Τάκης Μπουγιούρης

Στο Enlightenment Now: The case for Reason, Science, Humanism and Progress ο Steven Pinker θυμίζει πως “Ένα μεγάλο επίτευγμα της Επιστημονικής Επανάστασης -ίσως το μεγαλύτερο- ήταν η κατάρριψη της ιδέας ότι το σύμπαν εμφορείται από νόημα“. Δε συμβαίνει δηλαδή τίποτα εξαιτίας κάποιας ανώτερης δύναμης, κάποιου ανώτερου σκοπού. Δεν οφείλονται τα δεινά μας σε κάποια εξωτερική δύναμη που προτιμά κάποιους ανθρώπους, επίλεκτους, έναντι άλλων. Αλλά ούτε και τα καλά που βιώνουμε προέρχονται από αντίστοιχες δυνάμεις. Εμείς προκαλούμε και τα δύο με τον τρόπου που χειριζόμαστε τη φύση, τις δυνάμεις της και τις σχέσεις μας με τους άλλους ανθρώπους.

Όσο απλό κι αν ακούγεται αυτό, χρειάστηκε μια πολιτισμική επανάσταση αιώνων για να το εμπεδώσουμε, μια Αναγέννηση. “Ο Γαλιλαίος, ο Νεύτωνας και ο Λαπλάς“, συνεχίζει ο Πίνκερ, “αντικατέστησαν το θέατρο της κοσμικής ηθικής με ένα καλοκουρδισμένο σύμπαν, μέσα στο οποίοι τα γεγονότα που συμβαίνουν οφείλονται σε αίτια και συνθήκες και όχι σε σκοπούς για το μέλλον“. Διευκρινίζει, βέβαια ότι οι άνθρωποι θέτουν στόχους, αλλά όχι το σύμπαν και η φύση. Είναι η αναχώρηση της ανθρώπινης σκέψης από τη δεισιδαιμονία προς την επιστημονική σκέψη. Η αλήθεια είναι κάτι που μπορεί να προσεγγιστεί με λογική σκέψη, εμπειρισμό και χωρίς δόγματα.

Στα χρόνια που ακολούθησαν και ιδίως μέσα στον 20 αιώνα, αυτόν που εύκολα η γενιά μου ξεχνάει ότι πάει, τελείωσε, ήδη εδώ και 25 χρόνια, ο άνθρωπος βρήκε την ευκαιρία να απολαύσει έναν ατομισμό άνευ προηγουμένου, να αναθεωρήσει τη σχέση του με το θεό και τη φύση, να την κάνει πιο ατομική, πιο προσωπική, να αποκτήσει το δικαίωμα αλλά και τα εφόδια για να επιδιώξει τους στόχους του, που ελεύθερα μπορεί να θέσει ως άτομο και προσωπικότητα. Υπέροχα πράγματα (για τον άνθρωπο της Δύσης).

Όμως αυτός ο ατομισμός, αν και συνιστά μια εξαιρετικά ισχυρή δύναμη μας οδήγησε σε μια αψήφιση της κοινωνίας, των δομών της και των αξιών που αποτελούσαν τον συνεκτικό της ιστό. Ο ατομισμός αυτός ήταν απαραίτητος και η αψήφιση αυτή αναπόφευκτη. Όμως έφτασε στο σημείο της υπερδιόρθωσης. Ο άνθρωπος απομονώθηκε από κάθε σχεδόν στοιχείο που τον συνέδεε με αξίες κοινωνικές και συνεκτικές. Έγινε ένα άτομο που επιδιώκει την τύχη του μόνο του. Αξίες όπως το έθνος, η οικογένεια, το κοινωνικό σύνολο αποδομήθηκαν και επανερμηνεύτηκαν μόνο στη βάση των αρνητικών τους προσλήψεων. Το ίδιο και υπερεθνικοί θεσμοί όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση και το ΝΑΤΟ. Όλα αυτά ήταν θεμέλια σταθερότητας για την ευημερία που βιώσαμε.

Χρειαζόμαστε μια ακόμη πιο νέα αλλά υγιή προσέγγιση και ερμηνεία που δεν είναι απαραίτητο να είναι συντηρητική. Αυτή θα περάσει κατά τα φαινόμενα μέσα από το πυρ της εποχής Τραμπ, αυτής της νέας τάξης πραγμάτων, όπου οι θεσμοί υποκλίνονται στη δύναμη, και όπου οι παγκόσμιες ισορροπίες θα αμφισβητηθούν από δυνάμεις μη δυτικές, μη φιλελεύθερες, όπως η Ρωσία, η Κίνα, η Τουρκία, οι ισλαμικές χώρες, πιθανώς και η Ινδία. Ενώ την ίδια ώρα η Ευρωπαϊκή Ένωση παλεύει να βρει ξανά το σκοπό της.

Image credit: The Enlightenment Room of the British Museum – “Enlightenment” by a.canvas.of.light is licensed under CC BY 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by/2.0/.

Αφού έγραψα ετούτο το αρθράκι, που ξεκινά με τον David Brooks, βγήκα με το γιο μου να πάρουμε ένα δώρο για το πάρτυ ενός συμμαθητή του το ίδιο απόγευμα. Στο βιβλιοχαρτοπωλείο που επισκεφτήκαμε και σε πολύ ορατό σημείο είδα το πρόσφατο βιβλίο του Brooks με τίτλο “How to know a person”. Τι σύμπτωση! Ας τον αναζητήσω λίγο παραπάνω, σκέφτηκα, να δούμε τι λέει αυτές τις μέρες. Και πέτυχα αυτή του, τη σύντομη ομιλία στο Alliance for Responsible Citizenship.

Το Alliance for Responsible Citizenship είναι ένα συντηρητικό think tank με στόχο την ανάδειξη συντηρητικών πολιτικών (πληθυντικός του “πολιτική”) βασισμένων στις δυτικές αξίες. Αυτό έχει την αξία του, όπως θα καταλάβετε παρακάτω. Να επισημάνω επίσης ότι η λέξη “συντηρητικός” εδώ δε σημαίνει ακριβώς αυτό που σκεφτόμαστε στην καθομιλουμένη. Γιατί οι λέξεις έχουν χάσει κάπως την πολιτική τους αξία. Κάποιος αντανακλαστικά θα σκεφτεί “οπισθοδρομικός” και αυτό είναι τεράστιο λάθος που κάνει μεγάλο κακό στη δημόσια συζήτηση. Αλλά το αφήνω αυτό στην άκρη για άλλο άρθρο.

