Λογικά όταν ακούτε τη λέξη καταναλωτισμός κάτι μέσα σας θα κλωτσάει αυτόματα: είναι μια έννοια αρνητικά φορτισμένη. Κρύβει μια υπερβολή που δε μπορούμε να προσδιορίσουμε ακριβώς αλλά μας είναι ξεκάθαρο ότι είναι τέτοια: ότι πρόκειται για κάτι που ξεπερνάει ένα κάποιο μέτρο. Αλλά ποιο μέτρο; Έχω πρόβλημα με τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε την έννοια αυτή.
Όσοι είμαστε της γενιάς μου θα θυμόμαστε τον καταναλωτισμό ως μια από τις κλασικές έννοιες που χρησιμοποιούσαμε στην έκθεση για τις Πανελλήνιες, όταν προσπαθούσαμε να αποδείξουμε ότι μπορούμε να σκεφτούμε κριτικά απέναντι στην κοινωνία μας. Και ο καταναλωτισμός μαζί με την αποξένωση και την αλλοτρίωση και την κατάπτωση των ηθικών αξιών ήταν από τα στανταράκια. Μάθαμε από νωρίς να κρίνουμε την εποχή μας αυστηρά. Πολύ αυστηρά.
Σταθήκαμε όμως να σκεφτούμε ποτέ τι είναι καταναλωτισμός; Πότε δηλαδή κάποιος υποκύπτει στον καταναλωτισμό και πότε τηρεί το μέτρο; Ποιο μέτρο; Ακούγαμε να μας λένε και για τους αρχαίους για το παν μέτρον άριστον και ου εν το πολλώ το ευ. Τι είναι όμως μέτρον στην κατανάλωση; Ένα σπίτι με ένα καναπέ; Ένα σπίτι με ένα καναπέ και μια τηλεόραση και ένα αυτοκίνητο; Ένα σπίτι με τα απαραίτητα; Ποια είναι τα απαραίτητα και ποιος τα καθορίζει.
Έχω την αίσθηση ότι καταναλωτισμός μπορεί να είναι κάτι τόσο γενικό και εύπλαστο που να ταιριάζει όπου θέλουμε. Για ένα κάτοικο φτωχής χώρας της Αφρική ο Έλληνας είναι υπερκαταναλωτής. Για τον παππού μου που γεννήθηκε τη δεκαετία του 1920 ο Έλληνας του 1990 ήταν υπερκαταναλωτής. Για έναν Αμερικανό με διώροφο σπίτι με κήπο υπερκαταναλωτής είναι κάποιος με διώροφο σπίτι με κήπο και βίλα στο βουνό ή τη θάλασσα. Κι αν η έννοια ταιριάζει όπου θέλουμε γίνεται εύκολα εργαλείο κοινωνικής ηθικολογίας. Καλοί είναι αυτοί που τηρούν το μέτρο, αλλά μάλλον δε μπορούν να κάνουν και διαφορετικά γιατί δεν τους το επιτρέπει η οικονομική τους κατάσταση, ενώ κακοί είναι όσοι η οικονομική τους κατάσταση τους επιτρέπει αγαθά που για τους πρώτους είναι πολυτέλειες, όμως κι αυτοί πολύ θα τα ήθελαν.
Εκτός από την αρχαιολατρεία με τα τσιτάτα της έχουμε και τη χριστιανική ηθική που την έχουμε προσλάβει ως μια επιταγή ταπεινότητας. Δεν την τηρούμε, αλλά είμαστε εμποτισμένοι με αυτό που θεωρεί καλό. Ο πλούτος δεν είναι καλός, μας αποστρέφει από τα ανώτερα τα πνευματικά.
Από κοντά και πνευματική ελίτ που μας μεγάλωσε. Οι ηθικές και πνευματικές αξίες είναι πάνω από όλα και τα γήινα είναι τετριμμένα και κατώτερα. Μάλιστα η επιμονή στα υλικά αγαθά είναι μια καπιταλιστική εκτροπή που μας απομακρύνει από την ανθρώπινη πεμπτουσία. Ποια είναι αυτή η πεμπτουσία; Κανείς δεν ξέρει ακριβώς, κάτι όχι υλικό, κάτι ανώτερο.
Κι ακόμα πρέπει να υπάρχει μέσα μας κάτι εξελικτικό που αντιδράει στα υλικά αγαθά και τον πλούτο αλλά -προσοχή- όταν δεν τον έχουμε εμείς. Η έννοια της ανισότητας σα να αντανακλά πάνω μας από την προϊστορία των φυλών των 150 ατόμων που μοιράζονταν τα πάντα για να επιβιώσουν και, αν κάποιος έκλεβε ή ξεχώριζε, μάλλον παρασιτούσε ενάντια στην ομάδα, μάλλον είχε κλέψει από τον κοινό ντορβά ή δεν είχε συνεισφέρει αρκετά σε αυτόν.
