Τάκης Μπουγιούρης

Διαβάζω στην Καθημερινή πρόσφατα, ήταν και Πάσχα, την παρακάτω φράση από τον καθηγητή Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Αντώνη Λιάκο. Δεν ξέρω αν ο άνθρωπος απλά μίλησε λαϊκά και καθημερινά, όμως, αναφερόμενος στην ιερότητα έκανε ένα τεράστιο λάθος. Έγραψε:

Το ιερό είναι μια έννοια που ανήκει στη θρησκεία. Δεν είναι το αντικείμενό της, αλλά το υποκείμενό της. Ζούμε όμως σε έναν κόσμο αποϊερωμένο και, κατ’ ουσίαν, αποθρησκειοποιημένο. Το ιερό έχει αποχωρήσει και από τη θρησκεία, παρά τους εξωτερικούς τύπους, τις τελετουργίες και τις ονομασίες που αυτή συνεχίζει να διατηρεί. Η αποϊέρωση αποτελεί κεντρική αρχή της νεωτερικότητας, του μοντερνισμού, του διαφωτισμού. Το ιερό έχει αποκλειστεί· του επιτρέπεται να επιστρέφει μόνο ως τύπος απαλλαγμένος από το μυστήριο, ως κέλυφος άδειο από τον οργανισμό που το δημιούργησε.

Μπορεί να ακούμε συχνά για την έννοια του ιερού στο πλαίσιο της θρησκείας, όμως η έννοια του ιερού δεν ανήκει στη θρησκεία. Στη θρησκεία φυσικά υπάρχει πεδίο για ιερότητα αλλά όχι αποκλειστικά. Και βέβαια αυτό δε σημαίνει ότι η παραπάνω αποστροφή κάνει λάθος σε θέματα νεωτερικότητας και εκκοσμίκευσης του κράτους. Εκκοσμίκευση έγινε. Αποϊεροποίηση όχι! Ίσως αυτές τις δύο έννοιες συγχέει.

Ιερό δεν είναι το θείο. Αν και το θείο ανήκει στα πιθανά ιερά μας. Ιερό είναι οτιδήποτε λαμβάνει για τον άνθρωπο μεγαλύτερη αξία από αυτή που μπορεί να έχει σε καθαρό υλικό επίπεδο σχεδόν υπερβατικά. Μερικά παραδείγματα θα το κάνουν αυτό πολύ κατανοητό: ιερή είναι για πολλούς μας η πατρίδα μας, η ομάδα μας, το χωριό μας, το πανεπιστήμιό μας, η λέσχη μας, οι γονείς μας. Μπορείτε να πάρετε αυτά τα παραδείγματα και να σκεφτείτε και μόνοι σας χίλια δυο άλλα και να σκεφτείτε ότι οι άνθρωποι θα επενδύσουν τεράστια ποσά ενέργειας και πόρων για καθένα από αυτά, θα τα υπερασπιστούν, θα θυσιαστούν για αυτά. Δε χρειάζεται να το κάνει κάποιος για όλα αυτά. Αρκεί ένα ή περισσότερα.

Αλλά μπορούμε να σκεφτούμε και άλλα ιερά πράγματα: η ανθρώπινη ζωή, η ανθρώπινη αξία. Γιατί να είμαστε όλοι ίσοι και με τόσο αυτονόητο τρόπο; Γιατί να θέλουν ακόμη και οι ισχυρότεροι να είμαστε ίσοι; Γιατί έχει αξία ο άνθρωπος; Η απάντηση είναι γιατί αποδίδουμε ιερότητα στον άνθρωπο, θεωρούμε ότι αξίζει περισσότερα από το ίδιο του το σώμα, συμπυκνώνουμε πάνω του, κάπως υπερβατικά, μια αξία ανώτερη, εξωτερική. Προσοχή, καθόλου δε μιλώ για θρησκευτική αξία εδώ.

Κι ακόμη περισσότερα που τα ξέρουμε χωρίς να τα σκεφτόμαστε πολύ-πολύ: το ανθρώπινο κορμί. Εδώ θρησκείες και προοδευτισμός συναντώνται με έναν περίεργο τρόπο. Η θρησκεία μπορεί να το θεωρήσει ικανό για αγιότητα, να το θρηνήσει, να το διαφυλάξει. Η προοδευτική προσέγγιση μπορεί να του προσδώσει μια ιδιαίτερη έννοια αξιοπρέπειας, σεμνότητας, να θεωρήσει την σεξουαλική επιθυμία βιαιότητα, την πορνογραφία προσβολή.

Ο Ολυμπιακός, από την άλλη, δεν είναι καθόλου θρησκεία, αν και η λατρεία του έχει ομοιότητες με τη θρησκεία, έχει ναό (στάδιο, έδρα), έχει ιστορία, έχει σύμβολα, έχει ύμνους, έχει πιστούς ακόλουθους (οπαδοί), έχει τακτικό εκκλησίασμα (κυριακάτικο κι αυτό συνήθως), προσφέρει κοινωνικότητα και ικανοποίηση, δίνει σκοπό. Μάλιστα οι οπαδοί του θα κολακευτούν κιόλας αποδίδοντάς του όρους θρησκείας, για να δείξουν πόσο τον αγαπούν, πόσο αφοσιωμένοι είναι σε αυτόν. Και δεν έχουν άδικο.