Μιλώντας σε ένα συντηρητικό, λοιπόν, κοινό ο Brooks δε διστάζει να γίνει πολύ επικριτικός απέναντι στον τρόπο που εκφράζεται κυβερνητικά το ρεπουμπλικανικό κόμμα και ο συντηρητισμός γενικότερα στις ΗΠΑ, δηλαδή απέναντι στον Ντόναλντ Τραμπ, τον Ήλον Μασκ και γενικότερα σε αυτό που ονομάζει “μορφωμένη ελίτ” (educated elite). Μια ελίτ που κάνει κακό στη χώρα του και στον κόσμο. Έχει ενδιαφέρον να ακούσει κανείς ακόμη και τις κραυγές που ακούγονται από το κοινό του καθώς νηφάλια μιλά.

Σταχυολογώ μερικά εξαιρετικά ενδιαφέροντα αποσπάσματα.

The educated elite is not pro conservative. It’s just anti left. They don’t have a positive vision for society. They just want to destroy the institutions that the left now dominates.

Σε αυτή του την αποστροφή, όχι μόνο κριτικάρει τον Τραμπ, αλλά και παραδέχεται κάτι εύκολα ο κόσμος εκτός ΗΠΑ αγνοεί, ότι δηλαδή η αμερικανική αριστερά κυριαρχεί σε όλους σχεδόν τους θεσμούς, εκπαίδευση δημόσια διοίκηση εξωτερική πολιτική, ενώ οι ρεπουμπλικανοί είτε ανέχονται μουδιασμένα είτε συμμετέχουν σε αυτή την κυριαρχία.

Elite narcissism causes them to eviscerate every belief system they touch. Conservatives believe healthy societies are built on healthy institutions. They are anti-institutional. Conservatives believe in steady and gradual change. They are disruption. Conservative believe in constitutional government. Donald Trump says “I alone can fix this”. Conservative believe in moral norms. They are destroying moral norms. The other belief system they are destroying is Christian faith. Christian faith is based on service to the poor, service to the immigrant, service to the stranger.

Αναλύει τις συντηρητικές πολιτικές αξίες και εξηγεί πόσο μακριά είναι η διακυβέρνηση Τραμπ από αυτές. Οι παραδοσιακοί Αμερικανοί συντηρητικοί δεν είναι άνθρωποι που επιθυμούν έναν πρόεδρο νάρκισσο, αντισυστημικός, που αποφασίζει με το τεράστιο εγώ του, παραγκωνίζοντας θεσμούς. Είναι ίσα-ίσα συστημικοί, νομοταγείς άνθρωποι που επιθυμούν κοινωνική συνοχή και σταθερότητα. Ο Τραμπ δεν είναι αυτό.

We destroyed social fabric, through inequality. We destroyed the moral fabric, through privatizing morality, and we destroyed the institutional fabric, what’s happening right now.  How do we come back. Well, we already are…

Ισχυρίζεται ότι ζούμε ήδη τη δύσκολη εκείνη περίοδο που θα σφυρηλατήσει το νέο χαρακτήρα της χώρας. Είμαστε στη μεταβατική περίοδο. Το πόσο θα κρατήσει αυτή είναι άγνωστο και νομίζω ότι τα πράγματα θα κριθούν όταν αυτή η δεύτερη θητεία του Τραμπ τελειώσει. Θα κάνει άραγε κάποιου είδους θεσμικό πραξικόπημα για να μείνει στα πράγματα ή θα τον διαδεχθεί κάποιος πανέξυπνος και πολύ πιο κυνικός από τον κύκλο του όπως ο J.D. Vance; Αυτές είναι πλέον δικές μου σκέψεις.

Ο Brooks είναι ένας συντηρητικός παλαιάς κοπής και οραματίζεται έναν συντηρητισμό σεβασμού, αξιών και υπερβατισμού, που εκφράζεται από statesmen, οι οποίοι ξεκινούν από τον Αβραάμ Λίνκολν, τον Edmund Burke, τον John Stuart Mill και τον William Buckley Jr. Όχι έναν αλλοπρόσαλλο και καταστρεπτικό συντηρητισμό σαν αυτό του Ντόναλντ Τραμπ, που ισοπεδώνει θεσμούς και αξίες λαϊκίζοντας και ποδοπατώντας κάθε έννοια κράτους δικαίου.

Ο David Brooks είναι Καναδοαμερικανός συγγραφέας και πολιτικός σχολιαστής που κινείται εν γένει στον συντηρητικό-κεντρώο χώρο. Αλλά αυτό δε θα έπρεπε να μας νοιάζει ιδιαίτερα. Θα πρέπει να μας νοιάζουν οι απόψεις που ακούμε να εκφράζει. Διαβάζω μέσα από το KReport, το καθημερινό ενημερωτικό newsletter μερικές ενδιαφέρουσες ιδέες του. Το αναλυτικό πρωτότυπο άρθρο εδώ. Το βρίσκεις και ανοιχτά εδώ.

Παρεμπιπτόντως η απόδοση του όρου “liberal” ως “φιλελεύθερος”, που κάνει το KReport, αν και κυριολεκτικά σωστή, δεν είναι ακριβής. Με τον όρο αυτό οι αμερικανοί αναφέρονται στον προοδευτικό χώρο. Που ούτε κι αυτός είναι απόλυτα ακριβής όρος. Χρησιμοποιούνται και οι δύο όροι αυτοί (φιλελεύθερος, προοδευτικός) αντιστικτικά στο ρεπουμπλικανικό, συντηρητικό χώρο. Liberals δηλαδή είναι οι δημοκρατικοί αμερικανοί. Που ούτε κι αυτός (δημοκρατικός) είναι ακριβής όρος, γιατί δημοκρατικός είναι ο οπαδός του Δημοκρατικού κόμματος. Γενικεύοντας πολύ, επομένως, liberal στις ΗΠΑ είναι αυτό που στην Ευρώπη θα λέγαμε κεντροαριστερός και αριστερός.

