμε, αλλά σκοτώνουμε ένα ζώο για να το φάμε. Το κάναμε από τα προϊστορικά χρόνια. Μας έρχεται σαν κάτι φυσικό.

Αλλά κι αυτό εξελίχθηκε. Δεχτήκαμε ότι δε θα σκοτώνουμε ένα ζώο βασανιστικά επειδή θέλουμε να το φάμε. Εφόσον είμαστε στην ανάγκη να το σκοτώσουμε για την επιβίωσή μας κι εφόσον είμαστε έλλογα όντα, με τεχνολογικά μέσα και με σαφές σύστημα ηθικής, τουλάχιστον ας μην το κάνουμε βάρβαρα. Αυτή ήταν μια εξέλιξη που αποτυπώθηκε και στα νομικά μας συστήματα. Δεν είναι απλά μια ηθική σύσταση.

Το φιλοζωικό κίνημα της χορτοφαγίας έρχεται να επισημάνει πιο επιτακτικά αυτή τη λεπτομέρεια. Αυτό το σημείο ασυνέχειας, που παραδοσιακά δεχόμαστε κατά τα άλλα ως κάτι το φυσικό. Βρίσκει εκεί μια λογική ασυνέπεια. Διαπιστώνει ότι η ηθική μας διακόπτεται σε ένα σημείο χωρίς αυτό να έχει απαραιτήτως μια σαφή αιτιολογία.

Μπορούμε να επιχειρηματολογήσουμε εκατέρωθεν αν αυτή η σαφής αιτιολογία πράγματι υπάρχει ή όχι. Έχουμε ανάγκη να τρώμε ζώα, θα πει κάποιος, δεν επιβιώνουμε διαφορετικά. Μπορούμε να αντικαταστήσουμε τις ζωικές τροφές με άλλες, θα πει κάποιος άλλος. Είμαστε ανώτεροι από τα ζώα θα πει κάποιος παραπέρα. Αλλά πόσο διαφέρει ρεαλιστικά ένα ζώο από έναν άνθρωπο με νοητική υστέρηση ή ένα βρέφος, στα οποία αναγνωρίζουμε ίσα δικαιώματα στη ζωή.

Τι είναι αυτό που μας κάνει να θεωρούμε τη ζωή των ζώων τόσο κατώτερη και ασήμαντη απέναντι στη δική μας, ώστε να έχουμε πλήρη δικαιώματα πάνω της και, ενώ έχουμε τα μέσα να μειώσουμε τον πόνο που τους προκαλούμε, να μην το κάνουμε; Τι είναι αυτό που διακόπτει την ηθική μας όταν φτάνουμε στα ζώα; Προσωπικά πλέον δε μπορώ να βρω κάτι.

Μπορούμε όμως να γίνουμε όλοι τέλειοι ζεν μοναχοί στην κορυφή ενός βουνού και να τρεφόμαστε με πέντε αποξηραμένους σπόρους την ημέρα, χωρίς να πειράζουμε κανέναν; Εντάξει, ας μη γίνουμε ζεν. Το ερώτημα είναι κίβδηλο. Επειδή κάτι ιδεατό μοιάζει αδύνατο, αυτό δε σημαίνει ότι δε μπορούμε να επιδιώξουμε κάτι καλύτερο εντωμεταξύ. Μπορούμε να εξελίξουμε λίγο ακόμη την ηθική μας ώστε να γίνει ακόμη περισσότερο ανθρώπινη και οικουμενική;

Μπορούμε!

Κεντρική εικόνα από: Gemma Evans on Unsplash.

Τι κοιτάτε;