Επομένως, άλλο κοσμικότητα και άλλο ιερότητα.

Featured Image: “Olympiacos Chelsea CL0708 2” by Mark Freeman from Hornchurch, UK is licensed under CC BY 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by/2.0/.

Το Mental Health UK, που ανάθεμα κι αν κατάλαβα αν είναι κάτι επίσημο ή ιδιωτική προσπάθεια ή αν χρηματοδοτείται κάπως και από ποιον, έβγαλε τελοσπάντων μια έρευνα για την ψυχική εργασία στην εργασία και το περιβόητο burnout που πολύ συζητιέται. Τραβάει ζόρια ο κόσμος στη δουλειά του, ψυχολογικά ζόρια, οι νεότεροι ιδίως.

Σύμφωνα με την έρευνα οι νεότεροι (ηλικίες 18-24) ζουν τη μεγαλύτερη ψυχολογική πίεση στο χώρο εργασίας. Το 93% αυτών αισθάνεται, λέει υψηλά ή ακραία επίπεδα πίεσης και άγχους, και το 39% χρειάστηκε να πάρουν άδειες εξαιτίας προβλημάτων ψυχικής υγείας.

Δεν ξέρω πόσο χιονονιφάδα ή σαπουνόφουσκα πρέπει να είναι, ώστε μια ολόκληρη γενιά (93%) να αναφέρει ότι δέχεται τόσο αβάσταχτα μεγάλες πιέσεις στη δουλειά της. Τα νούμερα είναι τόσο συντριπτικά μεγάλα που είτε η γενιά αυτή πράγματι υποφέρει είτε τα νούμερα δε λένε όλη την αλήθεια. Και στις δύο περιπτώσεις η κατάσταση είναι αρρωστημένη. Αν η γενιά αυτή πράγματι υποφέρει τόσο, τότε πρόκειται για την πιο αδύναμη και ταυτόχρονο πιο προνομιούχα γενιά στην ιστορία. Αν τα νούμερα δε λένε την αλήθεια τότε έχουμε ένα περίεργο κοινωνικό φαινόμενο κάποιου είδους μαζικής παράκρουσης.

(Πράγματι η έρευνα αφορά το Ηνωμένο Βασίλειο, όμως τα φαινόμενα που αφορούν τον αγγλοσαξωνικό κόσμο η εμπειρία έχει δείξει ότι αφορούν και εμάς με μικρές διαφορές και μικρή χρονική καθυστέρηση. Μια ματιά στην καθημερινή ειδησεογραφία το επιβεβαιώνει αυτό.)

Και γιατί να στέκεται κάποιος τόσο κριτικά σε μια τέτοια έρευνα, θα μου πείτε, και να αμφισβητεί ότι η νεολαία μας προσπαθεί τόσο πολύ να τα βγάλει πέρα, ενώ ο κόσμος μας είναι τόσο κακός και καταπιεστικός; Συμπαθάτε με αλλά είμαστε οι γενιές με τις περισσότερες και καλύτερες παροχές στην ανθρώπινη ιστορία (βάζω και τη δική μου μέσα) ενώ τον κακό και καταπιεστικό κόσμο δεν τον ζούμε εδώ στη Δύση παρά μόνο μέσα από το φίλτρο του αντιδυτικισμού μας.

Εκεί είναι πιστεύω και οι αιτίες του φαινομένου. Πολλές παροχές, καλή και εύκολη ζωή, με ταυτόχρονα τεράστιες προσδοκίες ότι αυτή η ζωή θα μας φέρει ευτυχία και με μικρή προσπάθεια, μάλιστα αυτή την ευτυχία κάποιος κάπου έξω από εμάς μας τη χρωστάει. Και όχι μόνο μας τη χρωστάει, έχει και τους πόρους να μας την παρέχει, αλλά δεν το κάνει και εμείς πρέπει να το διεκδικήσουμε από αυτόν. Από αυτόν, όχι από τους εαυτούς μας. Αυτή είναι η περιρρέουσα δικαιωματίστικη ατμόσφαιρα.

Κανείς δε μας λέει ότι η ζωή δεν είναι φτιαγμένη να είναι εύκολη. Η ζωή είναι ένας αγώνας, όχι μια διεκδίκηση. Είναι μια επιδίωξη, μια διαδρομή, όχι ένας στόχος. Πρέπει να απολαμβάνουμε την προσπάθεια. Αν αναζητούμε μια τελική ηδονιστική κατάσταση -πλην ελαχίστων εξαιρέσεων- είμαστε προ μεγάλων απογοητεύσεων. Κοινώς οι προσδοκίες μας πρέπει να συμβαδίζουν με την πραγματικότητα, διαφορετικά όλα μοιάζουν εχθρικά. Όταν κάποιος μας το θυμίζει αυτός είναι κακός και εχθρικός κι αυτός.