Λέει, λοιπόν ο Brooks:

“Αυτό είναι συνεπές με κάτι που έχω παρατηρήσει σε όλη μου τη ζωή: Την υλιστική κλίση της προοδευτικής σκέψης, την υπόθεση ότι οι υλικές συνθήκες καθοδηγούν την ιστορία και όχι οι πολιτισμικές ή ηθικές. Οι προοδευτικοί έχουν συχνά υποστηρίξει ότι η βελτίωση των σχολείων είναι κυρίως ζήτημα δαπανών, ότι το έγκλημα είναι προϊόν υλικής στέρησης.”

Οδηγείται σε ένα τέτοιο συμπέρασμα αναφερόμενος στο άρθρο της Kesley Piper (θιασώτισσα της ιδέας του effective altruism) στο The Argument “Giving people money helped less than I thought it would”, η οποία μελετά την έννοια του κράτους πρόνοιας και συμπεραίνει σοκαρισμένη ότι:

“[…] but, at this point, the results aren’t “uncertain.” They’re pretty consistent and very weird. Multiple large, high-quality randomized studies are finding that guaranteed income transfers do not appear to produce sustained improvements in mental health, stress levels, physical health, child development outcomes or employment. […]

I cannot stress how shocking I find this and I want to be clear that this is not “we got some weak counterevidence.” These are careful, well-conducted studies. They are large enough to rule out even small positive effects and they are all very similar. This is an amount of evidence that in almost any other context we’d consider definitive.”

Αυτό έρχεται σε αντίθεση με την καθιερωμένη άποψη, που επικράτησε σε ΗΠΑ και Αμερική μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, και έλεγε πως η ενεργητική προσπάθεια να βγάλουμε τους ανθρώπους από τη φτώχεια δίνοντάς τους παροχές θα φέρει ισότητα και ευημερία. Το κράτος πρόνοιας, το welfare state. Αυτό φαίνεται να έχει ένα χαμηλό ταβάνι το οποίο φτάσαμε εύκολα. Δηλαδή, στο δυτικό κόσμο, έχουμε νικήσει την πείνα και την εξαθλίωση, αλλά δεν έχουμε κερδίσει την κοινωνική κινητικότητα, την άνοδο δηλαδή των χαμηλότερων κοινωνικών οικονομικών στρωμάτων σε ανώτερα.

Θα έλεγα ότι το συμπέρασμα αυτό είναι αναπόδραστο. Η θεωρία μοιάζει ενδιαφέρουσα αλλά η πράξη αμείλικτη. Το να δίνεις παροχές δωρεάν σε ανθρώπους, ακούγεται φιλανθρωπικό αλλά στερεί από το άτομο το κίνητρο, την προσπάθεια, την αυτενέργεια. Ακόμη και αν αυτό γίνει, αν δηλαδή δώσεις παροχές στους ανθρώπους, πρέπει να βρεις ένα τρόπο να δώσεις στους ανθρώπους το κίνητρο. Γι’ αυτό και ο Brooks καταλήγει:

“Σήμερα τα περισσότερα προβλήματά μας είναι ηθικά, σχέσεων και πνευματικά περισσότερο παρά οικονομικά. Υπάρχει κρίση αποσύνδεσης, κατάρρευση εμπιστοσύνης, απώλεια πίστης σε θεσμούς, διάλυση ηθικών κανόνων, άνοδος ανήθικου γκανγκστερισμού παγκοσμίως.

Αν βρεθούν αριστεροί διατεθειμένοι να δαπανούν χρήματα κατά της φτώχειας, αλλά και να προάγουν τις παραδοσιακές αξίες και πρακτικές που επιτρέπουν στους ανθρώπους να προοδεύσουν, τότε μπορείτε να με υπολογίζετε στην επανάσταση.”

Καλεί δηλαδή σε παραδοσιακές αξίες (οικογένεια, κοινωνικότητα, έθνος, πνευματικότητα), τις οποίες στη Δύση έχουμε αποδομήσει και εξωθήσει στο περιθώριο. Ίσως για κάποιες γενιές η διάρρηξη της εμπιστοσύνης στις αξίες αυτές να ήταν απαραίτητη, γιατί ίσως έζησαν μια πιο ασφυκτική εκδοχή τους. Ίσως η μεταπολεμική γενικά έζησε μια απελευθέρωση από αυτή τη δυνατότητα. Αλλά οι γενιές μετά το 1960, ίσως όχι ενιαία χωρικά και χρονικά, δεν πρόλαβαν αυτή τη μετάβαση, δεν βίωσαν κάποια καταπίεση από την οποία να απελευθερωθούν. Απλώς μεγάλωσαν σε μια εποχή όπου δεν είχαν μείνει καθόλου συνεκτικές αξίες.

“Paperwork” by Maurits Verbiest is licensed under CC BY 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by/2.0/

Η αριστερά, ανάμεσα σε πολλά, έχει ένα χαρακτηριστικό που διαπερνά σχεδόν ό,τι κάνει: θεωρεί πως οι απόψεις της είναι οι μόνες σωστές και, σαν αποτέλεσμα διακόπτει κάθε συζήτηση ή αμφισβήτησή τους. Φέρεται σαν ελίτ με το περίφημο ηθικό της πλεονέκτημα. Το high moral ground. Κοιτά τον υπόλοιπο κόσμο από ψηλά με τη βέβαιη γνώση πως έχει δίκιο, απλά και μόνο επειδή -θεωρεί η ίδια- έχει καλές προθέσεις και επιθυμεί ισότητα και ειρήνη κλπ κλπ κλπ και ο υπόλοιπος κόσμος θα όφειλε να συμφωνεί έτσι απλοϊκά και αυτόματα με τις επιταγές της.

Θα έλεγε κανείς ότι το ηθικό αυτό πλεονέκτημα της αριστεράς ήταν ελληνικό φαινόμενο, αποτέλεσμα των επιπτώσεων του εμφυλίου της Ελλάδας, των αδικιών ενάντια στους αριστερούς την εποχή που τον ακολούθησε, της εξιδανίκευσης του αγώνα τους και η μετέπειτα επικράτησή της μέσα από το πρίσμα του ΠΑΣΟΚ. Όμως το φαινόμενο αυτό είναι παγκόσμιο και ίσως η ελληνική του εκδοχή είναι μάλλον αποτέλεσμα των διεθνών αριστερών προταγμάτων. Ας πάρουμε έναν πολύ χαρακτηριστικό και επιδραστικό αριστερό στοχαστή του περασμένου αιώνα, το Χέρμπερτ Μαρκούζε.