Μη με παρεξηγήσετε, όλοι έχουμε μέσα μας κάποια αίσθηση του μέτρου. Έχω κι εγώ τη δική μου. Όμως αυτή προκύπτει πολύ υποκειμενικά. Ακόμη κι αν την εκλεπτύνουμε ή την καλλιεργήσουμε πάλι υποκειμενική θα είναι και θα λειτουργεί συγκριτικά με αυτό που έχουμε βιώσει στην εποχή μας και στον τόπο μας. Και όλοι θέλουμε να καλυτερεύσουμε το βιοτικό μας επίπεδο. Το ίδιο ένστικτο λειτουργεί απλά με διαφορετικές αφετηρίες. Δεν έχω πρόβλημα με τα υλικά αγαθά. Ούτε με τα πολλά υλικά αγαθά. Αν είχα πάρα πολλά λεφτά πιστεύω ότι θα προσπαθούσα να κάνω κάτι για το γενικό καλό. Όχι κάτι που να χαρίζει απλώς λεφτά. Αλλά αυτό είναι θεωρητικό. Θέλω να πω καλό είναι να προσπαθεί να βρει ο καθένας το όριο μέσα του. Δε θεωρώ καλό να προσπαθεί να ορίσει το όριο των άλλων. Επίσης καλό είναι να νοιάζεται για το κοινό καλό. Αλλά δε μπορούμε να του επιβάλουμε το πώς και αν θα το κάνει αυτό.
Υπάρχει όμως και μια άλλη διάσταση στη βάση του καταναλωτισμού. Όπως είπα και παραπάνω όλοι θέλουμε να βελτιώσουμε το βιοτικό μας επίπεδο και υπάρχει μια γενική αίσθηση για το τι είναι αναμενόμενο να ποθεί κανείς ανά εποχή και τόπο. Τι είναι εφικτό δηλαδή. Και αυτή η αίσθηση μονίμως και σπρώχνεται προς τα πάνω, με ολοένα και καλύτερα και περισσότερα αγαθά και απολαύσεις. Είναι κάτι καλό, είναι κάτι θεμιτό, είναι κάτι οργανικό. Κανείς δε θα πει σε κανένας ποιο είναι το όριο της καλής ζωής. Μπορεί να υπάρχουν άκρα όμως ο άνθρωπος πρέπει να είναι ελεύθερος να επιδιώξει τη βελτίωση της ζωής του αρκεί να μη γίνεται αυτό εις βάρος της αντίστοιχης επιδίωξης των υπολοίπων φυσικά.
Αυτή η ανάγκη πιστεύω βρίσκεται και στη βάση της απίστευτης ανάπτυξης και ευημερίας που έχει βιώσει σχεδόν καθολικά ο δυτικός άνθρωπος τα τελευταία 70 χρόνια. Δεν ακούγεται ποιητικό ή υπερβατικό αλλά αυτή η επιθυμία για καλύτερη ζωή οδηγεί οικονομίες να λειτουργούν, να εφευρίσκουν, να δημιουργούν, να λύνουν απίστευτα προβλήματα κατασκευής, παραγωγής και εφοδιαστικής αλυσίδας σε παγκόσμιο επίπεδο. Ναι είναι ο κακός καπιταλισμός που μιλά στα χαμηλά ανθρώπινα ένστικτα για καλύτερη ζωή. Λες και έχει κάτι κακό αυτή η ζωή, λες και είμαστε κοσμοκαλόγεροι που χρωστάμε κάπου λιτή ζωή.
Αυτή η ανάγκη, που κακώς λοιδορείται ως καταναλωτισμός, είναι που οδηγεί σε ανάπτυξη, η ανάπτυξη οδηγεί σε αύξηση του βιοτικού επιπέδου, για να λειτουργήσει χρειάζεται παιδεία και επιστήμη, η παιδεία και η επιστήμη γίνονται τεχνολογία, που μπορεί να την απολαύσει πλέον ο καθένας, η καλή ζωή οδηγεί σε κοινωνίες πιο δίκαιες, πιο ισότιμες, πιο δημοκρατικές πιο ελεύθερες και όλο αυτό λειτουργεί σε κύκλους θετικής ανάδρασης.
Τέλος είναι αυτή η ανάγκη που μιλά στην ανάγκη του ατόμου για ελεύθερη οικονομική έκφραση. Ο ένας θα παράγει αυτό που ο άλλος χρειάζεται και αυτό θα λειτουργήσει σε παγκόσμιο πλέον επίπεδο. Καταναλωτισμός και ελευθερία πάνε μαζί, τόσο στην παραγωγή των αγαθών όσο και στην κατανάλωσή τους. Επομένως, ας αναλογιστούμε λίγο περισσότερο μήπως αυτή η έννοια είναι κάπως δαιμονοποιημένη και ας της αναγνωρίσουμε τη συμβολή της στην ευημερία μας. Ας το θυμηθούμε αυτό κάθε φορά που ψωνίζουμε κάτι. Ήταν κάτι απαραίτητο ή κάτι που μας κάνει τη ζωή λίγο καλύτερη; Και ας το απενοχοποιήσουμε για να το απολαύσουμε.
[Featured image credit: “Consumerism will free this world” by fisserman is licensed under CC BY-NC-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/2.0/]
εκτύπωση Κατηγορίες: απόψεις, οικονομία | rss 2.0 | trackback