Ο συντηρητισμός είναι μια έννοια παρεξηγημένη και δαιμονοποιημένη στις μέρες μας. Την εκλαμβάνουμε ως οπισθοδρόμηση, ως αντίσταση στην πρόοδο. Τη φιλτράρουμε μόνο μέσα από ακραίες προσλήψεις, όπως στην Ελλάδα η περίοδος της Χούντας με συνθήματα -επίσης παρεξηγημένα και δαιμονοποιημένα- όπως το “πατρίς-θρησκεία-οικογένεια”. Ή μέσα από λανθασμένους παραλληλισμούς, όπως ο φασισμός – στην πραγματικότητα ο φασισμός ήταν μια ακραία ριζοσπαστική ιδεολογία, καθόλου συντηρητική και το ότι ήταν καταστροφική κι απάνθρωπη δεν το αλλάζει αυτό, οι φασίστες ήθελαν βίαιη αλλαγή, όχι διατήρηση του κατεστημένου.
Ο συντηρητισμός καταρχάς δεν είναι μια συνεκτική ιδεολογία, δεν πιστεύει σε κάτι πολύ συγκεκριμένο. Είναι πρώτα από όλα ένας σκεπτικισμός απέναντι στην αλλαγή, μια ενστικτώδης αντίσταση. Αυτό θα πρέπει να μας ακούγεται και θετικό και χρήσιμο. Δεν είναι όλες οι αλλαγές καλές -πάρτε το φασισμό, για παράδειγμα- και όλες οι αλλαγές χρειάζονται λίγο ή περισσότερο βασάνισμα για να αφομοιωθούν οργανικά και όχι ριζοσπαστικά και συγκρουσιακά.
Συχνά μάλιστα μπερδεύουμε ως αποτέλεσμα συγκρούσεων κάποιες αλλαγές που συνέβησαν σε μια εποχή που έμοιαζε ριζοσπαστική, ενώ ούτε η εποχή ήταν ριζοσπαστική ούτε οι αλλαγές της ήταν αποτέλεσμα κάποιας σύγκρουσης. Πάρτε ως παράδειγμα την αλλαγή του οικογενειακού δικαίου στην Ελλάδα του 1980. Τη θεωρούμε σήμερα δεδομένη αλλά για την εποχή της ήταν τεράστια. Κι όμως η τότε κοινωνία ήταν έτοιμη να τη δεχτεί αυτή την αλλαγή, είχε ωριμάσει μέσα στον 20ο αιώνα και την ενσωμάτωσε πάνω-κάτω οργανικά και άμεσα. Όχι ότι δεν υπήρξαν αντιδράσεις -που, ναι, στο πλαίσιό τους ήταν συντηρητικές- αλλά θεωρούνταν περιθωριακές, ενώ, από την άλλη, δεν είχε υπάρξει κάποιο μαζικό κοινωνικό κίνημα που τις απαίτησε εκείνη τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο.
Ένας κατά τα φαινόμενα προοδευτικός άνθρωπος μπορεί να είναι συντηρητικός σε πολλά στοιχεία της ιδεολογίας του στην πράξη. Πχ δύσκολα θα διαπραγματευτεί αυτά που θεωρεί κεκτημένα. Αλλά δεν είναι όλα τα κεκτημένα θετικού προσήμου. Πχ η ισότητα απέναντι στο νόμο είναι, τα κλειστά επαγγέλματα δεν είναι. Θα μου πείτε, αυτό είναι υπό συζήτηση. ΟΚ, είναι, αλλά καταλαβαίνετε τι εννοώ, σίγουρα θα υπάρχει κάτι στις πεποιθήσεις που μπορεί να βελτιωθεί… εκτός κι αν οι πεποιθήσεις σας είναι ήδη τέλειες… οπότε σε αυτή την περίπτωση μάλλον είστε ό,τι συντηρητικότερο υπάρχει. Μη σκάτε όμως, αυτό μπορεί να μην είναι κακό γιατί μπορεί οι πεποιθήσεις να είναι πράγματι τέλειες!