Σημείωση: η κριτική του Μαρκούζε για το σύγχρονο άνθρωπο του 20ου αιώνα και τον καταναλωτισμό του και την αποξένωση μπλα μπλα μπλα θα είναι μάλλον οικεία σε όσους έδωσαν κάποτε Πανελλήνιες εξετάσεις με το σύστημα των δεσμών από το μάθημα της έκθεσης, όπου οι απόψεις του παρουσιάζονταν σαν απλό θέσφατο χωρίς κριτική ή αμφισβήτηση από τους εκθεσάδες της εποχής. Δουλειά τους ήταν να γράψουμε καλά, όχι να σκεφτούμε κριτικά, δεν τους αδικώ. Τελοσπάντων.

Τι έλεγε λοιπόν ο Μαρκούζε; Ότι ο σύγχρονος άνθρωπος έχει αποξενωθεί από τις πραγματικές του ανάγκες και ότι διαμορφώνεται από έναν ακράτητο καταναλωτισμό, ο οποίος είναι αυτός που τον εισαγάγει στην κοινωνία. Ότι ο σύγχρονος άνθρωπος υποκύπτει σε ψευδείς ανάγκες, καταναλωτικές, που τις διαχωρίζει από τις πραγματικές ανάγκες, δηλαδή αυτές της επιβίωσης, φαγητό, σπίτι, ελευθερία. Ότι ο σύγχρονος άνθρωπος άγεται και φέρεται από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και τον πολιτικό διάλογο.

Διακρίνετε κάτι σε αυτή την -σε πρώτη ανάγνωση- ενδιαφέρουσα ερμηνεία; Παρατηρήστε λέξεις όπως “πραγματικές ανάγκες”, “ψευδείς ανάγκες”. Υπάρχουν λοιπόν πραγματικές και ψευδείς ανάγκες στις οποίες ο σύγχρονος άνθρωπος υποκύπτει και… ποιος είναι ο κριτής της αλήθειας ή του ψεύδους των αναγκών; Ο αριστερός Μαρκούζε φυσικά! Ο άνθρωπος δεν έχει αυτενέργεια και ευθύνη. Τον ελέγχει το σύστημα. Ποιος θα τον απελευθερώσει; Ο Μαρκούζε και η αριστερά. Μάλιστα για το Μαρκούζε η άσκηση βίας δεν είναι εκτός συζήτησης όταν μιλάμε για μια τέτοια απελευθέρωση!

Αυτή είναι μια μόνιμη επωδός των αριστερών ιδεών που πηγάζει από τον Μαρξ αλλά εκλεπτύνθηκε πολύ από τους επιγόνους του τον 20ο αιώνα. Ότι δηλαδή ο άνθρωπος χρειάζεται σωτήρα γιατί δεν είναι ικανός από μόνος του να αποφασίσει για τον εαυτό του. Και ο σωτήρας θα είναι αυτός που έκανε την παρατήρηση αυτή και γνωρίζει καλύτερα από τον εκάστοτε άνθρωπο το καλό του. Η ελίτ δηλαδή γνωρίζει καλύτερα.

Αγνοεί αυτή η κριτική ότι αυτό που ονομάζει καταναλωτισμό και σύστημα είναι από τις πιο δυνατές δυνάμεις που  έσπρωξαν μπροστά την ανθρώπινη ιστορία. Η ανάγκη για βελτίωση του βιοτικού επιπέδου που ώθησε τον άνθρωπο να ταξιδέψει και να κάνει εμπόριο και να ανταλλάξει ιδέες τουλάχιστον για όσα χρόνια έχουμε ιστορικά δεδομένα και μάλλον για πολύ πιο πίσω. Και πώς μετουσιώθηκε σε πράξη με τον καλύτερο -μέχρι τώρα- τρόπο αυτή η ανάγκη; Με το καπιταλιστικό σύστημα και τις φιλελεύθερες δημοκρατίες. Αλλά αυτό διαφεύγει από το Μαρκούζε και την αριστερά, γιατί ο καπιταλισμός και οι φιλελεύθερες δημοκρατίες είναι ο καταπιεστής και όχι ο απελευθερωτής. Δεν έχει σημασία που μόνο μέσα σε αυτές κατάφεραν να ανθίσουν και οι ίδιες οι δικές τους ιδέες και να διαδοθούν, τη στιγμή που στον υπόλοιπο κόσμο κυριαρχούσε είτε η υπανάπτυξη είτε οι κομμουνιστικέ δικτατορίες.

Να είμαι όμως δίκαιος και με τον Μαρκούζε. Μια κριτική του καταναλωτισμού δεν είναι αχρείαστη. Ένα καμπανάκι κινδύνου στην υπερβολή είναι χρήσιμο. Αλλά ο τελικός κριτής αυτού θα είναι ο ίδιος ο άνθρωπος και όχι μια ανώτερη ελίτ που γνωρίζει καλύτερα. Επίσης να πω ότι ο Μαρκούζε κριτίκαρε και τη σκληρή γραφειοκρατία της ΕΣΣΔ, δεν ήταν ανοιχτά αυταρχικός. Όμως οι ιδέες που έσπειρε υπέκρυπταν τον αυταρχισμό των πνευματικών ελίτ που γνωρίζουν καλύτερα από εμάς για εμάς και δεν προτείνουν απλώς, αλλά επιβάλουν. Και αυτές οι ελίτ επικράτησαν ιδεολογικά στον 20ο αιώνα σε όλη τη Δύση.

Αυτή, λοιπόν, την τάση, του ελιτισμού των εύκολων ιδεών, που μπορεί να πηγάζουν από καλές προθέσεις καλών ανθρώπων, αλλά εκφράζονται με απλουστευτικές και απόλυτες ερμηνείες, την παρατηρώ ως σταθερό χαρακτηριστικό των αριστερών πεποιθήσεων. Παρατηρήστε το κι εσείς στις συζητήσεις σας.

“Unnamed herbert marcuse” by Isaactrius is licensed under CC BY-SA 4.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/?ref=openverse.

Ο Yuri Bezmenof (1939-1993) ήταν Ρώσος δημοσιογράφος και πράκτορας της KGB, που αυτομόλησε στη Δύση. Ανάμεσα σε όλα όσα αναφέρει στο βίντεο αυτό ξεκαθαρίζει και περιγράφει αναλυτικά πώς η ΕΣΣΔ ήταν, κατά τη γνώμη του, χειρότερη από κάθε αποικιοκρατική/ιμπεριαλιστική δύναμη γνώρισε ποτέ ο πλανήτης. Περιγράφει την ιστορία του, πώς εκπαιδεύτηκε, τη δράση του ως εργαλείο της σοβιετικής προπαγάνδας στο εξωτερικό και πώς έφτασε σε τελικά σε αυτή τη συνειδητοποίηση και στην αλλαγή στρατοπέδου.

