Τάκης Μπουγιούρης

Ο Στήβεν Πίνκερ στο Enlighetnment Now αναφέρει τη συμπάθεια μεγάλου ποσοστού της διανόησης του 20υ αιώνα στη φιλοσοφία του Νίτσε ως μεγάααλο πρόβλημα. Ο Νίτσε, λέει, αποτέλεσε και ιδεολογικό υπόβαθρο του φασισμού και ναζισμού και ακόμη και του σταλινισμού. Μιλάει για τον υπεράνθρωπο που θα επιβληθεί στους κατώτερους ανθρώπους. Και τα απολυταρχικά καθεστώτα αυτά τα είδε με καλό μάτι ένα μεγάλο επίσης ποσοστό της διανόησης του 20ου αιώνα. Τι κρυβόταν πίσω από αυτή την ανίερη σχέση;

Η Ευρώπη των εθνεγερσιών του 19ου αιώνα ήταν κατά το Νίτσε μια ξεπεσμένη Ευρώπη. Το αρχαίο κλέος της Αθήνας και της Ρώμης και των αυτοκρατοριών είχε περάσει μέσα από το φίλτρο της αδυναμίας του Χριστιανισμού που κήρυξε την ταπεινότητα και την ισότητα. Για το Νίτσε ο Χριστιανισμός τότε είχε νικήσει με αυτές τις αξίες! Αλλά για το Νίτσε αυτή η νίκη ισοδυναμούσε με παρακμή. Ο ρωμαλέος άνθρωπος της αρχαιότητας είχε παρακμάσει σε ταπεινό ανθρωπάκο. Ο υπεράνθρωπός του έπρεπε να επικρατήσει με την ισχύ του.

Αυτή η φιλοσοφία μεταφέρθηκε στον Α’ ΠΠ και στο μεσοπόλεμο σε επίπεδο εθνικό, όπου ένας ακραίος ιδεαλισμός πήρε τα ηνία ορίζοντας ότι το έθνος είναι η φυσική κατάσταση του ανθρώπου. Τα δυνατά έθνη θα επικρατήσουν στα αδύναμε όπως ο υπεράνθρωπος στον ανθρωπάκο. Αυτή τη φιλοσοφία ακολούθησαν Χίτλερ και Μουσολίνι. Αυτή η φιλοσοφία κρυβόταν και πίσω από το Στάλιν. Όλοι αυτοί, με τον τρόπο τους ο καθένας, ήθελαν μονομιάς την κατάρριψη του ξεπεσμένου καθεστώτος και την οικοδόμηση ενός νέου. Την οικοδόμηση κοινωνιών πάνω στη φανταστική αξία των ανώτερων εθνών οι φασίστες και οι ναζί, την οικοδόμηση του νέου ανθρώπου οι κομμουνιστές. Καμία έγνοια για την ανθρώπινη ζωή, μόνο ακραίος, μιλιταριστικό ιδεαλισμός που σαρώνει στο διάβα του και στον σκοπό του.

Αυτό τον αλλοπρόσαλλο ιδεαλισμό βλέπει ο Πίνκερ και στον Τραμπ. Η ρητορική του Τραμπ είναι ότι οι η Αμερική βρίσκεται σε παρακμή, ότι οι θεσμοί της έχουν καταπέσει, ότι χρειάζεται σωτηρία, αυτός είναι η αποκρυστάλλωση του εθνικού σκοπού, ο σωτήρας, και οι σχέσεις με τα άλλα έθνη είναι σχέσης είτε σύγκρουσης είτε καθαρής εμπορικής συναλλαγής.

Η Αμερική είχε πράγματι πρόβλημα πριν τον Τραμπ. Οι Δημοκρατικοί κυριαρχούσαν ιδεολογικά και οι Ρεπουμπλικανοί δεν ήταν πολύ διαφορετικοί στην πράξη. Το εκκρεμές είχε γείρει σε μια πλευρά. Μια πλευρά που είχε παθογένειες (τεράστιο κράτος πρόνοιας, ανισότητες, μεγάλο μέρος των βαθέων ΗΠΑ παραμένει οικονομικά δεκαετίες πίσω, ιδεολογική υπεροχή της αριστεράς και μαρξιστικής αριστεράς στην περίφημη αμερικανική ακαδημία, πολωτικά σχήματα εξουσίας λευκοί-μαύροι, άνδρες-γυναίκες, αμερικανοί-μετανάστες, κλιματική κρίση-κλιματικός ρεαλισμός).

Δυστυχώς ο εκφραστής της άλλης πλευράς είναι ένας ακραίος και τώρα γέρνει το εκκρεμές από την άλλη, προσπερνώντας με ταχύτητα και αδιαφορία το κέντρο.

[Featured image credit: “Nietzsche” by eozikune is licensed under CC BY-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/.]

Disclaimer: το παρακάτω άρθρο ξεκίνησε ως συζήτηση ανάμεσα σε φίλους συνομήλικους σε ένα ιδιωτικό chat, στη συνέχεια πήρα τη στιχομυθία από εκεί και την πέρασα στο Chat GPT, ζητώντας του να την κάνει άρθρο, το επιμελήθηκα λίγο και ιδού, δεν είναι καθόλου κακό: 

Η εφηβική μελαγχολία συχνά περιγράφεται ως μια ωραία πολυτέλεια. Έχεις όλη τη ζωή μπροστά σου, άπειρες δυνατότητες, και παρ’ όλα αυτά σε πλακώνει ένα βάρος που δεν ξέρεις από πού έρχεται. Είναι μια περίοδος όπου πενθείς, χωρίς να ξέρεις ακριβώς τι χάνεις. Κι όμως, αυτό το παράδοξο συναίσθημα φαίνεται να είναι πιο πολιτισμικά φορτισμένο απ’ όσο νομίζουμε. Ήταν όμως πάντα έτσι; Μάλλον όχι.

Αν κοιτάξουμε την ανθρώπινη ιστορία, η ιδέα του “έφηβου” όπως τον αντιλαμβανόμαστε σήμερα δεν υπήρχε. Στις περισσότερες προ-βιομηχανικές κοινωνίες η ζωή προχωρούσε από την παιδική ηλικία κατευθείαν στην ενηλικίωση: δουλειά, ευθύνες, συχνά γάμος, όλα πριν καν προλάβει κάποιος να πει «τι θέλω να κάνω με τη ζωή μου».