Κοιτάξτε λίγο τα συναισθηματικά συμπτώματα του περίφημου burnout. Τι θα έλεγε ο παππούς σας πριν καταταγεί στο στρατό ή η γιαγιά σας πριν γεννήσει στο χωράφι για αυτά; Τι κερδίσατε που δε χρειάζεται να περάσετε αυτά που πέρασαν εκείνοι; Και μπράβο μας σαν ανθρωπότητα που το καταφέραμε αυτό, αλλά γιατί το κάναμε; Για να σκάμε που με δύο πτυχία, 8ωρη/5ήμερη δουλειά, με benefits αισθανόμαστε helpless, worthless, demotivated;

Θα σας ακούγονται πολύ μπουμερίστικα και ακραία όλα αυτά αλλά η πρότασή μου δεν είναι να γυρίσουμε στην εποχή του παππού μου και της γιαγιάς μου ή να καταδικάσουμε έτσι απλά τις γενιές μας. Το να εντοπίσουμε το πρόβλημα όμως είναι ένα πρώτο βήμα προς τη λύση του. Το να τριγυρνάμε μέσα σε αυτό σα χρυσόψαρα σε γυάλα δεν είναι βήμα μπροστά.

Αυτό που πρέπει να συνειδητοποιήσουμε είναι ότι οι άνθρωποι δεν είμαστε φτιαγμένοι να περνάμε μόνο καλά και να μην παθαίνουμε τίποτα, να μην κοπιάζουμε, να μην πονάμε. Χρειαζόμαστε να χτίζουμε την ανθεκτικότητά μας. Το κορμί μας χρειάζεται γυμναστική. Το μυαλό μας δε μαθαίνει τίποτα χωρίς πειθαρχία κι επανάληψη. Το ανοσοποιητικό μας σύστημα ατονεί όταν δεν έρχεται σε επαφή με μικρόβια και ιούς. Η πιο βαθιά ικανοποίηση συνήθως έρχεται από κάποιο κοπιαστικό και μακροχρόνιο επίτευγμα.

Δε μπορούμε να συνεχίσουμε να χτίζουμε μη ανθεκτικούς ανθρώπους, στους οποίους να υποσχόμαστε ανέφικτα πράγματα και να εκπλησσόμαστε όταν αυτοί καταρρέουν με το παραμικρό. Αν θέλουμε να είμαστε καλοί με τους ανθρώπους πρέπει να σταματήσουμε να είμαστε “καλοί” με τους ανθρώπους. Η ακραία φροντίδα και υπερπροστατευτικότητα μοιάζουν επιφανειακά καλές, όμως μακροπρόθεσμα χτίζουν μαλθακότητα. Μπουμεριά ξε-μπουμεριά, κλισέ ξε-κλισέ είναι κάτι που μέσα μας όλοι ξέρουμε καλά.

Ξαναδείτε το αρχικό στατιστικό: 93%, δηλαδή όλοι πρακτικά ΟΛΟΙ, οι νέοι αισθάνονται ακραία πίεση και άγχος επειδή δούλεψαν, επειδή έκαναν το πιο φυσιολογικό πράγμα στην ανθρώπινη ιστορία στις καλύτερες συνθήκες της ανθρώπινης ιστορίας.

Δεν πρέπει να το ανεχτούμε αυτό άλλο.

ΥΓ: Μερικά σχετικά αναγνώσματα, στα οποία θα επανέλθω και αργότερα:  “Antifragile: Things That Gain from Disorder”,  Nicholas Nassim Taleb, “The Gift of Adversity: The Unexpected Benefits of Life’s Difficulties, Setbacks, and Imperfections”, Norman E. Rosenthal, “The Coddling of the American Mind: How Good Intentions and Bad Ideas Are Setting up a Generation for Failure”, Jonathan Haidt.

[Featured image credit: “Burnout!” by Skley is licensed under CC BY-ND 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nd/2.0/]

Ο ΣΕΔΕ, Σύνδεσμος Εταιριών Διαδικτύου Ελλάδας φιλοδοξεί να γίνει ο σύνδεσμος-φορέας δικτύωσης και συνεργασίας των επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται στο διαδίκτυο. Ήταν κάτι που έλειπε από την ελληνική αγορά. Τον παρακολουθώ εδώ και λίγα χρόνια και η Nevma είναι μέλος του. Από φέτος θα έχω την τιμή να συμμετέχω ως αντιπρόεδρος του Συνδέσμου και θα προσπαθήσω να φέρω λίγη από την εμπειρία μου στις κοινότητες ανοιχτού λογισμικού.

Όσοι συνάδελφοι δε γνωρίζουν το ΣΕΔΕ, τους καλώ να τον μάθουν, να έρθουν στις συναντήσεις μας και να γίνουν μέλη!

Εδώ φωτογραφίες από την πρόσφατη κοπή της πρωτοχρονιάτικης πίτας για το 2026.

(Οι φωτογραφίες είναι του Κώστα Φρυγανιώτη.)