Ο Ντόναλντ Τραμπ φαίνεται πως είναι ένας αλλοπρόσαλλος άνθρωπος, χωρίς ιδεολογία, χωρίς φραγμούς. Είναι ένας οπορτουνιστής με στοιχεία από διάφορες ιδεολογίες. Παλινδρομεί χωρίς ηθικούς δισταγμούς, ανάλογα με το συμφέρον του. Θα παρουσιαστεί ως ελευθεριακός, όταν θέλει να χρησιμοποιήσει την ελευθερία ως μέσο για το σκοπό του (πχ ελεύθερη οικονομία) αλλά θα γίνει σε δευτερόλεπτα κρατιστής, όταν θέλει να δώσει την εύνοιά του σε συγκεκριμένα συμφέροντα που τον στηρίζουν. Θα φέρει δασμούς και μετά θα τους σταματήσει σε ένα παιχνίδι ακραίου διεθνούς ανταγωνισμού. Είναι απρόβλεπτος. Θα σταματήσει υποτίθεται όλους τους πολέμους, αλλά θα επιτεθεί όταν το αποφασίσει γιατί απλά άλλαξε γνώμη.

Είναι όμως και συγκεντρωτικός, αποφασίζει για τα πάντα, είναι νάρκισσος, δημιουργεί στοιχεία προσωπολατρείας, είναι χυδαίος και ανερμάτιστος. Κατεβάζει το επίπεδο της πολιτικής αντιπαράθεσης στο δικό του ύφος από την καθέδρα του πλανητάρχη. Παρουσιάζεται ως αποφασιστικός, ενώ είναι απλά αδίστακτος. Παρολαυτά κινείται μέσα στα όρια του δημοκρατικού πολιτεύματος, ροκανίζοντάς το λίγο λίγο, αγνοώντας το, προσπερνώντας θεσμούς και ασφαλιστικές δικλείδες και αυτό, το πολίτευμα με τους θεσμούς του, τον παρακολουθεί μουδιασμένο, καθώς το διαλύει. Και καθώς διαλύει διεθνείς συνεργασίες και οργανισμούς.

Αλλά είναι και χυδαίος και λαϊκιστής. Μοιάζει να τα λέει σταράτα κι έξω από τα δόντια, αλλά επιτίθεται σε αχυρανθρώπους. Λέει ψέμματα για πλάκα και αδιαφορεί όταν τον καταρρίπτουν. Πείθει από τη μια τους δυστυχείς της χώρας του, και από την άλλη τους ακραίους. Αλλά κρατά στο μέρος του και τους αδιάφορους, που νομίζουν ότι είναι απλά μια νέα πρόταση. Την ίδια ώρα οι ιδεολογικοί αντίπαλοι βρίσκονται στο ναδίρ της πολιτικής τους ποιότητας και επιρροής. Παίρνει στο μέρος του οικονομικές ελίτ που δεν έχουν αναστολές και είναι έτοιμες να δημιουργήσουν λυκοφιλίες κοινών συμφερόντων, όσο αυτά κρατήσουν.

Γενικά, πέρα από το καθημερινό κακό που κάνει, μακροπρόθεσμα κουρελιάζει εγχώριους και διεθνείς θεσμούς, που, μέσα στις υπαρκτές ατέλειές τους, συνετέλεσαν στην καλύτερη εποχή της ανθρωπότητας που γνωρίζουμε μέχρι σήμερα: την εποχή μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, μια εποχή τεχνολογικής ανάπτυξης, επιστημονικής εξέλιξης, βελτίωσης της ποιότητας ζωής, αλλά και ενδυνάμωσης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε πολλαπλά επίπεδα.

Και έχει τόσο αβάσταχτα φτωχό τρόπο ομιλίας για πρόεδρος μιας χώρας που ηγείται των δυτικών φιλελεύθερων δημοκρατιών, όπως οι ΗΠΑ. Που πονάει. 🙁

Featured image photo credit: “Donald Trump Signs The Pledge” by Michael Vadon is licensed under CC BY-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/?ref=openverse.

Η ημέρα της Νίκης στην Ευρώπη (Victory in Europe Day, VE Day), ημέρα συνθηκολόγησης των Ναζί στο τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, 8η Μαΐου (1945) και η Ημέρα της Ευρώπης (Διακήρυξη Σούμαν) όπου τέθηκαν τα θεμέλια για τη σημερινή Ευρωπαϊκή Ένωση στη βάση των αρχών της ειρήνης κα της αλληλεγγύης, 9η Μαΐου 1950, θα έπρεπε να γιορτάζονται σε κάθε Ευρωπαϊκή χώρα, να διδάσκονται στα σχολεία και να γίνουν μέρος της εθνικής μας ταυτότητας.

Είναι η Κίνα μια σύγχρονη υπερδύναμη; Η απάντηση ίσως δεν είναι τόσο απλή. Οπωσδήποτε πρόκειται για ένα βιομηχανικό γίγαντα της εποχής που πουλά τα πάντα και τους πάντες και μοιάζει να καταπίνει την παγκόσμια αγορά επενδύοντας σε όλα τα μέρη του κόσμου και διατηρώντας ένα τεράστιο στρατό. Όμως ο Frank Dikötter (ειδικός ιστορικός στο θέμα) στο China After Mao: The Rise of a Superpower διαφωνεί.

Τα επιχειρήματά του συνοψίζονται ως εξής:

Το ΚΚΚ (Κινεζικό Κομμουνιστικό Κόμμα) είναι ένα κανονικό μαρξιστικό-λενινιστικό κόμμα, που εννοεί αυτά που λέει. Δεν είναι μια εξελιγμένη ή εξευγενισμένη μορφή. Έχει ως σκοπό του την επικράτηση ενάντια στον καπιταλισμό πρώτα από όλα και όχι να θρέψει ξερωγώ το λαό του.

