Το “Ουτοπία για ρεαλιστές” του Ρούτγκερ Μπρέγκμαν ήταν ένα ενδιαφέρον κάπως ιδεαλιστικό βιβλίο του 2014, σε εποχές μάλλον αθώες, σε σύγκριση με τη σημερινή (2026) τουλάχιστον. Μιλούσε για εγγυημένα εισοδήματα και μικρές του ημερήσιου 8ώρου εργάσιμες εβδομάδες. Έχει δηλώσει ότι το μεγάλο πρόβλημα σήμερα είναι οι δισεκατομμυριούχοι που δεν πληρώνουν φόρους.
Οι δηλώσεις αυτές είναι τουλάχιστο προβληματικές. Θεωρούν ότι ο πλούτος είναι κάτι δεδομένο, σα να μην υπάρχουν κάποιες δυνάμεις που τον προκαλούν και τον αυξάνουν. Και τελικά πόσο πλούσιοι είναι οι πλούσιοι; Μήπως αν πληρώσουν πιο πολλούς φόρους θα έχουν λιγότερη πολιτική δύναμη; Ο Στήβεν Πίνκερ στο “Διαφωτισμός τώρα” λέει ότι μελέτες των νομοσχεδίων στις ΗΠΑ δείχνουν ότι η συντριπτική τους πλειοψηφία δεν ήταν υπέρ των πλουσίων.
Πόσο λιγότερος πλούτος στους πλούσιους και πόσο μεγαλύτερη φορολογία θα τους έκανε λιγότερο επικίνδυνους και ταυτόχρονα θα διατηρούσε την αξία τους στην κοινωνία; Αυτά είναι ερωτήματα που δεν απαντιούνται εύκολα με τσιτάτα και ιαχές. Ούτε με απλοϊκές κρίσεις που, στην καλύτερη περίπτωση, θα μεταφέρουν το πρόβλημα απλά λίγο πιο πέρα.
Από την άλλη, δε μπορώ να μην παραδεχθώ το ανακάτεμα που μου προκαλούν άτομα σαν τον Πίτερ Τιλ ή τον όψιμο Ήλον Μάσκ με τους φασιστικούς χαιρετισμούς. Γιατί η τεχνολογική και οικονομική επιτυχία να πρέπει να περνάει από τέτοιους χαρακτήρες, τόσο αποκρουστικούς με τόσο αλλοπρόσαλλες και χυδαίες συμπεριφορές. Γιατί να μην είναι παραδείγματα προς μίμηση για αυτόν τον καπιταλισμό που μας έδωσε τη σύγχρονη ζωή με τις ανέσεις της;
Ο Μπρέγκμαν μιλά τώρα για την “ηθική φιλοδοξία”, εδώ σε αυτό το άρθρο στην Καθημερινή τον θυμήθηκα σήμερα. Τι λέει:
Η ηθική φιλοδοξία είναι μια επιθυμία. Είναι η βούληση να κάνεις αυτόν τον άγριο κόσμο καλύτερο, αξιοποιώντας κάθε μέσο που διαθέτεις. […] Γιατί τη χρειαζόμαστε τώρα; Η απάντηση είναι μάλλον προφανής: επειδή βρισκόμαστε σε κρίση. Ζούμε σε μια εποχή βαθιάς παρακμής, με μια έκδηλη αποτυχία ηγεσίας σε όλο το πολιτικό φάσμα, από την Αριστερά έως τη Δεξιά. Αυτό που χρειαζόμαστε σήμερα είναι μια αντικουλτούρα, μια εξέγερση ανθρώπων που παίρνουν την ηθική στα σοβαρά και λένε «ως εδώ». Αυτό είναι που ονομάζω ηθική φιλοδοξία. […] Αναφέρομαι σε όλους εκείνους που, στο πέρασμα των αιώνων, διεύρυναν τον ηθικό κύκλο. Πιστεύω ότι όλα ξεκίνησαν από το κίνημα για την κατάργηση της δουλείας. Κάποια στιγμή, αυτή η πορεία κορυφώθηκε με την Οικουμενική Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Ιδίως μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, ο κόσμος εξοικειώθηκε τόσο με τη ρητορική των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ώστε άρχισε να την εκλαμβάνει ως κάτι αυτονόητο.
Υπέροχα δεν τα λέει; Το εννοώ, τα λέει υπέροχα, τα βάζει στη σωστή σειρά και συμφωνώ με την κατακλείδα ότι το σημερινό τέλμα σε μεγάλο βαθμό οφείλεται σε κρίση ηγεσίας και στο ότι εκλάβαμε ως αυτονόητες αξίες για τις οποίες κάποτε ματώσαμε. Αλλά, βέβαια, δε ματώσαμε εμείς. Ματώσανε οι παππούδες μας. Εμείς τις βρήκαμε έτοιμες. Και όταν δεν πονέσεις για κάτι δεν το εκτιμάς. Η ανθρώπινη εμπειρία δύσκολα βιώνεται δι’ αντιπροσώπου ή εξ αντανακλάσεως.