Η εφηβεία υπήρχε βέβαια βιολογικά, οι ορμόνες δεν είναι εφεύρεση του μοντερνισμού, αλλά κοινωνικά ο ρόλος ήταν ξεκάθαρος. Δεν υπήρχε χρόνος ούτε χώρος για εσωτερικά δράματα. Αυτά θα ήταν μια πολυτέλεια, ίσως για λίγους. Η μετάβαση ήταν σύντομη, οριοθετημένη και με σκοπό: η επιβίωση και οι ανάγκες έρχονταν πρώτες.

Αντίθετα, στη δυτική μεταμοντέρνα κοινωνία, η εφηβεία έχει μετατραπεί σε μια εκτεταμένη και ασαφή περίοδο «ούτε παιδί ούτε ενήλικος», όπου ο έφηβος καλείται να βρει τον «αληθινό του εαυτό». Μπορεί να ξεκινά στην ηλικία των 12-14 ετών και να τελειώνει προς τα 25, ενώ τα παλλιροϊκά της κύματα μπορεί να επηρεάζουν το άτομο ακόμη περισσότερο.

Από τον Ρομαντισμό και μετά, η ιδέα της εσωτερικής ταραχής απέκτησε κύρος. Η θλίψη, η μοναχικότητα, οι μεγάλες υπαρξιακές σκέψεις έγιναν ένδειξη πνευματικού/ψυχικού “βάθους”. Η ψυχολογία ήρθε λίγο αργότερα να βάλει θεωρητικό πλαίσιο, όπου η ομφαλοσκόπηση απέκτησε επιστημονική νομιμοποίηση και το εφηβικό άγχος εντοπίστηκε, κανονικοποιήθηκε και μέχρι και τραγουδήθηκε από την ποπ κουλτούρα.

Σήμερα, το μοντέλο αυτό έχει εδραιωθεί σε βαθμό που να θεωρείται αυτονόητη. Ο κόσμος περιμένει από τους εφήβους να έχουν άποψη για την αυτοπραγμάτωσή τους, να είναι κοινωνικά και πολιτικά συνειδητοποιημένοι, να διαχειρίζονται την πίεση του σχολείου, του μέλλοντος, του δικού τους και του κόσμου ολόκληρου, της κλιματικής κρίσης.

Δεν είναι περίεργο που η εφηβική μελαγχολία έχει γίνει σχεδόν εγγυημένο στάδιο. Κάποιες φορές μάλιστα μοιάζει να ενισχύεται, ακόμη και τεχνητά, από ένα σύστημα που επιβραβεύει τη διαρκή ανησυχία και τη δραματοποίηση της εσωτερικότητας, που αναδεικνύει την ανθρώπινη ευαισθησία και ευαλωτότητα ως στοιχεία αποδεκτά και όχι προβληματικά που εμποδίζουν την ανάπτυξη του ατόμου.

Οι ορμόνες είναι πραγματικές, αλλά δεν εξηγούν τα πάντα. Η βιολογία παίζει τον ρόλο της, η συναισθηματική ευαισθησία, η ερωτική επιθυμία, η καθυστέρηση ωρίμανσης του προμετωπιαίου φλοιού, η τάση για ρίσκο και δράση, όλα είναι υπαρκτά στοιχεία της εφηβείας. Αν τα συνδυάσουμε με τη βροχή πληροφορίας που δέχεται ένας έφηβος σήμερα και το ρυθμό που το ίδιο του το σώμα εξελίσσεται έχουμε ένα κοκτέηλ δυνητικά εκρηκτικό. Ο εσωτερικός κόσμος του εφήβου είναι ένα πεδίο μάχης.

Αλλά αυτά τα χαρακτηριστικά, σε μια κοινωνία που απαιτεί από τον νέο άνθρωπο να είναι προσεκτικός, λογικός, υπολογιστικός, να σχεδιάζει το μέλλον του από νωρίς, να είναι σωστός και ευαίσθητος, καταλήγουν να μοιάζουν προβληματικά. Σαν να ευνουχίζεται ο αυθορμητισμός, που κάποτε ήταν απαραίτητος για να βγει ο έφηβος στον κόσμο και για τον οποίο τον έχει προγραμματίσει η φύση του.

Σε έναν κόσμο που όλα πρέπει να φιλτραριστούν, να ερμηνευθούν, να αναλυθούν, η αυθόρμητη ένταση της εφηβείας συχνά είτε καταπνίγεται είτε αποδίδεται αποκλειστικά σε συστημικές αιτίες: στην κοινωνία, στο περιβάλλον, στον καπιταλισμό, στην κρίση. Οι νέοι καλούνται να διαχειριστούν το βάρος του κόσμου πριν προλάβουν να διαχειριστούν το βάρος του εαυτού τους. Και κάπου εκεί, η μελαγχολία γίνεται όχι μόνο αναμενόμενη, αλλά και πολιτισμικά νομιμοποιημένη, σχεδόν επιβεβλημένη.

Τελικά, τι είναι η εφηβική θλίψη; Το σημαντικό, θα έλεγε κανείς, δεν είναι να την εξιδανικεύουμε αλλά ούτε και να την καταδικάζουμε. Αλλά να την αναγνωρίζουμε ως μέρος μιας μετάβασης που σήμερα γίνεται πιο θολή και πιο παρατεταμένη από ποτέ. Ίσως το πραγματικό ζητούμενο δεν είναι να προστατεύσουμε τους εφήβους από τη θλίψη, αλλά να τους βοηθήσουμε να βγουν από την ακινησία της, να περάσουν από το ταβάνι που κοιτούν, στη ζωή που τους περιμένει.

Αυτά μας έγραψε το AI, με διάφορες αλλαγές και προσθήκες δικές μου. Και έχω να προσθέσω το παρακάτω: 

Η σύγχρονη ζωή μας έχει προσφέρει μια κατάρα και μια ευχή ταυτόχρονα. Η ιδέα μιας καλής ζωής δεν είναι μακρινή και σε μεγάλο βαθμό οι μετα-βιομηχανικές κοινωνίες την έχουν πετύχει ή είναι σε θετική πορεία. Μάλιστα οι άνθρωποι των κοινωνιών αυτών έχουν και μια ίσως θολή αλλά υπαρκτή αίσθηση ιδανικότητας για αυτή τη ζωή και ταυτόχρονα αισθάνονται ότι οι κοινωνίες τους τους την έχουν υποσχεθεί κιόλας. Έτσι όμως μονίμως αναμετρώνται με αυτό το θολό ιδανικό και με την ιδέα του δικαιώματος σε αυτό. Και η αναμέτρηση αυτή τους βρίσκει πάντα να υστερούν και το άγχος αναπόφευκτο.