Η κυρίαρχη εντύπωση ότι μεγάλο μέρος του κινεζικού λαού βγήκε από τη φτώχεια τα τελευταία 50 χρόνια δεν οφείλεται στην καλή του λειτουργία ή την καλή του προαίρεση. Οφείλεται στη δυσλειτουργία του μετά το 1976 και το θάνατο του τρισυπέρτατου και υπερλατρεμένου ηγέτη Μάο, όταν ο μηχανισμός του κόμματος παρέλυσε στην επαρχία και οι χωρικοί πήραν στα χέρια τους κολλεκτίβες από τις τοπικές κομματικές ηγεσίες.

Σήμερα αυτό που βλέπουμε στην Κίνα είναι εντελώς μονομερές και διαστρεβλωμένο, δηλαδή η εικόνα της γρήγορης αστικοποίησης και της γοητευτικής επαρχίας. Πλούτος υπάρχει μόνο σε μια μικρή κομματική και επιχειρηματική ελίτ, ενώ η βαθιά, αγροτική Κίνα παραμένει εξαιρετικά φτωχή. Μάλιστα η θέση της στην παγκόσμια κατάταξη κατά κεφαλήν εισοδήματος έπεσε από το 85 το 1976 στο 134 το 2000, όπου υποτίθεται ότι υπήρξε και η μεγάλη του εκτίναξη. Δηλαδή η Κίνα σε σχέση με τον κόσμο έμεινε οριακά στάσιμη ή και υστέρησε, αν το δούμε συγκριτικά.

Το 1989 η Πολωνία μετέβη από τον κομμουνισμό στη δημοκρατία με εκλογές. Το 1991 ο Γκορμπατσώφ διαλύει οριστικά την ΕΣΣΔ. Αυτά τα γεγονότα σημαίνουν καμπανάκια στο ΚΚΚ που το κάνουν να στραφεί σε ένα απίστευτης αυστηρότητας εσωστρεφές και καταπιεστικό καθεστώς ελέγχου. Για την απόλυτη παράνοια αυτού του ολοκληρωτισμού που μάλλον λίγο μαθαίνουμε στη Δύση διαβάστε τον “Φάκελο Κίνα” (εδώ το πρώτο από τα πολλά μέρη).

Κομβικό σημείο στην πορεία της υπήρξε ο κατά λάθος βομβαρδισμός της πρεσβείας της στο Βελιγράδι το 1999 από το ΝΑΤΟ, κάτι που ανάγκασε εν είδει αποζημίωσης τον Κλίντον να τη δεχτεί στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου και να απελευθερωθεί έτσι η τεράστια βιομηχανική δύναμη που αυτή ανέπτυσσε. Από τότε η συσσώρευση κρατικού πλούτου της γιγαντώθηκε. Και ο πλούτος αυτός χρησιμοποιείται για επενδύσεις της ελίτ, για ανάπτυξη στρατού και για επενδύσεις υποδομών σε άλλες χώρες του κόσμου.

Παρολαυτά ο Frank Dikötter ισχυρίζεται ότι οι καθοριστικοί παράγοντες της σημερινής κοινωνίας είναι: φτώχεια και ανισότητα, τεράστιος αλλά άπειρος στρατός, εκρηκτική σχέση ελίτ-λαού και κράτους/κόμματος-λαού. Αυτοί οι παράγοντες θεωρεί ότι υπονομεύουν πολύ την παγκόσμια ισχύ της Κίνας που βασίζεται σε ένα κράτος-ελεγκτή, χωρίς λαϊκά ερείσματα και με τεράστια κοινωνικά προβλήματα να υποβόσκουν, τα οποία απλά δε μαθαίνουμε.

Θέλω να τον πιστέψω.

Έχετε ποτέ αναφωνήσει “μα πού ζούμε” ή “τι είναι αυτά που ζούμε”; Πιθανότατα, ναι. Και πιθανότατα είχατε δίκιο μέσα στο πλαίσιο ή στην κατάσταση που βιώνατε εκείνη τη στιγμή. Εκφράσατε μια στιγμιαία απογοήτευση με κάπως έντονο τρόπο. Στα σίγουρα δεν εννοούσατε ότι δε ζείτε σε ένα καλό τόπο ή σε μια καλή εποχή. Ε;

Εδώ, ας πούμε ο Economist σε πρόσφατο άρθρο του, αναφωνεί σε αυτό το πνεύμα “Μα τι πάει στραβά με τη δημοκρατία στην Ευρώπη; Είναι η πιο δημοκρατική περιοχή του κόσμου!”. Ακριβώς αυτό συμβαίνει: Η Ευρώπη είναι η πιο δημοκρατική περιοχή του κόσμου. Γι’ αυτό η δημοκρατία την νοιάζει!

Η αλήθεια είναι -τα δεδομένα έτσι δείχνουν δηλαδή- ότι στη Δύση της εποχής μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ζούμε την καλύτερη εκδοχή και εποχή της ανθρωπότητας μέχρι σήμερα. Το επίπεδο διαβίωσης είναι καλύτερο από οποτεδήποτε άλλοτε, η περίοδος ειρήνης είναι μακροβιότερη, η τεχνολογία έχει κάνει άλματα στη διευκόλυνση της ζωής μας, η ιατρική επίσης στην επέκταση και βελτίωση της ποιότητάς της, η επιστήμη κι αυτή στον τρόπο που κατανοούμε τον κόσμο γύρω μας και το σύμπαν.

Ταυτόχρονα, τα πολιτικά μας συστήματα είναι όλο και πιο δημοκρατικά, όλο και πιο συμπεριληπτικά, όλο και πιο φιλελεύθερα και εξασφαλίζουν ολοένα και μεγαλύτερη ισότητα ανάμεσα στους ανθρώπους. Φυσικά δεν είναι τέλεια. Υπάρχει άλλωστε το τέλειο; Ή μήπως μας βγήκαν σε καλό οι αναζητήσεις ουτοπιών; Και φυσικά έχουν σκαμπανεβάσματα. Αλλά συλλειτούργησαν με όλα τα προηγούμενα προς τη βελτίωση της ζωής μας.

Υπήρξε με δυο λόγια “πρόοδος”.

Διαβάστε τον κατσαρομάλλη Στήβεν Πίνκερ και το Enlightenment Now, The Case for Reason, Science, Humanism and Progress για ατελείωτα, δροσερά λουτρά αλήθειας γύρω από το θέμα. Η πρόοδος αυτή του δυτικού τύπου είναι αναμφισβήτητη με οποιοδήποτε στάνταρντ κι αν τη δει κανείς. Αντίστροφα, αποδεικνύει με αμέτρητα παραδείγματα και νούμερα, οπουδήποτε οι όροι της εφαρμόστηκαν, ενώ πριν δεν υπήρχαν, μετά ήρθε και η πρόοδος.