Καθώς οι δουλειές γίνονται ολοένα και λιγότερο χειρωνακτικές και με την έλευση του AI, η ανάγκη για αποτελεσματικό χειρισμό της γλώσσας γίνεται μεγαλύτερη, γίνεται επιτακτική. Οι δουλειές μας στην καθημερινότητά τους αποτελούνται όλο και περισσότερο αναλογικά από δημιουργία, σύνδεση, σύνθεση και κατανόηση κειμένων απλών, τεχνικών, νομικών, σε μορφή προφορική ή γραπτή, εν συντομία σε μηνύματα ή εκτεταμένα σε έγγραφα. Το AI δε θα μειώσει αυτή την ανάγκη, θα τη μεγεθύνει, θα της ανοίξει νέες προοπτικές!

Πρέπει να μπορούμε να διατυπώνουμε και να κατανοούμε σύνθετες ιδέες, έννοιες και συστήματα με γλώσσα!

Δε λέω “σωστό” κατανάγκην χειρισμό, υπό την έννοια της αυστηρής γραμματικής και συντακτικού, αν και αυτά είναι εργαλεία της γλώσσας. Όπως και να το κάνεις, όσο προοδευτικός και να είσαι, αν δεν τα χρησιμοποιείς σωστά, ε, δε βοηθάς το νόημα που θες να μεταφέρεις. Η γλώσσα έχει σκοπό τη συνεννόηση και τη συνεργασία ανάμεσα σε ανθρώπους, δεν είναι κάτι που μας ανήκει προσωπικά.

Λέω “αποτελεσματικό” χειρισμό, αυτόν που θα μας βοηθά να διατυπώνουμε καθαρές σκέψεις και να τις μεταφέρουμε σε άλλους ανθρώπους αλλά και μηχανές. Πρέπει να μάθουμε να διατυπώνουμε σκέψεις με γλώσσα. Αυτό θέλει κυρίως πολλή τριβή με αυτήν. Τα παιδιά μας πρέπει να διαβάσουν πολλά βιβλία και να κάνουν πολλές ασκήσεις. Ειδικά τα αγόρια μάλλον περισσότερο. Εγώ μάλλον πρέπει να κατασκευάζω πιο μικρές προτάσεις. Θα προσπαθήσω. Το υπόσχομαι.

ΥΓ: Α, και πρέπει να μάθουμε επιτέλους να φτιάχνουμε nested bulleted lists. Στο σχολείο.

[Featured image credit: “Zine Study XIV: [language]” by Shawn Econo is licensed under CC BY-NC-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/2.0/.]

Καμιά φορά όταν πιάνω τη βαριά φιλοσοφία και ενδοσκόπηση, υπάρχουν κι εκείνες οι δύσκολες στιγμές, οι μαύρες μέρες, όλα μέσα στη ζωή είναι, τότε λοιπόν που τα στριφογυρνάω όλα αυτά στο μυαλό μου, συχνά καταλήγω και σε ένα παράπλευρο συμπέρασμα: δε βαριέμαι. Νομίζω πλέον δε βαριέμαι ποτέ!

Δεν το λέω για να το καυχηθώ αλλά αισθάνομαι ότι βλέπω ανθρώπους γύρω μου που βαριούνται. Που δεν έχουν ενδιαφέρον για κάτι, που απλά ζουν ή, ακόμη χειρότερα, ζουν τη ζωή τους μέσα από την καταβόθρα ενέργειας που έχουν γίνει τα κοινωνικά δίκτυα. Δεν το κάνω αυτό.

Βρίσκω ενδιαφέρον στη δουλειά μου. Γνήσιο ενδιαφέρον, θέλω να την εκτελώ σωστά, ό,τι κι αν σημαίνει αυτό. Έχω άποψη για το πώς την εκτελεί κάποιος σωστά αυτή τη δουλειά. Θέλω να γίνομαι καλύτερος σε αυτήν και να μαθαίνω νέα πράγματα. Θέλω να αλληλεπιδρώ με άλλους ανθρώπους γύρω από αυτήν και να τους μαθαίνω και να μου μαθαίνουν νέα πράγματα. Θέλω να συνεργάζομαι με ανθρώπους. Όταν ομάδες ανθρώπων συνεργάζονται αρμονικά για ένα κοινό σκοπό αναδύεται από τη συνεργασία τους, εκτός από το αποτέλεσμα, και κάτι μαγικό, μια ελπίδα.

Βρίσκω ενδιαφέρον έξω από τη δουλειά μου. Διαβάζω βιβλία, ακούω μουσική, βλέπω ταινίες, βλέπω σειρές. Τα ράφια με τα αδιάβαστα και οι λίστες με τα όσα δεν έχω ακόμα δει ή ακούσει αλλά θέλω να δω ή να ακούσω μεγαλώνουν. Με ενδιαφέρει από τη μια να τις καταναλώνω και να τις εμπλουτίζω. Απολαμβάνω αυτή την αλληλεπίδραση με τον πλανήτη και την ανθρώπινη νόηση του παρόντος και του παρελθόντος.

Βρίσκω ενδιαφέρον στην επικαιρότητα. Ενημερώνομαι, παρακολουθώ ενημερωτικά δελτία (νιουζλέττερζ ντε), πόντκαστ, εφημερίδες (στην ηλεκτρονική τους μορφή πια, αν και μου λείπει το χαρτί τους). Δε βλέπω τηλεόραση, αν και μου λείπει η κοινή πρόσληψη της πραγματικότητας που κάποτε μας έδινε. Η πολιτική, η οικονομία, η ιστορία, η γεωγραφία αλληλεπιδρούν με το σήμερα με έναν εκπληκτικό τρόπο, ο οποίος με ενδιαφέρει πολύ.