[Featured image credit: “Angst” by CBS_Fan is licensed under CC BY-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/]

Ο Αλέξης Τσίπρας, τώρα που έγραψε την Ιθάκη του, είναι το πιο επιτυχημένο παράγωγο των στρεβλώσεων της Μεταπολίτευσης, μιας εποχής αντιθέσεων αλλά μακροσκοπικά προόδου και ανάπτυξης, βελτίωσης της ζωής μας σε κάθε επίπεδο: βιοτικό, πολιτικό, οικονομικό, δικαιωμάτων, εκπαιδευτικό και γενικότερα ανθρώπινης ευημερίας.

Που πίστεψε ότι ο κόσμος μέσα από τον καπιταλισμό απέτυχε, ο άνθρωπος αποξενώθηκε, αλλοτριώθηκε. Φιλοσοφήματα του περασμένου αιώνα με αξία καθαρά τεχνική. Την ώρα που ο κόσμος μας έγινε απείρως καλύτερος εμείς ρουφήξαμε την ελευθερία και τη δύναμη που μας έδωσε για να του επιτεθούμε που δεν έγινε αυτομάτως ιδανικός.

Που πίστεψε ότι η οικονομία συμβαίνει κάπου αλλού, η ανάπτυξη συμβαίνει κάπου αλλού, σε κάποιο μαγικό σημείο όπου οι δυνατοί την παράγουν εκμεταλλευόμενοι τους αδύναμους και ότι όλοι έχουμε δικαίωμα στους καρπούς της αυτομάτως και ισομερώς. Ότι η ισότητα είναι ένας υγιής στόχος.

Που πίστεψε ότι το σύμβολα όπως Πολυτεχνείο ήταν αιτήματα για συνεχή αγώνα και μάλιστα με ιδιοκτησία ιδεολογική. Το Πολυτεχνείο εκεί που αξίζει να το τιμάμε είναι η αυτοθυσία αυτών που συμμετείχαν σε αυτό με κοινό αίτημα “κάτω η Χούντα, δημοκρατία”. Τα υπόλοιπα ιδεολογήματα που προκύπτουν από αυτό ήταν και είναι είτε ασύνδετα μεταξύ τους είτε εφηβικά και καλώς τα προσπεράσαμε.

Που πήρε τα προτάγματα ποιημάτων και τραγουδιών ως κυριολεκτικά πολιτικά προτάγματα. Τον ακούς να μιλάει σα να έχει βγει από έκθεση Γ’ Λυκείου Πανελληνίων με τσιτάτα και ατάκες. Μεγαλεπήβολες προθέσεις χωρίς συγκεκριμένες προτάσεις, χωρίς αναλύσεις κόστους-ωφέλειας, χωρίς κοστολόγηση.

Αυτός στην Ιθάκη του κι εμείς στη χώρα των λωτοφάγων.

Είναι ένας δυστυχής, που ως νέος μεγάλωσε μέσα στην αριστερή φανφάρα της Μεταπολίτευσης, περνώντας καλά όπως οι περισσότεροί μας, αλλά ποτέ δεν την ξεπέρασε. Αν ήμασταν τυχεροί θα είχε μείνει εκεί, να πιστεύει τη φανφάρα, να ηγείται το πολύ ενός κόμματος του 3%. Αλλά οι συγκυρίες έκαναν ένα παιδί των καταλήψεων των 90s και της ΚΝΕ μέχρι και Πρωθυπουργό. Τον έφεραν στη θέση να μπορεί να δοκιμάσει τη φανφάρα. Και τη δοκίμασε το 2015.

Δεν έχω πρόβλημα μαζί του, δεν πιστεύω ότι είναι απατεώνας ή κακόβουλος άνθρωπος. Πιστεύει ειλικρινά αυτά που λέει, αυτή είναι η κοσμοθεωρία του, ο ριζοσπαστισμός. Δεν πιστεύω ότι έχει κακή πρόθεση, αλλά η ικανότητά του να εκτιμά τον κόσμο και να προτείνει λύσεις είναι ρηχή και φτωχή. Μακάρι να απομακρυνθεί από αυτό. Έχει δείξει ικανότητα να ελίσσεται.

[Featured image credit: “Ο Αλέξης Τσίπρας στην Κομοτηνή” by PIAZZA del POPOLO is licensed under CC BY 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by/2.0/]

Είναι 17η Νοέμβρη μεθαύριο και εν πολλοίς δεν έχουμε ερμηνεύσει εκ νέου το Πολυτεχνείο. Το γιορτάζουμε και το θυμόμαστε σαν εθνική εορτή. Στο σχολείο παραλίγο ισότιμα με την 28η Οκτωβρίου 1940 και την 25η Μαρτίου 1821. Όμως για να το ερμηνεύσουμε σήμερα πρέπει να το αφήσουμε στο παρελθόν. Ναι στο παρελθόν. Όπως το 1821! Κρατάμε τις αξίες του για ελευθερία και εθνική ανεξαρτησία αλλά δεν πάμε να πάρουμε και την Πόλη.

Αυτό πρέπει να κάνουμε και με το Πολυτεχνείο. Ήδη από τα δικά μου σχολικά χρόνια η εορτή ήταν από τη μια κάπως γραφική και διεκπεραιωτική και από την άλλη, για τους λίγους που είχαν ξεμείνει να πιστεύουν στις ιδέες εκείνης της εποχής ευκαιρία να θυμηθούν περασμένα μεγαλεία. Όχι δικά τους μεγαλεία. Αλλά μεγαλεία με τα οποία ταυτίζονταν.

Αξίζει απίστευτα να θυμόμαστε έννοιες όπως η ελευθερία αλλά δεν αξίζει καθόλου να ερμηνεύουμε το σήμερα με ριζοσπαστικούς και ξεπερασμένους όρους. Την ώρα που χρειαζόμαστε δουλειά και ανάπτυξη αναλωνόμαστε σε φανταστικές χούντες που νομίζω τελικά υπάρχουν μόνο για να δικαιολογούν κούφιους επαναστατισμούς. Αν δεν έχει χούντα τι να σου κάνει ο επαγγελματίας επαναστάτης; Πρέπει να την εφεύρει γιατί δεν ξέρει κάτι άλλο να κάνει.