Είμαστε όμως ικανοποιημένοι; Οπωσδήποτε όχι! Η ζωή έχει δυσκολίες, υπάρχουν ακόμη ασθένειες, δε ζούμε πάντα άνετα, δε ζούμε για πάντα, αποκτούμε τα αγαθά μας με κόπο και δουλειά, τα διατηρούμε επίσης με κόπο. Έχουμε και άγχος να ζήσουμε καλά και επιτυχημένα και με περισσότερο ελεύθερο χρόνο. Συνειδητοποιούμε και το κακό που κάνουμε στον εαυτό μας και το περιβάλλον. Τι παράδοξο, λοιπόν! Να ζούμε στην καλύτερη εποχή της ανθρωπότητας και να μην είμαστε ευτυχισμένοι!

Αυτό που έχει συμβεί μαζί με τη γενικότερη βελτίωση του βιοτικού μας επιπέδου είναι ότι έχουμε γίνει και καλύτεροι και, ως αποτέλεσμα, πιο απαιτητικοί άνθρωποι. Ζούμε περισσότερο, τρώμε καλύτερα, πάμε σχολείο, έχουμε ελευθερία γνώμης, έχουμε πρόσβαση σε ενημέρωση, είμαστε σε εγρήγορση για τα δικαιώματά μας και, το κυριότερο, ζούμε σε μια κοινωνική οργάνωση που έχει θέσει θεμελιώδεις αρχές και θεωρεί τον εαυτό της υπόλογο απέναντι σε αυτές.

Δε θα πρέπει να προσπεράσουμε εύκολα αυτό το τελευταίο. Η Δύση είναι υπόλογη στον εαυτό της! Έχει δώσει μερικές θεμελιώδεις υποσχέσεις στους ανθρώπους της, που είναι αδιαπραγμάτευτες και κρίνεται μονίμως απέναντι σε αυτές. Κρίνεται, όχι ως μια παράπλευρη πολιτική δραστηριότητα, αλλά ως κύρια συλλογική δράση. Οι βασικές αρχές της ελευθερίας και της ισότητας αποτελούν μόνιμη πυξίδα σε κάθε πράξη της. Ακόμη και όταν τα κοινωνικά αιτήματα δεν ικανοποιούνται, οι αρχές αυτές δεν παύουν, δεν παραγκωνίζονται, είναι ακόμη εκεί ως μέρος των θεσμών της.

Αυτό είναι το παράδοξο της προόδου.

Ότι δηλαδή α) η πρόοδος μας επιτρέπει να την κρίνουμε -αυτήν και την κατάσταση στην οποία μας έχει οδηγήσει- β) μας παροτρύνει να την κρίνουμε και μας δίνει αυτό το δικαίωμα γ) με ολοένα και υψηλότερα κριτήρια δ) έχοντας θέσει τις βάσεις για τα κριτήρια αυτά ε) έχοντας όμως -εμείς- αφήσει το σαφώς χειρότερο παρελθόν τόσο πίσω, που στ) έχουμε έτσι μικρότερη συγκριτική αίσθηση της βελτίωσης που έχει επέλθει.

Η βελτίωση είναι κάτι που βιώνεται. Αν πχ ο μισθός σου είναι μόνιμα 1000€ ή αυξάνει από τα 900€ στα 950€, τότε δεν αισθάνεσαι ότι έχεις ζήσει μια οικονομική βελτίωση στη ζωή σου. Αν έχεις μεγαλώσει σε ένα αξιοπρεπές σπίτι 80τμ και ζεις τη ζωή σου στο ίδιο σπίτι ή σε ένα ελάχιστα καλύτερο, τότε αυτό δεν το βιώνεις σα βελτίωση. Δεν το βιώνεις καν ως στασιμότητα! Γιατί εξακολουθείς να ζεις στην εποχή της προόδου και εξακολουθείς να είσαι δέκτης των υποσχέσεών της και μέρος αυτών των υποσχέσεων είναι ότι η βελτίωση θα είναι συνεχής. Το βιώνεις ως επιδείνωση, ως ματαίωση προσδοκιών.

Έτσι, όταν ζει κανείς σε ένα τέτοιο πλαίσιο, θα κρίνει την εποχή του πάντα με αυστηρότητα, πιθανότατα μεγαλύτερη από αυτή που της αξίζει, ενώ, από την άλλη, η στασιμότητα που μοιραία θα συμβεί κατά περιόδους, δε θα είναι αποδεκτή. Κι αυτό είναι προς στιγμήν απογοητευτικό. Αλλά αυτό είναι το κρίσιμο σημείο στο οποίο θα πρέπει να έχει κανείς την ψυχραιμία και την ευθυκρισία να αναγνωρίσει το πρόβλημα και τη λύση του. Φταίει κάτι εκ βάθρων και επομένως αξίζει να επιδιώξει μια ριζοσπαστική αλλαγή; Ή μήπως χρειάζεται μια επιστροφή στις θεμελιώδεις μας αξίες; Μια επίταση αυτών!

Ο δυτικός άνθρωπος πιστεύω έχει εξαντλήσει όλη του την αυστηρότητα απέναντι στη Δύση. Της έχει καταλογίσει έλλειψη ελευθερίας, έλλειψη ισότητας στη διάχυση του παραγόμενου πλούτου, την έχει κατηγορήσει ως αποικιοκρατική, δυναστική, καπιταλιστική (αυτό το τελευταίο είναι μια ξεχωριστή κατηγορία αλλοφροσύνης από μόνο του, πώς δηλαδή μπορείς να θεωρείς την οικονομική ελευθερία ως κάτι κακό, αλλά το αφήνω για άλλο αρθράκι, αν και ο Πίνκερ το απομυθοποιεί αρκούντως στο προαναφερθέν βιβλίο). Το έχει κάνει γιατί μπορεί και γιατί η ίδια η Δύση και οι αξίες της τον παροτρύνουν να το κάνει και να την κρίνει αυστηρά.

