Η αριστερά, ανάμεσα σε πολλά, έχει ένα χαρακτηριστικό που διαπερνά σχεδόν ό,τι κάνει: θεωρεί πως οι απόψεις της είναι οι μόνες σωστές και, σαν αποτέλεσμα διακόπτει κάθε συζήτηση ή αμφισβήτησή τους. Φέρεται σαν ελίτ με το περίφημο ηθικό της πλεονέκτημα. Το high moral ground. Κοιτά τον υπόλοιπο κόσμο από ψηλά με τη βέβαιη γνώση πως έχει δίκιο, απλά και μόνο επειδή -θεωρεί η ίδια- έχει καλές προθέσεις και επιθυμεί ισότητα και ειρήνη κλπ κλπ κλπ και ο υπόλοιπος κόσμος θα όφειλε να συμφωνεί έτσι απλοϊκά και αυτόματα με τις επιταγές της.
Θα έλεγε κανείς ότι το ηθικό αυτό πλεονέκτημα της αριστεράς ήταν ελληνικό φαινόμενο, αποτέλεσμα των επιπτώσεων του εμφυλίου της Ελλάδας, των αδικιών ενάντια στους αριστερούς την εποχή που τον ακολούθησε, της εξιδανίκευσης του αγώνα τους και η μετέπειτα επικράτησή της μέσα από το πρίσμα του ΠΑΣΟΚ. Όμως το φαινόμενο αυτό είναι παγκόσμιο και ίσως η ελληνική του εκδοχή είναι μάλλον αποτέλεσμα των διεθνών αριστερών προταγμάτων. Ας πάρουμε έναν πολύ χαρακτηριστικό και επιδραστικό αριστερό στοχαστή του περασμένου αιώνα, το Χέρμπερτ Μαρκούζε.
Σημείωση: η κριτική του Μαρκούζε για το σύγχρονο άνθρωπο του 20ου αιώνα και τον καταναλωτισμό του και την αποξένωση μπλα μπλα μπλα θα είναι μάλλον οικεία σε όσους έδωσαν κάποτε Πανελλήνιες εξετάσεις με το σύστημα των δεσμών από το μάθημα της έκθεσης, όπου οι απόψεις του παρουσιάζονταν σαν απλό θέσφατο χωρίς κριτική ή αμφισβήτηση από τους εκθεσάδες της εποχής. Δουλειά τους ήταν να γράψουμε καλά, όχι να σκεφτούμε κριτικά, δεν τους αδικώ. Τελοσπάντων.
Τι έλεγε λοιπόν ο Μαρκούζε; Ότι ο σύγχρονος άνθρωπος έχει αποξενωθεί από τις πραγματικές του ανάγκες και ότι διαμορφώνεται από έναν ακράτητο καταναλωτισμό, ο οποίος είναι αυτός που τον εισαγάγει στην κοινωνία. Ότι ο σύγχρονος άνθρωπος υποκύπτει σε ψευδείς ανάγκες, καταναλωτικές, που τις διαχωρίζει από τις πραγματικές ανάγκες, δηλαδή αυτές της επιβίωσης, φαγητό, σπίτι, ελευθερία. Ότι ο σύγχρονος άνθρωπος άγεται και φέρεται από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και τον πολιτικό διάλογο.
Διακρίνετε κάτι σε αυτή την -σε πρώτη ανάγνωση- ενδιαφέρουσα ερμηνεία; Παρατηρήστε λέξεις όπως “πραγματικές ανάγκες”, “ψευδείς ανάγκες”. Υπάρχουν λοιπόν πραγματικές και ψευδείς ανάγκες στις οποίες ο σύγχρονος άνθρωπος υποκύπτει και… ποιος είναι ο κριτής της αλήθειας ή του ψεύδους των αναγκών; Ο αριστερός Μαρκούζε φυσικά! Ο άνθρωπος δεν έχει αυτενέργεια και ευθύνη. Τον ελέγχει το σύστημα. Ποιος θα τον απελευθερώσει; Ο Μαρκούζε και η αριστερά. Μάλιστα για το Μαρκούζε η άσκηση βίας δεν είναι εκτός συζήτησης όταν μιλάμε για μια τέτοια απελευθέρωση!