Και συνεχίζει εξίσου ιδεαλιστικά:
Διότι, αν πιστεύουμε πραγματικά στην ελευθερία, στην ουσιαστική ελευθερία, και όχι στη ρηχή εκδοχή της, που περιορίζεται στο να αγοράζεις ό,τι άχρηστο αντικείμενο επιθυμείς από ένα κινεζικό ηλεκτρονικό κατάστημα, τότε αυτό συνεπάγεται και τεράστιες υποχρεώσεις και ευθύνες από την πλευρά μας. […] Η ελευθερία είναι κάτι για το οποίο οφείλουμε να αγωνιζόμαστε καθημερινά. Και δεν αναφέρομαι μόνο στον νεαρό άνδρα που αυτή τη στιγμή μάχεται στα χαρακώματα της Ουκρανίας. Μιλώ για τον καθένα και την καθεμιά από εμάς. Η ελευθερία δεν είναι ένα δώρο που μας παραδίδεται έτοιμο· είναι ένα οικοδόμημα που απαιτεί συνεχή συντήρηση και συλλογική προσπάθεια.
Κι αφού σχολιάσει τις σύγχρονες ιδεολογίες ισχύος Τραμπ και Πούτιν καταλήγει:
Πιστεύω σε μια μεικτή οικονομία. Θεωρώ σαφές ότι ο καπιταλισμός και οι μηχανισμοί της αγοράς μπορούν να αποτελέσουν εξαιρετικά ισχυρά εργαλεία. Δεν νομίζω, για παράδειγμα, ότι το κράτος θα ήταν ιδιαίτερα ικανό να σχεδιάσει και να διανείμει ένα iPhone. Ταυτόχρονα, όμως, ο καπιταλισμός μοιάζει στην ουσία με ένα θηρίο που απαιτεί συνεχή έλεγχο και πειθαρχία. Η κοινωνία, οι πολίτες, πρέπει να έχουν πάντα τον τελευταίο λόγο. Μία από τις μεγάλες τραγωδίες της εποχής μας είναι ότι ο τομέας της αγοράς έχει διογκωθεί υπέρμετρα, απορροφώντας το μεγαλύτερο μέρος του ανθρώπινου δυναμικού. Στον ιδιωτικό τομέα συναντάμε τριπλάσιες κοινωνικά ανώφελες θέσεις εργασίας, τις λεγόμενες bullshit jobs, σε σχέση με τον δημόσιο. Πρόκειται για μνημειώδη σπατάλη ταλέντου. Χρειαζόμαστε πολύ περισσότερους ικανούς ανθρώπους να διοχετεύουν την ενέργειά τους σε ζητήματα που έχουν ουσιαστική σημασία.
Και εδώ είναι που δε μπορώ να τον παρακολουθήσω. Αυτή είναι η ιδεολογία του να θεωρείς κάτι δύσκολο να κατακτηθεί ως δεδομένο που ο ίδιος προηγουμένως κατηγόρησε. Μιλά για “ζητήματα που έχουν ουσιαστική σημασία”! Ποιος είναι αυτός που θα αποφασίσει ποια είναι τα ζητήματα αυτά; Προφανώς μια άλλη ελίτ, σαν και αυτόν, που θεωρεί την οικονομική ανάπτυξη κάτι το δεδομένο, που χωρίς να έχει παράξει τίποτα στη ζωή του ο ίδιος, είναι έτοιμος να δηλώσει πώς θα πρέπει να μοιραστούμε τον πλούτο που οι άλλοι έχουν παράξει.
Δεν είναι η ελεύθερη οικονομία που θα το κάνει αυτό. Μπορεί να ξέρει να παράγει Άιφον αλλά μπερδεύεται και μας γεμίζει μπούλσιτ δουλειές τις οποίες η καλή ελίτ, όχι η άλλη η κακιά, ξέρει ποιες είναι και θα μπορούσε να συνεχίσει να παράγει Άιφον μόνο με τις απαραίτητες δουλειές και όχι τις άλλες, μόνο με αυτές που έχουν “ουσιαστική σημασία”.
Αυτός ο αβάσταχτος ιδεαλισμός είναι ο ιδεαλισμός της ουτοπίας. Ο Μπέργκμαν είναι καλός άνθρωπος, δεν είναι Στάλιν και Χίτλερ αλλά υποφέρει από την ίδια ασθένεια με αυτά τα τέρατα, ότι δηλαδή θεωρεί πως ξέρει τη λύση για όλα τα προβλήματα, πως την έχει υπολογίσει επιστημονικά και ότι οι πόροι για τη λύση αυτή είναι διαθέσιμοι και ανεξάντλητοι. Αυτό είναι μια εφηβική αφέλεια, ένας επικίνδυνος ρομαντισμός, που, πιστεύω η ελαφρότητά του είναι που έδωσε χώρο για ιδεολογίες όπως η τραμπική. Ο Τραμπ δηλαδή ήρθε να γεμίσει το κενό ανάμεσα στην ελίτ και τον απλό κόσμο, γιατί η ελίτ ανέβηκε πολύ ψηλά στο ηθικολογικό της βάθρο για να είναι σχετική με την πραγματικότητα. Κι ας λέει ότι ενδιαφέρεται για τα πραγματικά προβλήματα.
Έτσι, υπάρχουμε οι άνθρωποι που βρισκόμαστε στριμωγμένοι ανάμεσα σε δύο ελίτ.
[Featured image: εικόνα από AI με την οδηγία να σχεδιάσει ελίτ προσωπικότητες όπως ο Ήλον Μασκ, ο Πήτερ Τιλ και ο Ρούτγκερ Μπρέγκμαν. Το πέτυχε… όχι πολύ.]
εκτύπωση Κατηγορίες: απόψεις, οικονομία, πολιτική | rss 2.0 | trackback