Image credit: “polytexneio” by PIAZZA del POPOLO is licensed under CC BY 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by/2.0/.

Ουαί τοις ανορθόγραφοις. 

Αν ο τίτλος της ανάρτησης σας κάνει να κριντζάρετε λίγο σας καταλαβαίνω, επίτηδες τον έβαλα εκεί. Στο σημερινό συγκείμενο τέτοιες ατάκες δεν έχουν θέση και οι δικτάτορες είναι κατάπτυστοι. Για την ακρίβεια η ατάκα “Μεταξά μας, σωτήρα της πατρίδος” προέρχεται από τραγουδάκι που μάθαιναν στη νεολαία της εποχής δίνοντάς της σοκολάτες για να την καλοπιάσουν. Κάθε φασιστικό καθεστώς επένδυε στη νεολαία του. Αλλά είναι αρκετή αυτή η ανάγνωση; Όχι δεν είναι αρκετή και είναι και αναχρονιστική!

Είναι αναχρονιστική γιατί κρίνουμε ένα πρόσωπο που έζησε δεκαετίες πριν από εμάς με την ηθική και την αισθητική του σήμερα και επιπλέον με τη γνώση της ιστορίας που ακολούθησε, από θέση δηλαδή βολική, μακριά από την πολυπλοκότητα της εποχής της. Για την πολυπλοκότητα εκείνης της εποχής διάβασα δύο πολύ ωραία άρθρα αυτές τις μέρες (ήταν μέρες γιορτής της 28ης Οκτωβρίου 1940) που δίνουν μια πολύ πιο ρεαλιστική ανάγνωση του μεσοπολέμου, της θέσης της Ελλάδας στον κόσμο εκείνο και των επιλογών του δικτάτορα της 4ης Αυγούστου Μεταξά:

1. Ανεπιθύμητες μνήμες: Η περίπτωση του Ιωάννη Μεταξά
2. O Ιωάννης Μεταξάς ήταν «έτοιμος από καιρό» να πει το OXI…
3. Τα παράδοξα της μεταξικής περιόδου

Ένα μικρό χαρακτηριστικό απόσπασμα από το τρίτο άρθρο από τα παραπάνω:

[…] εξηγεί ο Νίκος Βαφέας. «Το φιλελεύθερο μοντέλο ήταν σε κρίση και άρχισε σταδιακά να αρθρώνεται ένας αντικοινοβουλευτικός λόγος, ένας λόγος για διευθυνόμενη οικονομία με επιχειρήματα ανάγκης ενίσχυσης της εκτελεστικής εξουσίας, κάτι που έκανε πολλούς –και από τα δύο κυρίαρχα στρατόπεδα –δεκτικούς σε αυταρχικές λύσεις». Δεν είναι τυχαίο ότι λίγο πριν από την επιβολή της δικτατορίας, στις 27 Απριλίου, ο Μεταξάς, αρχηγός ενός μικρού κόμματος, εξασφάλισε ψήφο εμπιστοσύνης με 241 ψήφους υπέρ και 16 κατά. Ο μετέπειτα δικτάτορας είχε προηγουμένως εκλεγεί νόμιμα από τη συντριπτική πλειοψηφία του Ελληνικού Κοινοβουλίου.

Η αισθητική και η ηθική μας αλλάζει με τα χρόνια, εξελίσσεται. Ποιος ξέρει τι από αυτά που θεωρούμε σήμερα φυσιολογικά θα μοιάζουν απεχθή στους ανθρώπους του μέλλοντος! Ίσως το ότι ακόμη τρώμε ζώα. Ίσως το ότι καταναλώνουμε ορυκτά καύσιμα. Ίσως κάτι άλλο που δεν το αντιλαμβανόμαστε καν ακόμη. Σημαίνει αυτό ότι σήμερα αδυνατούμε να κάνουμε σημαντικά πράγματα και να αξίζει να αναγνωριστούμε για αυτά; Ελπίζω να συμφωνούμε πως όχι! Μπορούμε να κάνουμε σημαντικά πράγματα και αξίζει να αναγνωριστούμε για αυτά… ΠΑΡΟΛΟ που δεν είμαστε τέλειοι για τον κριτή του μέλλοντος. Και ο ίδιος ο κριτής του μέλλοντος βρίσκεται στην ίδια θέση σε σχέση με τον κριτή του δικού του μέλλοντος.

Κάπως έτσι πρέπει να αντιμετωπίζουμε και τις επιδραστικές προσωπικότητες του δικού μας παρελθόντος. Αναγνωρίζοντας τις τεράστιες ιστορικές εξελίξεις που έχουν συμβεί και που εμείς τις γνωρίζουμε, σε αντίθεση με τις προσωπικότητες αυτές, που ζουν σε ένα χρόνο μονίμως ενεστωτικό, όπου τα πάντα είναι ρευστά και οι συνθήκες πολλές και πολύπλοκες. Ίσως για αυτό ακριβώς είναι μεγάλες αυτές οι προσωπικότητες, γιατί σηκώνονται πάνω από την εποχή τους, πάνω από τα ελαττώματά τους και κάνουν πράξεις που αποκτούν ιστορική σημασία.

Διαφορετικά ο Σωκράτης και οι άλλοι μεγάλοι φιλόσοφοι ήταν απλώς ρατσιστές που κατείχαν δούλους, ο μέγας της επιστήμης Ισαάκ Νεύτωνας ήταν ένας ιδεοληπτικός χριστιανός, ο επαναστάτης του 1821 Θεόδωρος Κολοκοτρώνης ήταν ένας αγροίκος πατριάρχης κοκ. Θα βρούμε απαράδεκτα στοιχεία σε κάθε μεγάλη προσωπικότητα του παρελθόντος. Αλλά θα είναι απαράδεκτα με τα σημερινά κριτήρια. Όχι στην εποχή τους.

Αλλά είναι και κάπως ρηχή μια ανάγνωση που κανσελάρει όλες αυτές τις προσωπικότητες λες και τις θυμόμαστε ακόμη και για αυτά τα ελαττώματά τους. Δεν τις θυμόμαστε για αυτά. Όταν τις τιμούμε δεν τιμούμε την ίδια την προσωπικότητα. Δεν είναι εν ζωή αυτοί οι άνθρωποι για να χαρούν καμία τιμή! Τις θυμόμαστε γιατί στο όνομά τους συμπυκνώνεται ένα νόημα ανώτερο από μια προσωπικότητα, αναδεικνύεται μια ιδέα, κάτι αξιοθαύμαστο, κάτι που αξίζει να θυμόμαστε και θέλουμε να χτίσουμε πάνω σε αυτό.