Ας δούμε άλλο ένα παράδειγμα, που υπό μία έννοια είναι αντιφατικό. Έχουμε το οικολογικό κίνημα και την κλιματική αλλαγή. Γενικά υπάρχει συμφωνία ότι το οικολογικό κίνημα έχει καλές προθέσεις, να προστατέψει το περιβάλλον και τον άνθρωπο. Θέλει να συντηρήσει κάτι, έναν υπέρτερο οργανισμό του ατόμου! Άρα είναι συντηρητικό. Και οι τρόποι που επιλέγει να προωθήσει, μετά την πρώτη ανάγνωση, είναι συχνά ευθέως συντηρητικοί, πχ αποβιομηχάνιση, μηδέν εκπομπές κλπ. Θα ήταν κάπως πιο προοδευτικοί αν είχαμε μια άλλη λύση έτοιμη και βιώσιμη, αλλά πχ οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας δεν είναι σε αυτό το στάδιο. Και τα πυρηνικά τα έχει δαιμονοποιήσει. Τι είναι συντηρητικό και τι προοδευτικό εδώ τελικά;
Πέρα από την πλάκα, ας αναλογιστούμε τον ακραίο συντηρητισμό ιδεολογιών, όπως η κομμουνιστική, που με την ψευδαίσθηση της τέλειας κοινωνίας, ό,τι κι αν σημαίνει αυτό, που δε σημαίνει τίποτα ή τελοσπάντων τίποτα κοινό για όλους, ώστε να υπάρχει περίπτωση να συνεννοηθούμε πάνω του, με την επίφαση μιας ρομαντικής ιδέας, λοιπόν, αυτή γίνεται ολοκληρωτική. Ακριβώς για να προστατευτεί από την κριτική πάνω της και να -πώς αλλιώς να το πεις- να συντηρηθεί στην εξουσία. Βέβαια, ακόμη κι όταν δεν έχει την εξουσία η κομμουνιστική ιδεολογία πάλι συντηρητική είναι. Στην πράξη έχει αποδείξει ότι τις αρχές της τις θεωρεί ιερές με θρησκευτική ευλάβεια και δεν τις αναθεωρεί. Μάλιστα, όσοι μέσα της τολμούν να αναθεωρήσουν κάτι αυτομάτως παίρνουν την ταμπέλα του ρεβιζιονιστή (αναθεωρητή, δηλαδή, λες και αυτό είναι κάτι αυτόματα κακό) και εξοστρακίζονται.
Αλλά, επιστρέφοντας στον ίδιο το συντηρητισμό, αυτός τελικά αφορά την έμφαση στην ανθρώπινη κοινωνία ως ένα συνολικό οργανισμό και στην προσπάθεια διατήρησής της. Αυτό προσπαθεί να συντηρήσει ο συντηρητισμός: την ανθρώπινη κοινωνία. Βάζει στο επίκεντρο την κοινωνία ως το μέσο στο οποίο ο άνθρωπος δρα και ως τη βάση στην οποία δρα. Αν αυτή υπάρχει και λειτουργεί, τότε μπορεί και το άτομο να λειτουργήσει.
Αυτή η σχέση είναι ελαστική. Μπορεί να γίνει φιλελεύθερη, όταν η κοινωνία ενδιαφέρεται για την ποιότητα της ζωής του ατόμου και την ευημερία του, αλλά μπορεί να γίνει και καταπιεστική, όταν η κοινωνία ενδιαφέρεται για τη γραφειοκρατική συντήρησή της. Αλλά, υπό αυτή την ανάγνωση, ο συντηρητισμός λανθασμένα κρίνεται αυτομάτως ως οπισθοδρομικός. Είναι μια στάση -από τις πολλές- μέσα στην κοινωνία που με σκεπτικισμό και προσοχή φιλτράρει τις άλλες τάσεις από την υπερβολή, το ριζοσπαστισμό, την αταξία.
Η συνοχή και η σταθερότητα μιας κοινωνίας έχει τεράστια αξία. Η συνοχή μπορεί να δώσει κοινά οράματα και η σταθερότητα τη βάση για ανάπτυξη και ευημερία. Κανείς δεν αναπολεί επαναστατικές περιόδους. Μπορεί να τις θυμόμαστε για λόγους ιστορικής μνήμης, και πολύ καλά κάνουμε, αλλά κανείς δε θέλει να ζει την επαναστατική περίοδο. Όλοι θέλουμε να ζούμε περιόδους ομόνοιας και σταθερότητας, γιατί μόνο μέσα σε αυτές μπορούμε να διασφαλίσουμε την προσπάθειά μας για μια κάποια όποια ευτυχία!
Άρα πρέπει, οφείλουμε, να ενδιαφερόμαστε και για τις συντηρητικές ιδέες και να κρατάμε μια ισορροπία που θα μπορεί να μας εξασφαλίζει κοινωνική σταθερότητα και ασφάλεια αλλά και θα διευρύνει τον ηθικό μας κύκλο, έτσι ώστε όσο το δυνατόν περισσότεροι άνθρωποι να μπορούν να απολαύσουν τη σταθερότητα αυτή. Ο συντηρητισμός είναι μια δύναμη απαραίτητη στην κοινωνία.
Κείμενο με ιδέες από:
- Edmund Burke, “Reflections on the revolution in France”
- Roger Scruton,”The meaning of conservatism”
- Johnathan Haidt, “The righteous mind”
“Edmund Burke” by Mike Rawlins is licensed under CC BY-NC-ND 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/2.0/.
[Featured image: “Edmund Burke” by Mike Rawlins is licensed under CC BY-NC-ND 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/2.0/. ]
εκτύπωση Κατηγορίες: απόψεις, πολιτική, φιλοσοφία | rss 2.0 | trackback