Αυτή είναι μια μόνιμη επωδός των αριστερών ιδεών που πηγάζει από τον Μαρξ αλλά εκλεπτύνθηκε πολύ από τους επιγόνους του τον 20ο αιώνα. Ότι δηλαδή ο άνθρωπος χρειάζεται σωτήρα γιατί δεν είναι ικανός από μόνος του να αποφασίσει για τον εαυτό του. Και ο σωτήρας θα είναι αυτός που έκανε την παρατήρηση αυτή και γνωρίζει καλύτερα από τον εκάστοτε άνθρωπο το καλό του. Η ελίτ δηλαδή γνωρίζει καλύτερα.
Αγνοεί αυτή η κριτική ότι αυτό που ονομάζει καταναλωτισμό και σύστημα είναι από τις πιο δυνατές δυνάμεις που έσπρωξαν μπροστά την ανθρώπινη ιστορία. Η ανάγκη για βελτίωση του βιοτικού επιπέδου που ώθησε τον άνθρωπο να ταξιδέψει και να κάνει εμπόριο και να ανταλλάξει ιδέες τουλάχιστον για όσα χρόνια έχουμε ιστορικά δεδομένα και μάλλον για πολύ πιο πίσω. Και πώς μετουσιώθηκε σε πράξη με τον καλύτερο -μέχρι τώρα- τρόπο αυτή η ανάγκη; Με το καπιταλιστικό σύστημα και τις φιλελεύθερες δημοκρατίες. Αλλά αυτό διαφεύγει από το Μαρκούζε και την αριστερά, γιατί ο καπιταλισμός και οι φιλελεύθερες δημοκρατίες είναι ο καταπιεστής και όχι ο απελευθερωτής. Δεν έχει σημασία που μόνο μέσα σε αυτές κατάφεραν να ανθίσουν και οι ίδιες οι δικές τους ιδέες και να διαδοθούν, τη στιγμή που στον υπόλοιπο κόσμο κυριαρχούσε είτε η υπανάπτυξη είτε οι κομμουνιστικέ δικτατορίες.
Να είμαι όμως δίκαιος και με τον Μαρκούζε. Μια κριτική του καταναλωτισμού δεν είναι αχρείαστη. Ένα καμπανάκι κινδύνου στην υπερβολή είναι χρήσιμο. Αλλά ο τελικός κριτής αυτού θα είναι ο ίδιος ο άνθρωπος και όχι μια ανώτερη ελίτ που γνωρίζει καλύτερα. Επίσης να πω ότι ο Μαρκούζε κριτίκαρε και τη σκληρή γραφειοκρατία της ΕΣΣΔ, δεν ήταν ανοιχτά αυταρχικός. Όμως οι ιδέες που έσπειρε υπέκρυπταν τον αυταρχισμό των πνευματικών ελίτ που γνωρίζουν καλύτερα από εμάς για εμάς και δεν προτείνουν απλώς, αλλά επιβάλουν. Και αυτές οι ελίτ επικράτησαν ιδεολογικά στον 20ο αιώνα σε όλη τη Δύση.
Αυτή, λοιπόν, την τάση, του ελιτισμού των εύκολων ιδεών, που μπορεί να πηγάζουν από καλές προθέσεις καλών ανθρώπων, αλλά εκφράζονται με απλουστευτικές και απόλυτες ερμηνείες, την παρατηρώ ως σταθερό χαρακτηριστικό των αριστερών πεποιθήσεων. Παρατηρήστε το κι εσείς στις συζητήσεις σας.
“Unnamed herbert marcuse” by Isaactrius is licensed under CC BY-SA 4.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/?ref=openverse.