Στο Μεταξά λοιπόν θυμόμαστε έναν άνθρωπο που ήταν πατριώτης. Που έβαλε μπροστά από όλα το συμφέρον της πατρίδας του την κρίσιμη στιγμή της έναρξης του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου με το Όχι της 28ης Οκτωβρίου 1940. Που ένωσε όλους τους Έλληνες σε ένα όραμα εθνικό, πατριωτικό και φιλελεύθερο (όσο κι αν ακούγεται περίεργο τέτοιο ήταν, γιατί πρέπει να το δούμε σε συγκριτική αντιδιαστολή με το κατακτητικό πνεύμα του εχθρού). Που έθεσε τη χώρα στο πλευρό των νικητών του μεγάλου πολέμου και επηρέασε θετικά τη μετέπειτα ιστορία της για όλο τον αιώνα.

Δεν τιμούμε το δικτάτορα αλλά και ως δικτάτορα ακόμη θα τον κρίνουμε στο πνεύμα της εποχής του και όχι της σημερινής. Δεν τιμούμε το πρόσωπο ούτε κάνουμε δίκη ενάντια στο πρόσωπο. Αναγνωρίζουμε την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης ιστορίας και κρατάμε από αυτήν ό,τι μπορούμε να αποκρυσταλλώσουμε σε κάτι ανώτερο από εμάς.

ΥΓ: Τους στίχους του τραγουδιού της νεολαίας Μεταξά δεν τους έχω βρει κάπου καταγεγραμμένους αλλά τους έχω ακούσει από ανθρώπους που ήταν στο μεσοπόλεμο 14 χρονών. Μπορεί να μου τους μετέφεραν παραλλαγμένους. Νομίζω το νόημα δεν αλλάζει ιδιαίτερα.

Ο εθνικισμός αποτέλεσε σημαντικό ρεύμα των δύο περασμένων αιώνων. Αξιοποιήθηκε άλλοτε από δημιουργικές και απελευθερωτικές δυνάμεις, πχ Ελληνική Επανάσταση, και άλλοτε σκοτεινές και καταπιεστικές, πχ φασισμός και ναζισμός. Παρόλο που στις μέρες μας κυρίως αναφέρεται στην ακραία και συντηρητική έκφανσή του, μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο συνδυάστηκε στη Δύση με τις αρχές τις φιλελεύθερης δημοκρατίας.

Αυτός ο συνδυασμός έδωσε από τη μια τη σταθερότητα συνεκτικών εθνικών κρατών, τα οποία κυβερνήθηκαν δημοκρατικά και σεβάστηκαν το ένα την ανεξαρτησία του άλλου, συνεργάστηκαν, έκαναν συμμαχίες και, το σημαντικότερο, συναλλάχθηκαν σε μια παγκοσμιοποιημένη οικονομία. Από την άλλη, οι δυτικές κοινωνίες έγιναν τρομερά ανεκτικότερες και φιλελευθεροποιήθηκαν. Μια πολύ βασική αρχή αναδείχθηκε και θεσμοθετήθηκε: η προστασία του ατόμου.

Ο ατομισμός, με την καλή του έννοια (individualism), αυτή της ελευθερίας και προστασίας του ατόμου να αναπτυχθεί και να επιδιώξει την ευημερία και την ευτυχία του, έγιναν αυτονόητα αιτήματα. Ακόμη κι αν δεν επιτεύχθηκε κάποιου είδους ιδεατή κατάσταση το αίτημα έγινε αποδεκτό και τα δικαιώματα και οι δυνατότητες του ατόμου ολοένα και ευρύτερα. Και ποια θα μπορούσε να είναι μια ιδεατή κατάσταση; Αμφιβάλλω αν θα μπορούσε καν κάποιος να την περιγράψει. Ωστόσο ήταν μια κατάσταση που συνεχώς βελτιωνόταν.

Η βελτίωση αυτή είχε καταστεί δυνατή, όπως προανέφερα, από τη σταθερότητα που παρείχε ο μεταπολεμικός κόσμος, όπου οι ευρωπαϊκές αυτοκρατορίες είχαν τελειώσει, οι άνθρωποι είχαν ταλαιπωρηθεί αφόρητα, τα πυρηνικά όπλα έκαναν ξεκάθαρο ότι σε επόμενες μεγάλης κλίμακας συγκρούσεις δε θα υπήρχε κανένας νικητής. Υπήρχε μια ομοφωνία ως προς τη γενική κατεύθυνση των πραγμάτων.

Έτσι ο ατομισμός μπορούσε να ανθίσει μέσα σε μια κοινωνία που του παρείχε προστασία και ελευθερία. Γιατί ατομισμός δε σημαίνει απόλυτη ελευθερία, σημαίνει ισορροπίες και συμβιβασμοί αφού α) χρειάζεται μια κοινωνία για να διασφαλίσει τις ατομικές αξίες και β) κάθε άτομο πρέπει να έχει ισότιμη πρόσβαση με όλα τα άλλα στην προσπάθειά του να επιδιώξει την ευτυχία του. Κοινώς ο ατομισμός έχει ανάγκη την ασφάλεια που η κοινωνία του παρέχει και ο ατομισμός του ενός… σταματά εκεί που αρχίζει ο ατομισμός του άλλου, για να παραφράσω το γνωστό ρητό για την ελευθερία.

Και πάλι το ερώτημα αν όλο αυτό επετεύχθη με ιδανικό τρόπο είναι αδιάφορο. Μόνο ουτοπιστές και ιδεαλιστές θα μπορούσαν να κάνουν σχετικούς ισχυρισμούς και όποτε οι ιδέες τους επικράτησαν σκόνταψαν -ειρωνικά- πάνω στον ατομισμό των ανθρώπων των οποίων τον ατομισμό θεωρητικά ήθελαν να υποστηρίξουν. Δεν υπάρχουν ιδανικές καταστάσεις στην ιστορία. Μόνο καταστάσεις που βελτιώνονται ή χειροτερεύουν.

Πόσο όμως ατομισμό μπορεί να αντέξει μια κοινωνία ώστε να μπορεί να παραμένει σταθερή και να εγγυάται τον ίδιο τον ατομισμό των μελών της; Πόσο μεγάλη αντέχει να είναι μια κοινωνία ώστε να παραμένει σταθερή και συνεκτική; Δεν έχω ποσοτικοποιημένη απάντηση όμως νομίζω ότι η λύση είναι προς μία κατεύθυνση: η ελεύθερη οικονομία.