Τρέμω στην ιδέα ότι η προσωρινές μας απογοητεύσεις μπορεί να μας απομακρύνουν από τις θεμελιώδεις αξίες μας και αυτές είτε να φανούν πολύ μακρινές και ξένες είτε, ακόμη χειρότερα, να θεωρηθούν υπαίτιες για την απογοήτευση αυτή. Γι’ αυτό, όπως έχω ξαναγράψει χρειαζόμαστε περισσότερο από αυτές, όχι λιγότερο. Όχι στην αντινεωτερικότητα! Διαφωτισμός τώρα!

Image credit: “Austria-00130 – Austrian Parliament” by archer10 (Dennis) is licensed under CC BY-SA 2.0.

Η Ελληνική Επανάσταση του 1821 ήταν μια επανάσταση εθνική, φιλελεύθερη, δημοκρατική, με σαφείς στόχους από τις πατριωτικές ελίτ που την οργάνωσαν και μεγάλη λαϊκή συμμετοχή, ήταν επιτυχημένη αλλά και πρωτοποριακή στο ευρωπαϊκό διεθνές πλαίσιο όπου διαδραματίστηκε. Ήταν η πρώτη εξέγερση ευρωπαϊκού έθνους κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με σκοπό την αναγνώριση της ταυτότητάς του σε ένα εθνικό κράτος, δηλαδή μια πράξη βαθιά νεωτερική.

Σταχυολογόντας από το άρθρο του Αριστείδη Χατζή:

• Η Ελληνική Επανάσταση κινητοποίησε τον λαό που κατοικούσε στις επαναστατημένες περιοχές και ξεσηκώθηκε την Άνοιξη ή το Καλοκαίρι του 1821 […] Οι περισσότεροι από τους χωρικούς […] δεν είχαν ποτέ ακούσει ή κατανοήσει τη λέξη «Έλληνας». Αν και οι πιο πολλοί μιλούσαν κάποια εκδοχή της ελληνικής γλώσσας, πολλοί άλλοι μιλούσαν Αλβανικά, Βλάχικα ακόμα και Σλαβικά. Όλοι, όμως, αυτοί υιοθέτησαν ένα ελληνικό επαναστατικό πρόγραμμα ή μάλλον βρήκαν θέση μέσα σ’ αυτό.
• Η εθνική τους συνείδηση διαμορφώθηκε μέσα στο πλαίσιο του ιδιαίτερα πετυχημένου, αν και συκοφαντημένου, Νεοελληνικού Διαφωτισμού […]  Η επιτυχία τους ήταν τόσο εντυπωσιακή που μέσα σε λιγότερο από έναν χρόνο οι επαναστατημένοι δεν αισθάνονταν απλώς Ελληνες αλλά μπορούσαν να κατανοήσουν και να χρησιμοποιήσουν έννοιες όπως «εθνική ανεξαρτησία», «σύνταγμα», «ευνομία.»
• […] το αυτοκρατορικό πλαίσιο αρχίζει να έχει ρωγμές μετά την Αμερικανική και κυρίως μετά τη Γαλλική Επανάσταση και τους Ναπολεόντειους πολέμους […] Προφανώς είναι πρώτα και κύρια μια εθνική επανάσταση. Ο βασικός στόχος των επαναστατών ήταν η δημιουργία ενός εθνικού κράτους.
• […] δεν υπάρχει σήμερα ούτε ένα σημείο που να συμμετείχε ενεργά στην Επανάσταση, να πήραν δηλαδή οι Ρωμιοί εκεί τα όπλα, και να μην ανήκει πλέον στην επικράτεια του Ελληνικού κράτους.
• […] η Επανάσταση ήταν επίσης Φιλελεύθερη και Δημοκρατική, δεν θα μπορούσε να γίνει αλλιώς καθώς οι ελληνικές ελίτ (ιδίως οι διανοούμενοι), ήταν επηρεασμένες από τα ευρωπαϊκά πολιτικά ρεύματα.
• Ο στόχος τους δεν ήταν απλώς να αποσείσουν την Οθωμανική κυριαρχία αλλά να ιδρύσουν ένα εθνικό νεωτερικό κράτος που θα αποτελούσε μια πρώιμη μορφή αυτού που ονομάζουμε σήμερα «φιλελεύθερη δημοκρατία»
• Πέτυχαν να υιοθετήσουν το πιο φιλελεύθερο και δημοκρατικό Σύνταγμα στον κόσμο, το Σύνταγμα της Τροιζήνας […] οι Έλληνες διεκδίκησαν και απέκτησαν ξανά Σύνταγμα, το 1843, πολύ νωρίτερα από πολλά ευρωπαϊκά έθνη (που διεκδίκησαν Συντάγματα το 1848)
• Με το Σύνταγμα του 1864 οι Έλληνες βρέθηκαν στην πρωτοπορία της Φιλελεύθερης Δημοκρατίας. Δεν είναι ιδιαίτερα γνωστό αλλά η νεότερη και σύγχρονη Ελλάδα έχει μια από τις μακροβιότερες ιστορίες αντιπροσωπευτικών θεσμών στον κόσμο. Αυτή είναι η πολιτική, η θεσμική και η ιδεολογική κληρονομιά της Ελληνικής Επανάστασης.
• Η Ελληνική Επανάσταση πέτυχε κυρίως γιατί ο ελληνικός λαός, που σήκωσε το μεγαλύτερο βάρος του Αγώνα, άντεξε σχεδόν εννιά χρόνια. Αν διαβάσετε τα απομνημονεύματα, τις αναφορές, την αλληλογραφία, τα κείμενα των φιλελλήνων, θα διαπιστώσετε πόσο δύσκολη, επικίνδυνη και συχνά οδυνηρή ήταν η καθημερινότητα για όσες και όσους ζούσαν στον επαναστατημένο χώρο […]

Αξίζει να τη γιορτάζουμε!

Σήμερα, πρέπει να μεταστρέψουμε τη γραφικότητα του αφηγήματος, όπως αυτό παραδόθηκε μεταπολιτευτικά, σε ένα νέο αφήγημα υπερηφάνειας και ενότητας. Γιατί πράγματι, η Ελληνική Επανάσταση του 1821 έχει πολλή λανθάνουσα αξία, που δεν της αξίζει η αποδόμηση και απομυθοποίηση στην οποία την έχουμε υποβάλει. Δύσκολα πράματα σε καιρούς ακραίας πόλωσης.

Image credit: Επεισόδιο του Ελληνικού αγώνα, από τον Eugene Delacroix (1856). |Εθνική Πινακοθήκη