Βρίσκω ενδιαφέρον στους άλλους ανθρώπους. Συζητάω, διαφωνώ, τσακώνομαι (ολοένα και λιγότερο), τους συναντάω, τρώμε και πίνουμε μαζί, ταξιδεύουμε μαζί, οργανώνουμε πράγματα μαζί, δουλεύουμε μαζί, οραματιζόμαστε άλλα πράγματα μαζί. Οι άνθρωποι μπορούν να γίνουν παράδεισος και κόλαση για τους άλλους ανθρώπους. Ρουφάω όσο περισσότερο μπορώ κομματάκια αυτού του παραδείσου.

Βρίσκω απίστευτη απόλαυση στην οικογένειά μου, στη γυναίκα μου, στο γιο μου, στον τρόπο με τον οποίο η ζωή μας έχει αλλάξει με το παιδί, στις νέες προκλήσεις. Είναι λες και ο άνθρωπος έχει τα εργαλεία και τα προσόντα να αισθανθεί αισθήματα που αλλιώς -τα εργαλεία- θα έμεναν άχρηστα και μαραζωμένα και -τα συναισθήματα- θα έμεναν χωρίς να τα έχουμε αισθανθεί, θα άφηναν ένα κενό. Το ζω αυτό με ένταση. Η αλληλεπίδραση με παιδί που μεγαλώνει και βλέπεις την εξέλιξή του μέρα με τη μέρα και αναθεωρείς μέσα από αυτό όλο τον κόσμο μέρα με τη μέρα είναι συγκλονιστική. Θα ήθελα να είχα κι άλλα παιδιά.

Φυσικά με απασχολεί πολύ τι προλαβαίνω από όλα αυτά που σχεδιάζω να κάνω, να δω, να διαβάσω, να ακούσω, να ζήσω. Ίσως κάνω περισσότερα πλάνα από όσα μπορώ να ολοκληρώσω σε μια ζωή. Το προσπερνώ αυτό και θεωρώ υγιές ότι έχω την όρεξη και τη διάθεση και ας προλάβω όσα προλάβω.

Με αυτά και με αυτά δε βαριέμαι ποτέ!

Στο κάμπινγκ – δε βαριέμαι ούτε εκεί.

Αυτή ήταν ανέκαθεν η μαγεία των κοινωνικών δικτύων, από την εποχή των λιστών και των φόρουμ. Μπορεί να γνωριζόσουν με κάποιον άνθρωπο που δε θα είχες γνωρίσει διαφορετικά. Μπορεί απρόσμενα να πετύχαινες μια συζήτηση που δε θα είχες κάνει διαφορετικά. Και για ένα θέμα που σας ένωνε ένα κοινό ενδιαφέρον. Δεν έχει χαθεί ακόμη αυτή η ιδιότητα, αν και είναι κάπως πιο δύσκολο να τη διακρίνει κανείς στην υπερπληθώρα πληροφορίας του σήμερα.

Να που ένας άγνωστος στο X (ex Twitter) ρώτησε κάτι που μου τράξηβε το μάτι: “To all mature men who are 30+, please name one mistake you have made in your life so a young man may never repeat. It can be about anything!”. Δράττομαι της ευκαιρίας να του απαντήσω, λοιπόν, και να στείλω ένα μήνυμα στο μελλοντικό 30χρονο γιο μου.

If you believe in meaningful human relationships, family is one of the deepest ones. Maybe it’s not for everyone, but it’s only you who can decide that for yourself. And you only live once. You might regret some stuff, because relationships mean compromises, but regrets early in life are much lighter than regrets later on, when you are -hopefully- wiser.

Πηγαίνοντας στο χωριό, Πρωτοχρονιά 2025

Πολλά έχουν ειπωθεί για την έννοια του κοινωνικού συμβολαίου ανά τους αιώνες. Και υπάρχουν πολλών ειδών κοινωνικά συμβόλαια, άλλα πιο φιλελεύθερα και άλλα πιο καταπιεστικά. Είναι όμως η ιδέα του κοινωνικού συμβολαίου θεμελιωδώς καταπιεστική; Καταρχήν θα πω ότι είναι αναπόφευκτη.

Ο άνθρωπος είναι ζώο κοινωνικό και αυτό στη σύγχρονη κοινωνία έχει λάβει διαστάσεις ιλιγγιώδεις. Σχεδόν το παραμικρό που κάνουμε προϋποθέτει για να λειτουργήσει τη συνεργασία ενός απίστευτα μεγάλου αριθμού ανθρώπων οργανωμένων σε ομάδες, εταιρείες, έθνη, κοκ. Από το κινητό μας και το νερό που τρέχει στις βρύσες μας, μέχρι την ιατρική μας περίθαλψη και την εκπαίδευσή μας. Βήμα δεν κάνουμε χωρίς να έχουν συνεργαστεί άμεσα ή έμμεσα χιλιάδες άνθρωπου. Και έχουν συνεργαστεί με επιτυχία. Είναι αυτή οργάνωση καταπιεστική;