Μα τι μας λέει αυτός τώρα, θα πείτε. Η λύση στο πρόβλημα της κοινωνικής σταθερότητας και της εξασφάλισης των ατομικών δικαιωμάτων είναι η ελεύθερη οικονομία; Ο καπιταλισμός; Θα τρελαθούμε; Κι όμως η ελεύθερη οικονομία είναι αυτή που έδωσε στο άτομο την πιο μεγάλη και ουσιαστική δυνατότητα να αναπτυχθεί. Κατέστησε δυνατή τη συνεργασία ανάμεσα σε ανθρώπους που δε μιλούν καν την ίδια γλώσσα και δε ζουν καν στην ίδια ήπειρο της γης. Ένας Έλληνας έμπορος μπορεί να συνεργάζεται με ένα εργοστάσιο στο Μπαγκλαντές και ένας Αμερικανός σταρτάππερ με έναν Ινδό προγραμματιστή.

Σχεδόν ό,τι κοιτάτε γύρω σας σήμερα είναι προϊόν μιας απίστευτης, γιγάντιας, παγκόσμιας συνεργασίας. Και δεν είναι η επιστήμη ή η τεχνολογία που το κατέστησαν αυτό δυνατό. Είναι εκπληκτικές στην ένταση που μπορεί να δώσουν στο φαινόμενο, αλλά το φαινόμενο καθαυτό είναι το γεγονός ότι το πεδίο της ανθρώπινης αντιπαράθεσης χιλιετιών έχει δώσει τη θέση του σε ένα οικονομικό ανταγωνισμό και μια οικονομική συνεργασία. Αντί για πολέμους και κατακτήσεις έχουμε ανταλλαγές αγαθών και υπηρεσιών!

Ο μόνος φόβος είναι να δούμε το ίδιο το οικονομικό πεδίο ως ένα πεδίο άνισης μάχης. Όπως το είδε δηλαδή ο Μαρξ με την πάλη των τάξεων και οι επίγονοί του, όπου καμία ανισότητα δεν είναι φυσική και όλες είναι εκ προοιμίου σχέσης καταπίεσης και διαμάχης και, επομένως, ειρηνικές συνεργασίες δεν έχουν χώρο, χρειάζονται επαναστάσεις. Είδαμε πού κατέληξαν.

Μπορούμε δηλαδή να δούμε την ελεύθερη αγορά υπό ένα πρίσμα ακόμη και ρομαντικό. Να τη δούμε ως τη δυνατότητα μεγιστοποίησης της ανθρώπινης συνεργασίας σε παγκόσμιο επίπεδο, πέρα από τοπικά ή εθνικά όρια. Πιο διεθνιστική προσέγγιση δε μπορώ να φανταστώ και κλέβω επίτηδες τη λέξη από το αριστερό λεξιλόγιο. Ρομαντικό δε σημαίνει ότι πρέπει να την εξιδανικεύσουμε άνευ όρων. Αλλά οι όροι που θα θέσουμε θα έχουν ως σαφή στόχο να την υπηρετήσουν!

Η 28η Οκτωβρίου είναι μια εθνική επέτειος που αξίζει να γιορτάζουμε γιατί:

• ο ελληνικός λαός είπε σχεδόν καθολικά όχι
• ήταν ένα όχι υπέρ της ελευθερίας και της ανεξαρτησίας του
• ήταν ενωμένος, λαός και ηγεσία, σε μια κοινή προσπάθεια
• από αυτό το όχι προέκυψε μια ηρωική σελίδα της ιστορίας μας που
• αποτέλεσε την πρώτη νίκη των Συμμάχων στον Β’ ΠΠ και
• συνετέλεσε στην καθυστέρηση της εξάπλωσης των στρατευμάτων του Άξονα στην Ευρώπη
• ο ελληνικός λαός την ανέδειξε αυθόρμητα την επόμενη χρονιά (1940) σε γιορτή, βγαίνοντας έξω να τη γιορτάσει εν μέσω κατοχής, ως μια πράξη αντίστασης
• για να θυμόμαστε τους ανθρώπους που συμμετείχαν, τραυματίστηκαν και θυσιάστηκαν
• είναι ένα πολύ πρόσφατο γεγονός για το οποίο έχουμε ακόμη ζωντανές μαρτυρίες από δικούς μας ανθρώπους που έζησαν τα γεγονότα

Αξίζει, λοιπόν, δεν είναι γραφικότητα, δεν είναι ανάμνηση μιας ήτας ή απλά της αρχής ενός πολέμου, δεν είναι κάτι μακρινό και ξένο, είναι μια δική μας γιορτή.

Θα μας πάρει η τεχνητή νοημοσύνη τις δουλειές; Ναι! Και μπράβο μας! Δηλαδή θα σκάσουμε που θα αναθέσουμε βαρετές και επαναλαμβανόμενες εργασίες σε μηχανές; Ή θα χαρούμε και θα απολαύσουμε την ελευθερία που αυτό θα μας δώσει να επιδιώξουμε ακόμη περισσότερα πράγματα;

Ο κύριος της φωτογραφίας μοιάζει να λέει κάτι γοητευτικό αλλά στην πραγματικότητα μας λέει ότι θέλει να συνεχίσουν οι άνθρωποι να κάνουν εργασίες που έχουν χαρακτήρα διεκπεραιωτικό, που δεν είναι δημιουργικές. Μήπως όμως ΜΗΠΩΣ λέω, αν οι μηχανές αναλάβουν τις δουλειές αυτές θα μας μείνει περισσότερος χώρος και χρόνος για δημιουργικές δουλειές και τελικά και για περισσότερη και καλύτερη ανθρώπινη επαφή; Πρέπει να σταματήσουμε να βλέπουμε την τεχνολογία υπό αυτό το φοβικό και λουδίτικο πρίσμα, που θυμίζει έκθεση Γ’ Λυκείου 1990 με τα τσιτάτα για αλλοτρίωση και αποξένωση.

Ο Στήβεν Πίνκερ στο Enlightenment Now μάλιστα παρουσιάζει δεδομένα (χαρντκ φακτς που λέμε) τα οποία δείχνουν ότι στην Αμερική τουλάχιστον ο φόβος για την απώλεια αυτού του human connection που αναφέρει και κύριος στη φωτογραφία, δεν ευσταθεί. Τουναντίον οι άνθρωποι εξακολουθούν να έχουν επαφές μεταξύ τους και αυτές είναι περισσότερες, με περισσότερες δυνατότητες και το έχουν καταφέρει αυτό μέσα από την οικονομική ανάπτυξη, την επιστήμη και την τεχνολογία.

Πρόσφατα πέτυχα στο Facebook την παρακάτω διαφήμιση, η οποία μάλιστα ξεκινούσε με την ατάκα “Σπαρακτικές συνέπειες της αγνόησης ενός παιδιού με ΔΕΠΥ”. Η σπασμένη καρδούλα ήταν μέρος της ατάκας, δεν την έβαλα εγώ. Η υπόλοιπη διαφήμιση συνοδευόταν από μια ιστορία για ένα κοριτσάκι Α’ Δημοτικού και από το παρακάτω έντεχνα χαζοχαρούμενο πλην όμως τρομολάγνο σκίτσο με τα “τέρατα της ΔΕΠΥ που κανείς δεν τολμά να συζητήσει”. Ε, λοιπόν τολμάω και δε θα σας αρέσουν αυτά που έχω να πω. Αν και θα έπρεπε να σας αρέσουν γιατί μάλλον τα παιδιά σας είναι μια χαρά και τέρατα δεν υπάρχουν. Τους το λέτε κι εσείς κάθε βράδυ υποθέτω.

Παρατηρείτε κάτι; Μήπως όλα αυτά τα τέρατα περιγράφουν ένα σχεδόν οποιοδήποτε φυσιολογικό παιδάκι οποιασδήποτε εποχής της ανθρώπινης ιστορίας. Τι από όλα αυτά είναι αφύσικο ή ακραίο σε ένα παιδί νηπίου/δημοτικού; Ποιος μεγάλωσε οποιοδήποτε παιδί και δεν το είδε να έχει θέματα στον ύπνο, εναλλαγές διάθεσης, λατρείες σε δραστηριότητες που να το κάνουν να αφοσιώνεται σε αυτές, ή να ξεχνάει να πάει στην τουαλέτα ή να έχει παράλογους φόβους; Θα έλεγα ότι είναι μάλλον αφύσικο να μεγαλώσει παιδί χωρίς να έχει πολλά από αυτά.

Θυμάμαι επίσης τη δική μου γενιά όπου η επιτυχία στο σχολείο, νοούμενη ως βήμα για σπουδές και μετέπειτα εξασφάλιση σταθερής εργασίας -ιδανικά στο δημόσιο κλάδο- ήταν η μόνη φυσική εκδοχή. Οι καλοί μαθητές ήμασταν το φυσιολογικό. Και υπήρχαν απλά οι άλλοι που θα έκαναν κάτι άλλο που δεν ήταν ποτέ ο στόχος. Ή τελοσπάντων υπήρχαν οι κλίμακες του “άλλου”. Δεν υπήρχε στο λεξιλόγιο της εποχής εκείνης ο μαραγκός, ο υδραυλικός, ο γεωργός, ακόμα κι ο επιχειρηματίας! Κι όμως όλοι αυτοί οι “άλλοι” που ξέρω μεγάλωσαν και έγιναν μια χαρά μαραγκοί, υδραυλικοί, γεωργοί κι ακόμη και επιχειρηματίες. Όχι ότι οι καλοί μαθητές έπραξαν κακώς που επιδίωξαν σταθερότητα κι ενδιαφέρον στη ζωή τους μέσα από σπουδές. Κάθε άλλο! Το πρόβλημα ήταν -και είναι- η μονοτονία και η απόρριψη κάθε άλλης ανθρώπινης ικανότητας και εκδοχής.

Συνδυάζοντάς τα αυτά στη διαχρονικότητά τους, γιατί ακόμα συμβαίνουν γύρω μας, παρατηρώ ότι, ενώ βρισκόμαστε στην εποχή όπου εξυψώνουμε την έννοια της διαφορετικότητας και την αξία του αυτοπροσδιορισμού του ατόμου, τελικά επιθυμούμε μια ισοπεδωτική ομοιομορφία. Πού είναι τα στοιχεία π0υ μας δείχνουν ότι ένα παιδί με “δυσκολία να θυμηθεί συνηθισμένες λέξεις” (από το σκίτσο με τα τέρατα αυτό) θα αποτύχει στη ζωή του ή ότι ίσως αυτή η δυσκολία δε συνδυάζεται με κάποια άλλη ικανότητα, κατά τα άλλα χρησιμότατη; Αντιθέτως, συναντάμε κρίσεις για “σπαρακτικές συνέπειες” και εκφοβισμούς για το μέλλον παιδιών, τα οποία παρουσιάζουν συγκλονιστικά προβλήματα όπως “δυσκολία λήψης αποφάσεων” (από τα τέρατα ανωτέρω κι αυτό).

“Η πρώτη δημοτικού έχει δυσκολέψει πολύ”. Αυτή ήταν η ατάκα που ακούσαμε όταν και το δικό μου παιδί έκανε από περιέργεια περισσότερο και επειδή το παρείχε ο δήμος μας δωρεάν ένα αναπτυξιακό τεστ. Έχει δυσκολέψει λοιπόν πολύ η πρώτη δημοτικού και πώς θα αντεπεξέλθει ένα παιδάκι; Τι σημαίνει αυτό για το μέλλον του; Μαθησιακές δυσκολίες, αναπτυξιακές δυσκολίες, υστέρηση, προβλήματα, αισθήματα ντροπής. Τρόμος κανονικός για έναν γονιό που επενδύει σχεδόν τα πάντα στο μέλλον του μόνου του παιδιού!

Και πώς έρχεται η λύτρωση; Μην ανησυχείτε, μας ενημέρωσαν, υπάρχει λύση. Το καλό μας κράτος παρέχει δωρεάν εργοθεραπεία για όλο το χρόνο μέσω του ΕΟΠΥΥ. Δύο φορές την εβδομάδα για ένα χρόνο, λοιπόν, αντί το παιδί να ξεδίνει στις παιδικές χαρές και στα πάρκα, να κάνει ιδιαίτερα ένας προς έναν με ειδικό εργοθεραπευτή.