Τεχνικά, ναι. Η απόλυτη ελευθερία του ανθρώπου έχει μπει σε όρια από τη στιγμή της γέννησής του. Και είναι όρια που δεν επέλεξε και δεν διαπραγματεύτηκε. Γεννήθηκε σε μια κοινωνία και αυτό είναι προϊόν τύχης. Όμως η εναλλακτική θα ήταν κάτι ζοφερά δυστοπικό, δεν το διανοούμαστε καν και αυτό είναι φυσιολογικό. Δε μπορεί καν να ενηλικιωθεί ένα ανθρώπινο ον μόνο του. Κι ακόμη κι αν το κάνει -δεν ξέρω πώς, μεγαλώνοντας από κάποια φιλάνθρωπη λύκαινα ή αίγα- το δυναμικό του θα είναι απίστευρα περιορισμένο.

Επαγωγικά λοιπόν, ξεκινώντας από την απλή επιβίωση ενός βρέφους μέχρι την ενηλικίωσή του και τη διαγωγή ενός πλήρους βίου, θα έλεγα ότι η οργάνωση σε κοινωνίες είναι αναπόφευκτη. Αυτό που είναι υπό συζήτηση και συνεχή εξέλιξη είναι η έκταση των περιορισμών που οι κοινωνίες μας θέτουν αλλά και τα μέσα που μας δίνουν για να αξιοποιήσουμε το δυναμικό μας και να επεκτείνουμε την ελευθερία μας. Για παράδειγμα, είμαστε πιο ελεύθεροι όταν έχουμε εκπαιδευτεί σε κάτι χρήσιμο και μπορούμε με αυτό να είμαστε δημιουργικοί. Ειναι κάτι που ο απόλυτα μονήρης βίος δε μπορεί να μας παρέχει.

Image credit: “V Bar V Heritage Site” by Coconino NF Photography is marked with Public Domain Mark 1.0. To view the terms, visit https://creativecommons.org/publicdomain/mark/1.0/?ref=openverse.

Ο Κώστας Σημίτης ήταν μια ασυνέχεια στην ελληνική πολιτική σκηνή. Μια μάλλον επιτυχημένη ασυνέχεια ανάμεσα στη διαδοχή Καραμανλήδων, Παπανδρέηδων και Μητσοτάκηδων. Υπήρχε και η ασυνέχεια Τσίπρα, αλλά ας μην τη σχολιάσουμε καλύτερα και οι θητείες των μνημονίων πριν από αυτόν, αλλά ήταν όλες σύντομες και πάνω-κάτω ειδικού σκοπού.

Ανέλαβε το ΠΑΣΟΚ το 1996, μετά το θάνατο του ιδρυτή του και αγαπημένου του λαού Ανδρέα Παπανδρέου, έπειτα από μια περίοδο αρκετών εναλλαγών εξουσίας και πολιτικής αναταραχής (1989-1990-1993-1996). Μια δύσκολη αλλά και πολλά υποσχόμενη περίοδο.

Θα μείνει στην ιστορία για μια σειρά επιτευγμάτων και έργων, όπως η είσοδος της Ελλάδας στην ΟΝΕ και το ευρώ, η είσοδος της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση, οι Ολυμπιακοί Αγώνες, το μετρό και το τραμ της Αθήνας, η γέφυρα Ρίο-Αντίρριο, το αεροδρόμιο Ελευθέριος Βενιζέλος, η Αττική Οδός, η Εγνατία, η αφαίρεση του θρησκεύματος από τις ταυτότητες (μάλιστα εν μέσω τεράστιων αντιδράσεων και συγκρούσεων), οι ανεξάρτητες αρχές, τα ΚΕΠ.

Η λίστα είναι ιλιγγιώδης και έχει ονόματα και παραδοτέα συγκεκριμένα και πασίγνωστα, ταοποία  θεωρούμε σήμερα δεδομένα, αυτονόητα και απαραίτητα. Η ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας χωρίζεται στο πριν και μετά από αυτά. Δε μπορούμε να φανταστούμε τη χώρα σήμερα χωρίς αυτά. Η γενιά μου πιστεύω χρωστάει σε αυτή τη λίστα τόσο τη χώρα της κάποιας ευημερίας στην οποία έζησε μέχρι το 2010, όσο και την ιδέα για το πού μπορεί αυτή η χώρα να φτάσει και ποια είναι η χώρα που θέλαμε. Η γκρίνια που “δε γίναμε Ευρώπη” είναι ακριβώς επειδή κάτι τέτοιες λίστες μας κάνουν να πιστεύουμε ότι ίσως ήταν και εφικτό.

Έμεινε στην ιστορία ως εργατικός διαχειριστής και γραφειοκράτης, όχι λαϊκιστής, ως επίμονος άνθρωπος, ως μετριοπαθής, ως πολιτικός των στόχων και του ρεαλισμού. Καθόλου στερεοτυπικά ελληνικά χαρακτηριστικά όλα αυτά! Ήταν σχεδόν ένας αντι-ήρωας χωρίς χάρισμα ηγέτη και προσωπική γοητεία που να τον κάνουν λαοφιλή. Μια ασυνέχεια.