Και τι ήταν αυτό το τεστ που οδήγησε σε ένα τέτοιο συμπέρασμα; Ένα μισάωρο στο οποίο το παιδί “δεν απέδωσε καλά” στις παρακάτω ασκήσεις αντιγραφής (δε δείχνω τις άλλες στις οποίες απέδωσε καλά, δείχνω μόνο αυτές που έδωσαν το αρνητικό πρόσημο και οδήγησαν στη σύσταση):

Κάτι λοιπόν στις παραπάνω ασκήσεις οδήγησε τον υπεύθυνο να βαθμολογήσει το παιδί με τέτοιο τρόπο ώστε να συστήσει ένα χρόνο με δύο φορές την εβδομάδα συνεδρίες εργοθεραπείας σε μορφή ιδιαίτερου μαθήματος. Δεν έκανε τα σχήματα τέλεια; Δεν τα έκανε μονοκονδυλιά; Δεν ξέρω. Ζήτησα διευκρινίσεις, μου έδωσαν λίγες που περιείχαν εκφράσεις σαν και αυτή για την πρώτη δημοτικού και αναφορές σε “μελέτες που δείχνουν στατιστικά”. Αρνούμαι όμως να πιστέψω ότι ένα τέτοιο τεστ είναι ικανό να κρίνει την αναπτυξιακή δυνατότητα ενός παιδιού.

To 2013 η Ρόμπιν Ρόζενμπεργκ, κλινική ψυχολόγος, έγραψε ένα άρθρο με τίτλο “Abnormal Is the New Normal – Why will half of the U.S. population have a diagnosable mental disorder?“. Όπως καταλαβαίνετε και από τον τίτλο στέκεται κριτικά απέναντι στην υπερδιάγνωση προβλημάτων ψυχικής υγείας στη χώρα της. Ο κατάλογος με τις ψυχικές διαταραχές έχει διογκωθεί υπερβολικά, ώστε πλέον συμπεριλαμβάνει απλές ανθρώπινες καταστάσεις (πχ άλλο το πένθος ή μια μεγάλη οικονομική πίεση και άλλο η κατάθλιψη), ενώ, ταυτόχρονα, ο πήχης για να θεωρηθεί ότι κάποιος πάσχει από μια διαταραχή έχει μειωθεί πολύ. Αυτό βλέπουμε να συμβαίνει και στην Ελλάδα με τη ΔΕΠΥ και τις αναπτυξιακές δυσκολίες: υπερευαισθησία και υπερδιόρθωση.

Μα, θα πει κανείς, εμείς κάναμε και εργοθεραπεία και θεραπεία ΔΕΠΥ και είδαμε αποτελέσματα. Ε, λοιπόν, μήπως το παιδί σας απλά ωρίμασε με το χρόνο του και σταδιακά και απλά δεν έχετε αίσθηση ποιο αίτιο προκάλεσε ποιο αποτέλεσμα. Μήπως το παιδάκι σας, που φαινόταν ίσως ένα υπερκινητικό αγόρι (μα τι σοκαριστικό και πρωτόγνορο ένα μικρό αγόρι να είναι υπερκινητικό!) σιγά σιγά χόρτασε παιχνίδι και απλά ηρέμησε και ωρίμασε και θα το πάθαινε αυτό ούτως ή άλλως με λίγη υποστήριξη από εσάς;

Τι συμπέρασμα βγάζω λοιπόν; Ότι, τουλάχιστον όσον αφορά τα παιδιά και τη ΔΕΠΥ και τα αναπτυξιακά προβλήματα, έχει χτιστεί μια βιομηχανία, μάλιστα κρατικοδίαιτη, που επενδύει στο φόβο των γονιών για το μέλλον των παιδιών τους και στο άγχος τους να προσφέρουν σε αυτά τα καλύτερα δυνατά εφόδια. Ποιος γονιός θα πει όχι σε μια δωρεάν υπηρεσία που, αν δεν την δεχτεί, το παιδί του κινδυνεύει να μην αναπτυχθεί σωστά και μάλιστα σε μια κοινωνία όπου αυτού του είδους η ανάπτυξη θεωρείται μονόδρομος για την όποια επιτυχία. Το επιχείρημα έχει τεθεί με τρόπο που να μη μπορείς να το αντικρούσεις. Εγώ προσωπικά επιλέγω δύο φορές περισσότερες την εβδομάδα πάρκο και παιδική χαρά με τους φίλους μας. Όσους έχουν ακόμα ελεύθερο χρόνο για τέτοια παλιομοδίτικα πράματα.

Ο Πούτιν καθημερινά συνεχίζει να βομβαρδίζει την Ουκρανία. Αλλά δε βγαίνουμε στους δρόμους να απαιτήσουμε λύση. Γιατί εδώ η λύση πρέπει αναγκαστικά με τα τρέχοντα δεδομένα να σημάνει κλιμάκωση. Και είναι φαινόμενο σύνθετο που θέλει περίσκεψη. Οπότε το αφήνουμε στην άκρη στην καλύτερη, όταν δε δεχόμαστε να πάρει και επίσημα λίγη Ουκρανία να ησυχάσουμε. Λες και θα ησυχάσουμε τότε.

Ο Νετανιάχου βγαίνει στα Ηνωμένα Έθνη και διακηρύσσει ότι τα “48 αδέρφια μας που είναι ακόμα αιχμάλωτα της Χαμάς δε θα τα παρατήσουμε ποτέ”. Υπό άλλες συνθήκες αυτή θα ήταν μια δήλωση συγκινητική και ηρωική. Φαίνεται πως κάνει και εγκλήματα εντωμεταξύ. Αλλά κλινικοί πόλεμοι με πράξεις που σήμερα δε θα θεωρούσαμε εγκλήματα δεν υπήρξαν ποτέ.

Το Ισραήλ και η Ουκρανία ζουν μια εποχή που η δική μας Δύση ξεπέρασε. Μια εποχή μιλιταριστικού ιδεαλισμού, που όμως ήταν απαραίτητη ως ιστορικό στάδιο. Λέω απαραίτητη γιατί δε νομίζω ότι υπάρχει άλλη ιστορία εκτός από αυτή που πραγματικά συνέβη. Όμως εμείς τις κρίνουμε με τα σημερινά δικά μας δυτικά στάνταρντ, αυτά της καθιερωμένης και δεδομένης εθνικής αυτοκυριαρχίας και ειρήνης. Η νεωτερικότητα ήρθε με βαρύ κόστος. Μισή Κύπρος τουρκική είναι μια παρωνυχίδα.

[Featured image credit: “Heroism” by bogenfreund is licensed under CC BY-SA 2.0. To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/.]