Ταυτόχρονα και ακριβώς για αυτά του τα χαρακτηριστικά λοιδορήθηκε όσο λίγοι. Ο λογιστάκος, ο καθηγητάκος (ήταν και καθηγητής πανεπιστημίου), ο τάπερμαν (ήταν μικροκαμωμένος), ο αρχιερέας διαφθοράς (για το χρηματιστήριο), για τα σαρδάμ που έκανε και τις λέξεις που μάσαγε (μιλούσε πράγματι κάπως αδέξια), για τις ελιές στο πρόσωπό του, ο κινέζος. Περίεργο μέτρο έχουμε, θα έλεγε κανείς.

Και βέβαια η σφοδρότερη κριτική εναντίον του είναι ότι δεν κατάφερε τα πάντα. Δεν άλλαξε το ασφαλιστικό (η αλήθεια είναι ότι δεν τον άφησαν, θα τον έτρωγαν ζωντανό), αν και ήταν ο μόνος που το άγγιξε και το επεσήμανε ως γάγγραινα (που ακόμη και σήμερα σαπίζει). Στα χρόνια του συνέβη το σκάνδαλο του χρηματιστηρίου (λες και δεν υπάρχουμε κι εμείς που δεν παρασυρθήκαμε σαν παιδάκια από τη βία του εύκολου πλουτισμού) που το χρεώθηκε, ίσως και σωστά σε ένα βαθμό.

Προσωπικά θα πρόσθετα στο παραπάνω κυτίο παραπόνων μόνο έναν κάποιο ιδεολογικό μανιχαϊσμό στη ρητορική δεξιάς/αριστεράς, προοδευτικής/συντηρητικής παράταξη. Μια εύκολη αντίστιξη που θα έπρεπε να ανήκει στο παρελθόν και τη διαιώνισε. Κάνοντας όμως στην πράξη συμβιβασμούς για να πετύχει τους καθαρούς στόχους που έθετε.

Μπορεί κανείς να τον κατηγορήσει για μια ψευδή αίσθηση υπερανάπτυξης κατά την περίοδο των δύο θητειών του ως πρωθυπουργός. Όμως μήπως δεν υπήρξε αυτή η ανάπτυξη; Μήπως δική του ευθύνη ήταν η αλόγιστη διακυβέρνηση που ακολούθησε και οδήγησε στη χρεοκοπία; Μήπως αυτή η ανάπτυξη δεν αποθήκευσε και το απαραίτητο λίπος και δημιούργησε την απαραίτητη σταθερότητα για να ξεπεραστεί χωρίς πολύ χειρότερες συνέπειες η κρίση; Θα θέλαμε να φανταστούμε την κρίση εκτός Ευρωζώνης; Όχι.

Ακριβώς για το γεγονός, λοιπόν, ότι η χώρα είναι πρακτικά μια άλλη χώρα πριν και μετά τη διακυβέρνησή του θα τον κατηγοριοποιούσα επιδραστικά στο τρίπτυχο Βενιζέλος – Καραμανλής – Σημίτης. Και θα θυμάμαι ότι ο Έλληνας αγάπησε να μισεί αυτόν που δεν χώρεσε στο κακό του στερεότυπο. Αγάπησε να τον μισεί και να τον κοροϊδεύει φτηνά, όμως όταν ήταν να αποφασίσει ποιος θα του κάνει τη δουλειά, την ανέθετε σε αυτόν.

• Κώστας Σημίτης – Βιογραφία
• Κώστας Σημίτης: Τα επιτεύγματα και οι θέσεις του
• Κώστας Σημίτης: Το φιλμ της κυβερνητικής θητείας του – Από τα Ιμια στην ΟΝΕ και τα μεγάλα έργα
• Κώστας Σημίτης: Ένα αφιέρωμα στη ζωή και την παρακαταθήκη του από το ΕΡΤΝews
• Κώστας Σημίτης (1936-2025): «Στις αλλαγές προχωράς με συναινέσεις, κόντρα στο ρεύμα»
• Κώστας Σημίτης 1936 – 2025: Η διαδρομή, η δράση και η ζωή του σε σπάνιες εικόνες

Image credit: “Konstantinos Simitis” by boellstiftung is licensed under CC BY-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/?ref=openverse.

Είμαι άθεος αυτού του είδους:

1. Δεν ξέρω τι πάει να πει θεός, δεν έχω ακούσει κάποιο συνεπή ορισμό.
2. Για τους ορισμούς που έχω ακούσει, δεν έχω δει πειστικές αποδείξεις ύπαρξης θεού.
3. Αγνωστικιστές είμαστε όλοι κατά βάθος, αν είμαστε τίμιοι με τις έννοιες αυτές.
4. Ακολουθώ τις ελληνοχριστιανικές ορθόδοξες παραδόσεις της χώρας μου με χαρά, γιατί μεγάλωσα με αυτές και έχω συναισθηματικό δεσμό μαζί τους, άλλωστε είναι καλές αφορμές για διακοπές, ενώ πιστεύω ότι χρειαζόμαστε κοινωνικές συνήθειες που να μας ενώνουν.
5. Είναι φορείς της μητρικής μου γλώσσας, της Ελληνικής, είναι φορείς ιστορίας, είναι φορείς τέχνης.
6. Πιστεύω ότι η επιστημονική μέθοδος είναι η καλύτερη προσέγγιση της πραγματικότητας και δεν πιστεύω ότι υπάρχει κάτι άλλο πέρα από αυτό, την προσέγγισή της.
7. Διαχωρίζω πίστη και εμπιστοσύνη, η πίστη αφορά το δόγμα, η εμπιστοσύνη τα δεδομένα.
8. Πιστεύω ότι η κοινή πραγματικότητα υπάρχει και μπορώ να σου το αποδείξω με χιλιάδες τρόπους, ξεκινώντας καλά καλά από το ότι κατάφερες να διαβάζεις αυτές τις γραμμές, σε ένα σύγχρονο τεχνολογικό μέσο, που εγώ αποφάσισα κάποτε να γράψω κάνοντας συγκεκριμένες σκέψεις και εσύ να τις καταλαβαίνεις.
9. Σέβομαι την ανάγκη του ανθρώπου να προσεγγίσει το θέμα της θρησκείας συναισθηματικά ή επιλέγοντας να κρατήσει από αυτήν τα καλά και να απορρίψει τα κακά. Είναι ζήτημα συμφιλίωσης που είναι απαραίτητη για τη συνύπαρξη.
10. Δεν πιστεύω ότι οι ιστορικές αλλαγές γίνονται με άλματα ή επειδή μπορεί να πιστεύουμε ακράδαντα ότι μπορούμε να τις επιφέρουμε βολονταριστικά.

Πώς τα έβγαλα 10 τα παραπάνω, μη με ρωτήσεις.

Ο φιλελευθερισμός είναι ένας φιλοσοφικός, πολιτικός, οικονομικός τρόπος σκέψης που εστιάζει στην ελευθερία του ατόμου να αναπτυχθεί και να αξιοποιήσει τις δυνατότητές του. Δεν εστιάζει σε κάποια καθολική εκδοχή κοινωνικής τελειότητας ή δικαιοσύνης, αντίθετα με πολλά άλλα πολιτικά ρεύματα που το έκαναν αυτό και απέτυχαν παταγωγδώς και με μεγάλο τίμημα.

Υπόσχεται όμως μια δυναμική κατάσταση προσέγγισης της ατομικής και κοινωνικής ευημερίας και δικαιοσύνης, μια δυναμική -όχι τελική- κατάσταση μέσα από την οποία μπορούμε να προσεγγίσουμε την καλύτερη δυνατή ευημερία και δικαιοσύνη αφήνοντας ελεύθερους τους ανθρώπους να αναπτυχθούν και να εκμεταλλευτούν τις ατομικές τους ικανότητες.

Δεν το κάνει αυτό απόλυτα και χωρίς όρια αλλά μέσα από ένα πλαίσιο κανόνων, που κι αυτό δεν το καθορίζει εκ των προτέρων, είπαμε η προσέγγιση είναι δυναμική και αλλάζει με την εξέλιξη του ανθρώπου, αλλά αιτείται το πλαίσιο αυτό να είναι το ελάχιστο δυνατό που να εξασφαλίζει την περισσότερη δυνατή ελευθερία για όλους εξίσου!

Μια ενδιαφέρουσα κριτική είναι πως ο φιλελευθερισμός εστιάζει πολύ στο άτομο και την προσωπική του ευημερία, στον ατομισμό και πως αυτό υποτιμά την αξία του κοινωνικού συνόλου και της ομάδας. Η κριτική όμως αυτή καταρρέει εύκολα γιατί α) το άτομο παραμένει ελεύθερο να συμμετέχει στην κοινωνία και σε όποιες ομάδες επιθυμεί β) το σύνολο είναι αυτό που συλλογικά εγγυάται αυτή του την ελευθερία.

—

Σήμερα μας έδωσες μια πρώτη, εντυπωσιακή για τετράχρονο άνθρωπο, αντίληψή σου για την ιδιοκτησία:

Γυρίσαμα από τις καλοκαιρινές διακοπές, όπου έλειπες από το σπίτι πάνω από μήνα (χωριό, κάμπινγκ, πάλι χωριό). Επιστρέφοντας εμείς εντωμεταξύ για μερικές μέρες μόνοι με τη μαμά σου τακτοποιήσαμε τα παιχνίδια που είχες αραδιασμένα στο σαλόνι. Το εργοτάξιό σου! Όταν είδες το εργοτάξιο να λείπει ενοχλήθηκες. Μας εξήγησες ότι αυτός ο χώρος είναι δικός σου και έγινε δικός σου όταν γεννήθηκες ενώ πριν ήταν δικός μας. Δε δέχτηκες να είναι δικό σου το δωμάτιό σου και το σαλόνι κοινός χώρος. Μας εξήγησες ότι το γραφείο του μπαμπά ανήκει στο μπαμπά, το γραφείο της μαμάς ανήκει στη μαμά και ότι το σαλόνι είναι δικό σου. Αυτά.

Περνώντας ανέμενες στιγμές στο Στόμιο.

Και κάνοντας ανασκαφές για δεινόσαυρους.